[ Libra NëLinjë ]
Nga Safet SADIKU
Bota bashkëkohore po përjeton një periudhë të thellë transformimesh gjeopolitike, strategjike, ekonomike dhe ushtarake. Rendi ndërkombëtar, i konsoliduar pas përfundimit të Luftës së Ftohtë, po përballet me vështirësi gjithnjë e më komplekse, të cilat po ndryshojnë raportet e fuqisë, konfigurimin e aleancave dhe mekanizmat tradicionalë të garantimit të sigurisë. Rivaliteti ndërmjet fuqive të mëdha, konfliktet rajonale, luftërat konvencionale, kërcënimet hibride, pasiguria energjetike dhe zhvillimi i teknologjive ushtarake kanë krijuar një mjedis ndërkombëtar të karakterizuar nga paqëndrueshmëria dhe pasiguria strategjike. Në këto rrethana, koncepti i sigurisë nuk mund të kufizohet vetëm në mbrojtjen e territorit dhe të integritetit shtetëror nga kërcënimet e jashtme.
Siguria kombëtare përfaqëson një sistem të ndërlidhur faktorësh politikë, institucionalë, diplomatikë, ushtarakë, ekonomikë, energjetikë, teknologjikë dhe shoqërorë, të cilët përcaktojnë qëndrueshmërinë e shtetit dhe aftësinë e tij për të mbrojtur interesat kombëtare. Zhvillimet në Lindjen e Mesme, lufta e Rusisë kundër Ukrainës, rivaliteti strategjik ndërmjet Shteteve të Bashkuara të Amerikës dhe Kinës, si dhe ndryshimet në marrëdhëniet ndërmjet fuqive të mëdha, dëshmojnë se sistemi ndërkombëtar po hyn në një fazë të re të konkurrencës gjeopolitike. Në këtë proces, edhe marrëdhëniet tradicionale të aleancave dhe partneriteteve strategjike po përballen me kriza të reja, ndërsa shtetet e vogla duhet të rishikojnë vazhdimisht mënyrën se si vlerësojnë rreziqet dhe mbrojnë interesat e tyre.
Për shtetet me kapacitete të kufizuara politike, ekonomike dhe ushtarake, këto zhvillime përbëjnë një sfidë të veçantë. Pamundësia për të ndikuar drejtpërdrejt në vendimmarrjen e fuqive të mëdha i bën ato më të ekspozuara ndaj pasojave të krizave ndërkombëtare. Për rrjedhojë, njohja e mjedisit strategjik, zhvillimi i kapaciteteve kombëtare, ndërtimi i aleancave të qëndrueshme dhe forcimi i institucioneve demokratike bëhen kushte themelore për garantimin e sigurisë.
Në këtë kontekst, Republika e Shqipërisë duhet ta vlerësojë pozicionin e saj strategjik në raport me zhvillimet ndërkombëtare, por edhe në funksion të gjendjes së brendshme politike, cilësisë së qeverisjes, kapaciteteve të mbrojtjes, sigurisë ekonomike dhe qëndrueshmërisë institucionale. Anëtarësimi në NATO dhe procesi i integrimit në Bashkimin Evropian përbëjnë dy shtylla themelore të orientimit strategjik të vendit. Megjithatë, përfitimet që burojnë nga këto angazhime kërkojnë përgjegjësi institucionale, kapacitete konkrete dhe një kulturë politike të mbështetur në konsensus për çështjet themelore të interesit kombëtar.
Prandaj, pyetja që duhet të udhëheqë këtë analizë është: A është Shqipëria politikisht, institucionalisht, ekonomikisht dhe ushtarakisht e përgatitur për t’u përballur me rreziqet e reja të sigurisë ndërkombëtare dhe me pasojat e tyre në planin e brendshëm? Për t’iu përgjigjur kësaj pyetjeje, është e nevojshme të analizohet ndërveprimi ndërmjet zhvillimeve globale, pozitës gjeopolitike të Shqipërisë, përgjegjësive që burojnë nga anëtarësimi në NATO, procesit të integrimit evropian dhe gjendjes së institucioneve demokratike në vend. Kjo analizë dëshiroj të shtrihet edhe në dimensionin rajonal, veçanërisht në raport me Kosovën dhe zhvillimet në hapësirën shqiptare të ish-Ballkanit Perëndimor, tani në Gadishullin Ilirik.
