[ Libra NëLinjë ]
Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha
“