1) Rikonfigurimi i rendit ndërkombëtar dhe përshkallëzimi i krizave gjeopolitike
Zhvillimet e viteve të fundit tregojnë se marrëdhëniet ndërkombëtare po karakterizohen nga një konkurrencë gjithnjë e më e ndërlikuar ndërmjet fuqive globale dhe nga shtimi i konflikteve me ndikim përtej kufijve të tyre. Përplasjet ndërmjet Shteteve të Bashkuara të Amerikës, Izraelit dhe Iranit, çështja e programit bërthamor iranian, siguria e Izraelit dhe prania ushtarake amerikane në Lindjen e Mesme kanë krijuar një mjedis të ndjeshëm strategjik, me pasoja të mundshme për stabilitetin rajonal dhe ndërkombëtar. Ky konflikt nuk duhet parë vetëm në kuadrin e rivalitetit ndërmjet aktorëve të drejtpërdrejtë. Ai lidhet gjithashtu me interesat e fuqive të tjera, me sigurinë e korridoreve strategjike të transportit detar, me furnizimin global me energji dhe me ekuilibrat e fuqisë në sistemin ndërkombëtar.
Përfshirja diplomatike dhe strategjike e Kinës dhe Rusisë dëshmon se zhvillimet në Lindjen e Mesme ndërthuren me konkurrencën më të gjerë ndërmjet aktorëve kryesorë të politikës botërore. Edhe kur krijohen mundësi për dialog dhe ulje të tensioneve, mungesa e mekanizmave të qëndrueshëm të marrëveshjes dhe rreziku i rifillimit të veprimeve ushtarake e ruajnë nivelin e pasigurisë. Për shtetet e vogla, ndikimi i këtyre zhvillimeve mund të shfaqet në forma të ndryshme: rritje të çmimeve të energjisë, ndërprerje ose vështirësi në furnizime, tronditje të tregjeve ndërkombëtare, rritje të kostove të transportit, kërcënime kibernetike dhe shtim të presioneve diplomatike.
Njëkohësisht, politika ndërkombëtare e administratave amerikane ndaj Rusisë dhe Kinës dëshmon se marrëdhëniet ndërmjet fuqive të mëdha nuk karakterizohen vetëm nga përballja, por edhe nga negociatat, përpjekjet për kompromis dhe mbrojtja e interesave strategjike. Ky kombinim i konkurrencës dhe bashkëpunimit e bën rendin ndërkombëtar më të paparashikueshëm dhe kërkon nga shtetet e vogla një vlerësim të vazhdueshëm të mjedisit strategjik. Për Shqipërinë, këto zhvillime nuk përbëjnë thjesht çështje të politikës së jashtme. Ato lidhen drejtpërdrejt me sigurinë ekonomike, energjetike, kibernetike dhe institucionale. Për këtë arsye, vendi ka nevojë për mekanizma të integruar të analizës dhe të paralajmërimit të hershëm, të cilët të mundësojnë identifikimin e rreziqeve ndërkombëtare dhe vlerësimin e ndikimit të tyre në sigurinë e brendshme.
2) Lufta në Ukrainë dhe rreziqet e sigurisë evropiane
Lufta e Rusisë kundër Ukrainës ka ndryshuar ndjeshëm mjedisin e sigurisë në Evropë dhe ka vënë në provë kapacitetet mbrojtëse, solidaritetin politik dhe kohezionin strategjik të institucioneve euroatlantike. Konflikti ka rikthyer në qendër të vëmendjes rëndësinë e mbrojtjes territoriale, gatishmërisë ushtarake, sigurisë energjetike dhe aftësisë së shteteve për t’u përballur me kërcënimet konvencionale dhe jokonvencionale. Mbështetja ushtarake, financiare dhe politike për Ukrainën është shndërruar në një përpjekje të përbashkët të disa shteteve perëndimore dhe institucioneve ndërkombëtare. Gjermania ka marrë një rol të rëndësishëm në këtë proces, por mbështetja nuk kufizohet vetëm tek ajo. Shtetet e Bashkuara, Mbretëria e Bashkuar, Franca, vendet e tjera evropiane dhe institucionet e Bashkimit Evropian kanë kontribuar në forma të ndryshme në mbështetjen e Ukrainës.
Për Evropën, kjo luftë ka nxjerrë në pah nevojën për rritjen e investimeve në mbrojtje, forcimin e industrisë ushtarake, përmirësimin e koordinimit ndërmjet aleatëve dhe zvogëlimin e varësive strategjike. Në të njëjtën kohë, ajo ka dëshmuar se siguria evropiane nuk mund të mbështetet vetëm në kapacitetet kombëtare të secilit shtet, por kërkon një bashkëpunim më të thellë brenda NATO-s dhe Bashkimit Evropian. Për Shqipërinë, si anëtare e NATO-s, këto zhvillime kanë rëndësi të drejtpërdrejtë.
Ato kërkojnë përmbushjen e angazhimeve në kuadër të Aleancës, modernizimin e kapaciteteve të mbrojtjes, forcimin e sigurisë kibernetike dhe rritjen e qëndrueshmërisë së infrastrukturës kritike. Për më tepër, Shqipëria duhet të jetë e përgatitur për t’u përballur me pasojat ekonomike dhe politike që mund të burojnë nga një konflikt i zgjatur në kontinentin evropian. Në këtë kuptim, lufta në Ukrainë nuk është vetëm një konflikt ndërmjet dy shteteve, por një provë e rëndësishme për arkitekturën e sigurisë evropiane dhe për aftësinë e institucioneve euroatlantike për të ruajtur stabilitetin ndërkombëtar.
3) Shqipëria përballë vështirësive të reja të sigurisë kombëtare
Në kushtet e këtij mjedisi ndërkombëtar, Shqipëria duhet ta trajtojë sigurinë kombëtare si një sistem të integruar, ku mbrojtja ushtarake përbën vetëm një prej komponentëve. Politika e jashtme, diplomacia, ekonomia, energjia, siguria kibernetike, mbrojtja civile, funksionimi i institucioneve dhe qëndrueshmëria shoqërore janë pjesë të pandashme të këtij sistemi. Anëtarësimi në NATO i siguron Shqipërisë një pozicion të rëndësishëm në arkitekturën euroatlantike të sigurisë, por nuk e përjashton nevojën për zhvillimin e kapaciteteve të veta kombëtare. Garancitë kolektive të Aleancës duhet të shoqërohen me institucione funksionale, planifikim strategjik, burime njerëzore të përgatitura dhe aftësi për të përballuar kriza të ndryshme. Një ndër çështjet më të rëndësishme është krijimi i një sistemi të koordinuar për identifikimin, analizimin dhe menaxhimin e rreziqeve. Kërcënimet bashkëkohore nuk paraqiten gjithmonë në formën e një sulmi të drejtpërdrejtë ushtarak.
Ato mund të shfaqen përmes sulmeve kibernetike, dezinformimit, ndërhyrjeve në proceset demokratike, presioneve ekonomike, cenimit të infrastrukturës kritike dhe përpjekjeve për të dobësuar besimin e qytetarëve te institucionet. Për këtë arsye, siguria kombëtare duhet të mbështetet në bashkëpunimin ndërmjet institucioneve të mbrojtjes, shërbimeve të sigurisë, diplomacisë, strukturave ekonomike dhe autoriteteve përgjegjëse për energjinë, komunikimin dhe infrastrukturën kritike. Një vëmendje e veçantë duhet t’i kushtohet edhe sigurisë energjetike. Varësia nga tregjet ndërkombëtare, luhatjet e çmimeve dhe mundësia e ndërprerjes së furnizimeve mund të ndikojnë në stabilitetin ekonomik dhe shoqëror.
Prandaj, diversifikimi i burimeve, zhvillimi i infrastrukturës dhe forcimi i mekanizmave të reagimit ndaj krizave janë elemente të rëndësishme të politikës së sigurisë. Në këtë kuadër, lind një pyetje thelbësore: a disponon Shqipëria mekanizmat e nevojshëm institucionalë për të lidhur vlerësimin e kërcënimeve ndërkombëtare me planifikimin e politikave të brendshme? Përgjigjja duhet të mbështetet në analizën e kapaciteteve konkrete, të koordinimit ndërinstitucional dhe të rezultateve të politikave publike, jo vetëm në deklarimet politike.
4) Polarizimi politik, protestat dhe qëndrueshmëria institucionale në Shqipëri
Gjendja e brendshme politike përbën një element të rëndësishëm të sigurisë kombëtare. Polarizimi politik, dobësimi i besimit publik, perceptimet për korrupsionin, funksionimi i drejtësisë dhe cilësia e qeverisjes ndikojnë drejtpërdrejt në aftësinë e shtetit për të përballuar krizat dhe për të zbatuar një politikë të qëndrueshme kombëtare. Protestat qytetare janë një e drejtë kushtetuese dhe një element themelor i funksionimit demokratik. Ato përbëjnë një instrument legjitim për shprehjen e pakënaqësisë, kërkimin e llogaridhënies dhe kundërshtimin e vendimeve politike. Për rrjedhojë, prania e protestave nuk duhet interpretuar automatikisht si tregues i pasigurisë apo i destabilitetit institucional. Megjithatë, kur protestat shoqërohen me akte dhune, dëmtim të pronës publike, përplasje me forcat e rendit ose cenim të sigurisë së qytetarëve, bëhet e nevojshme të vlerësohen shkaqet e tensioneve dhe aftësia e institucioneve për t’i menaxhuar ato në përputhje me ligjin.
Shqetësimet lidhur me korrupsionin, papunësinë, cilësinë e arsimit, mundësitë ekonomike dhe besimin te institucionet nuk mund të trajtohen vetëm si çështje të rendit publik. Ato pasqyrojnë probleme më të gjera të qeverisjes dhe të marrëdhënies ndërmjet qytetarit dhe shtetit. Në këtë kuptim, siguria e brendshme nuk matet vetëm me numrin e forcave policore të angazhuara për ruajtjen e rendit, por edhe me nivelin e besimit të qytetarëve te institucionet, respektimin e të drejtave dhe lirive themelore, funksionimin e drejtësisë dhe aftësinë e politikës për të zgjidhur konfliktet përmes mekanizmave demokratikë.
Një shtet mund të disponojë struktura të shumta të sigurisë dhe, megjithatë, të përballet me dobësi serioze në qeverisje dhe në funksionimin institucional. Për këtë arsye, siguria nuk duhet të identifikohet me kontrollin e situatës përmes forcës, por me sundimin e ligjit, proporcionalitetin në ndërhyrjet shtetërore, përgjegjshmërinë institucionale dhe besimin publik. Sfida e institucioneve shqiptare është të garantojnë njëkohësisht të drejtën e qytetarëve për protestë dhe mbrojtjen e rendit kushtetues, duke shmangur çdo përdorim të tepruar të forcës dhe çdo tolerim të akteve të dhunshme.
5) Kosova dhe dimensioni rajonal i sigurisë në hapësirën shqiptare
Analiza e sigurisë në hapësirën shqiptare nuk mund të jetë e plotë pa marrë në konsideratë pozitën strategjike të Kosovës dhe zhvillimet në marrëdhëniet ndërmjet saj dhe Serbisë. Pozita gjeopolitike e Kosovës, çështjet e pazgjidhura ndërmjet dy vendeve, pasojat e mbetura të tensioneve në komunat veriore dhe prania e mekanizmave ndërkombëtarë të sigurisë e bëjnë këtë hapësirë një prej pikave më të ndjeshme të (ish-)Ballkanit Perëndimor. Situata në veri të Kosovës kërkon vëmendje të veçantë, për shkak të ndjeshmërisë politike dhe ndëretnike, të marrëveshjeve të dëmshme politike tashmë të miratuara, si dhe të mundësisë së përshkallëzimit të tensioneve në periudha krizash globale. Serbia qëndron gjithmonë e gatshme për të ndërmarrë provokimet e radhës. Siguria e Kosovës nuk mund të vlerësohet vetëm në bazë të gjendjes së rendit në Prishtinë dhe në qendrat e tjera urbane.
Ajo duhet të analizohet edhe në raport me zhvillimet në veri, dialogun Kosovë–Serbi, marrëdhëniet rajonale dhe rolin e institucioneve ndërkombëtare, veçanërisht të NATO-s dhe misioneve të saj në rajon. Në këto rrethana, bashkëpunimi ndërmjet Shqipërisë dhe Kosovës ka rëndësi të veçantë strategjike. Ai duhet të mbështetet në koordinimin institucional, shkëmbimin e informacionit, bashkëpunimin ekonomik, diplomacinë dhe zhvillimin e kapaciteteve të përbashkëta në fusha me interes të ndërsjellë. Ky bashkëpunim duhet të zhvillohet në përputhje me sovranitetin, përgjegjësitë kushtetuese dhe detyrimet ndërkombëtare të secilit shtet. Qëllimi nuk është zëvendësimi i institucioneve apo i kompetencave kombëtare, por rritja e qëndrueshmërisë dhe e kapaciteteve për t’iu përgjigjur sfidave të përbashkëta rajonale.
Nëse Serbia kontrollon tërësisht bashkëpunimin ndërmjet Shqipërisë dhe Kosovës, atëherë kemi të bëjmë, de facto, me një proces jo vetëm të dëmshëm për interesat kombëtare, por edhe politikisht të papranueshëm. Ky fenomen lidhet edhe me mungesën e një komunikimi të qëndrueshëm dhe të bashkërenduar ndërmjet dy kryeministrave, gjatë ushtrimit të mandateve të tyre qeverisëse, përkatësisht në Shqipëri dhe në Kosovë.
6) Dimensionet e vlerësimit të nivelit të sigurisë
Vlerësimi i nivelit të sigurisë në Shqipëri dhe në hapësirën shqiptare kërkon një qasje shumëdimensionale. Nuk mjafton të merren në konsideratë vetëm kërcënimet ushtarake apo gjendja e rendit publik. Është e nevojshme të analizohen njëkohësisht pesë dimensione themelore:
Së pari, siguria politike dhe institucionale. Ky dimension lidhet me qëndrueshmërinë e institucioneve, funksionimin e mekanizmave demokratikë, dialogun politik, respektimin e kushtetutshmërisë dhe aftësinë e institucioneve për të garantuar vazhdimësinë e qeverisjes.
Së dyti, siguria publike dhe shoqërore. Ajo përfshin mbrojtjen e qytetarëve, garantimin e lirisë së shprehjes dhe të së drejtës për protestë, parandalimin e dhunës dhe ruajtjen e kohezionit shoqëror.
Së treti, siguria kombëtare dhe ushtarake. Ky dimension lidhet me gatishmërinë e institucioneve të mbrojtjes, modernizimin e kapaciteteve ushtarake, mbrojtjen kibernetike, inteligjencën strategjike dhe aftësinë për t’iu përgjigjur kërcënimeve konvencionale dhe jokonvencionale.
Së katërti, siguria ekonomike dhe energjetike. Ajo lidhet me qëndrueshmërinë e ekonomisë përballë tronditjeve të jashtme, sigurinë e furnizimeve strategjike, diversifikimin e burimeve energjetike dhe mbrojtjen e infrastrukturës kritike.
Së pesti, siguria rajonale dhe ndërkombëtare. Ky dimension përfshin marrëdhëniet me partnerët strategjikë, përmbushjen e angazhimeve në NATO, procesin e integrimit evropian, bashkëpunimin rajonal dhe aftësinë për të kontribuar në stabilitetin e (ish)-Ballkanit Perëndimor.
Nga ky këndvështrim, nuk do të ishte metodologjikisht e drejtë të shpallej se Shqipëria apo Kosova ndodhen në një gjendje të përgjithshme pasigurie vetëm për shkak të protestave ose tensioneve politike. Po aq e gabuar do të ishte të nënvlerësoheshin dobësitë institucionale, polarizimi politik, rreziqet ekonomike dhe kërcënimet rajonale. Niveli i sigurisë duhet të përcaktohet përmes treguesve konkretë, analizës së kapaciteteve institucionale dhe vlerësimit të aftësisë së shtetit për të parandaluar, menaxhuar dhe kapërcyer krizat, duke garantuar njëkohësisht funksionimin demokratik dhe mbrojtjen e qytetarëve.
7) Përgjegjësia e klasës politike dhe e faktorit shqiptar përballë sfidave strategjike
Në një periudhë kur rendi ndërkombëtar po kalon ndryshime të rëndësishme, siguria kombëtare nuk mund të trajtohet si çështje e përkatësisë partiake apo e interesave të përkohshme politike. Ajo kërkon përgjegjësi të përbashkët, vizion afatgjatë dhe një nivel të qëndrueshëm konsensusi për interesat themelore të shtetit. Klasa politike shqiptare duhet të kuptojë se polarizimi i vazhdueshëm dhe mungesa e bashkëpunimit për çështjet strategjike mund të dobësojnë aftësinë e vendit për të reaguar ndaj krizave. Politika e sigurisë kërkon vazhdimësi institucionale, profesionalizëm, transparencë dhe përgjegjshmëri përtej cikleve zgjedhore.
Shqipëria dhe Kosova kanë përgjegjësinë të forcojnë institucionet demokratike, të ruajnë orientimin euroatlantik, të zhvillojnë kapacitetet e tyre kombëtare dhe të intensifikojnë bashkëpunimin në çështjet që lidhen me stabilitetin rajonal, pa iu nënshtruar ndikimit apo diktatit të asnjë vendi të rajonit dhe pa pranuar kompromise që cenojnë të vërtetën historike, interesat kombëtare dhe dinjitetin shtetëror në emër të një paqeje të keqkuptuar. Ky bashkëpunim duhet të ndërtohet mbi respektimin e sovranitetit të secilit shtet, të së drejtës ndërkombëtare dhe të angazhimeve që burojnë nga partneritetet strategjike.
Në të njëjtën kohë, pakënaqësia në rritje e shtresave të ndryshme të shoqërisë, si në Shqipëri, ashtu edhe në Kosovë, e shprehur përmes protestave dhe mobilizimeve të shumta qytetare, dëshmon për një krizë të thellë të përfaqësimit dhe të funksionimit demokratik. Ndonëse protestat në të dyja vendet kanë karakteristika dhe shkaqe të ndryshme, ato pasqyrojnë një pakënaqësi të përbashkët ndaj mënyrës së ushtrimit të pushtetit dhe largimit të qeverisjes nga interesat e qytetarëve. Kjo situatë ngre shqetësimin se institucionet demokratike po dobësohen, ndërsa një elitë e ngushtë qeverisëse po përqendron gjithnjë e më shumë pushtetin dhe po krijon praktika sundimi që rrezikojnë të shndërrohen në forma të një regjimi politik të mbyllur ndaj kontrollit dhe llogaridhënies.
Këto praktika nuk mund të vazhdojnë pa pasoja. Ato po e thellojnë mosbesimin e qytetarëve ndaj institucioneve dhe po vënë në pikëpyetje legjitimitetin e mënyrës së qeverisjes. Pakënaqësia nuk kufizohet më vetëm te elektorati i brendshëm, por reflektohet edhe në marrëdhëniet me partnerët dhe institucionet ndërkombëtare, të cilat presin nga Shqipëria dhe Kosova përmbushjen konkrete të kritereve demokratike, sundimin e ligjit, funksionimin e institucioneve dhe respektimin e angazhimeve të marra. Pa këto standarde, të dyja vendet rrezikojnë të mos perceptohen si partnerë të besueshëm dhe seriozë në përmbushjen e objektivave të tyre euroatlantike.
Në këtë kuadër, rëndësi të veçantë merr edhe aftësia e faktorit shqiptar në rajon për të kontribuar në paqen, stabilitetin dhe bashkëpunimin ndërmjet vendeve të Ballkanit Perëndimor. Kjo kërkon një qasje të përgjegjshme, të orientuar drejt integrimit evropian, forcimit të institucioneve demokratike dhe shmangies së retorikave që mund të nxisin tensione të panevojshme. Në fund të fundit, madhësia territoriale apo demografike e një shteti nuk e përcakton vetvetiu nivelin e sigurisë së tij. Përcaktuese janë cilësia e institucioneve, përgjegjësia e udhëheqjes politike, profesionalizmi i strukturave të sigurisë, aftësia për të ndërtuar aleanca dhe gatishmëria për t’u përshtatur me ndryshimet e mjedisit ndërkombëtar.
Analiza e zhvillimeve gjeopolitike dhe e sfidave të sigurisë në hapësirën shqiptare tregon se siguria kombëtare është një koncept shumë më i gjerë sesa mbrojtja ushtarake dhe ruajtja e rendit publik. Ajo përfshin qëndrueshmërinë institucionale, funksionimin demokratik, sigurinë ekonomike dhe energjetike, mbrojtjen kibernetike, diplomacinë dhe bashkëpunimin rajonal. Konfliktet në Lindjen e Mesme dhe në Ukrainë, rivaliteti ndërmjet fuqive të mëdha dhe pasiguria e krijuar në marrëdhëniet ndërkombëtare dëshmojnë se asnjë shtet nuk mund të jetë plotësisht i izoluar nga pasojat e krizave globale. Për Shqipërinë, kjo nënkupton nevojën për të forcuar aftësitë e analizës strategjike, mekanizmat e paralajmërimit të hershëm dhe koordinimin ndërinstitucional.
Në planin e brendshëm, forcimi i demokracisë, sundimi i ligjit, lufta kundër korrupsionit dhe rikthimi i besimit të qytetarëve te institucionet përbëjnë elemente thelbësore të sigurisë kombëtare. Një shtet me institucione të dobëta dhe me polarizim të theksuar politik e ka më të vështirë të përballojë presionet e jashtme dhe krizat e brendshme.
Në planin rajonal, stabiliteti i Kosovës dhe marrëdhëniet ndërmjet vendeve të Ballkanit Perëndimor mbeten pjesë e rëndësishme e mjedisit strategjik të Shqipërisë. Bashkëpunimi Shqipëri–Kosovë, i mbështetur në koordinim institucional dhe në respektimin e sovranitetit, mund të kontribuojë ndjeshëm në forcimin e qëndrueshmërisë rajonale.Për rrjedhojë, sfida kryesore nuk është vetëm të kuptohen ndryshimet e rendit ndërkombëtar, por të ndërtohen kapacitetet e nevojshme për t’u përballur me pasojat e tyre. Siguria kombëtare fillon me një shtet funksional, me institucione të përgjegjshme, me qytetarin e mbrojtur nga ligji dhe me një klasë politike që e vendos interesin publik dhe strategjik të vendit mbi interesat e ngushta partiake.
8) Dialogu Kosovë–Serbi dhe pasojat e marrëveshjeve të viteve 2013, 2015 dhe 2023
Një nga çështjet me ndikimin më të madh në zhvillimet politike, juridike dhe institucionale të Kosovës është procesi i dialogut me Serbinë dhe pasojat e marrëveshjeve të arritura gjatë këtij procesi. Në veçanti, marrëveshjet e viteve 2013, 2015 dhe 2023 kanë ndikuar në mënyrën e trajtimit të pozitës së komunitetit serb dhe në raportin ndërmjet këtij mekanizmi dhe rendit kushtetues të Republikës së Kosovës. Marrëveshja e Brukselit e vitit 2013 vendosi bazën për krijimin e Asociacionit/Bashkësisë së komunave me shumicë serbe. Parimet e dakorduara më 25 gusht 2015 përcaktuan më tej elemente të kuadrit juridik, organizimit, funksionimit, financimit dhe marrëdhënieve të këtij mekanizmi me institucionet qendrore.
Ndërsa Marrëveshja për Rrugën drejt Normalizimit, e 27 shkurtit 2023, dhe Aneksi i Zbatimit, i dakorduar në Ohër më 18 mars 2023, e zgjeruan këtë kornizë, duke parashikuar një nivel të përshtatshëm vetëmenaxhimi për komunitetin serb në Kosovë, mundësinë e mbështetjes financiare nga Serbia dhe një kanal të drejtpërdrejtë komunikimi me Qeverinë e Kosovës. Pikërisht këtu qëndron një nga shqetësimet kryesore strategjike: rreziku që, përmes mekanizmave të vetëmenaxhimit, financimit dhe komunikimit të drejtpërdrejtë, të krijohen hapësira të zgjeruara për ndikimin politik, institucional dhe financiar të Serbisë brenda Kosovës.
Kjo çështje duhet të vlerësohet jo vetëm në aspektin e të drejtave të komunitetit serb, të cilat duhet të garantohen në përputhje me Kushtetutën dhe standardet evropiane, por edhe në raport me sovranitetin shtetëror, funksionalitetin institucional dhe integritetin territorial të Republikës së Kosovës.
Në këtë kontekst, është e domosdoshme të bëhet dallimi ndërmjet dështimit të zbatimit të një marrëveshjeje dhe pavlefshmërisë së saj juridike. Marrëveshja e vitit 2023 dhe Aneksi i Ohrit janë vlerësuar nga Bashkimi Evropian si detyrime të vlefshme dhe detyruese për palët, pavarësisht debateve mbi formën e pranimit dhe mungesës së zbatimit të plotë.
Prandaj, është më e saktë të flitet për një proces të bllokuar ose të pazbatuar plotësisht, sesa të shpallet automatikisht e pavlefshme marrëveshja. Këtë marrëveshje, sado që është e dëmshme jo vetëm për sigurinë e Kosovës por edhe për vetë serbët, e ka pranuar publikisht edhe Kryeministri aktul i Kosovës. Kjo nuk e përjashton kritikën ndaj përmbajtjes së saj, as shqyrtimin e pasojave që mund të prodhojë për shtetësinë dhe funksionimin institucional të Kosovës.
Gjithashtu, duhet rikujtuar se Gjykata Kushtetuese e Kosovës, në shqyrtimin e parimeve të Asociacionit të vitit 2015, evidentoi elemente që duhej të harmonizoheshin me Kushtetutën. Kjo e bën të domosdoshëm vlerësimin e çdo modeli të propozuar për vetëmenaxhimin e komunitetit serb në raport me rendin kushtetues të Kosovës, duke mos lejuar krijimin e kompetencave ekzekutive ose të një niveli të ri pushteti që do të cenonte funksionimin e shtetit. Në këtë rrethanë, qëndrimi kritik ndaj politikave të dialogut nuk duhet të kufizohet vetëm në vlerësimin e deklaratave të politikanëve, por duhet të mbështetet në analizën e përmbajtjes së marrëveshjeve, të detyrimeve që ato krijojnë dhe të pasojave të tyre afatgjata.
Serbia, nga ana e saj, ka ndjekur një politikë të vazhdueshme për ruajtjen dhe zgjerimin e ndikimit të saj mbi komunitetin serb në Kosovë. Ndërkohë, moszbatimi i detyrimeve që i takojnë asaj, përfshirë ato që lidhen me njohjen e dokumenteve, simboleve dhe institucioneve të Kosovës, e bën edhe më të domosdoshëm një vlerësim të baraspeshuar të përgjegjësive të të dyja palëve. Në përfundim, vlerësimi i këtyre marrëveshjeve duhet të mbështetet në përmbajtjen e tyre, në mënyrën e zbatimit dhe në ndikimin që mund të kenë në të ardhmen e shtetësisë së Kosovës. Çdo zgjidhje e qëndrueshme duhet të garantojë të drejtat e komuniteteve, por njëkohësisht të ruajë rendin kushtetues, funksionalitetin institucional dhe sovranitetin e Republikës së Kosovës. Më 5.11.2026.
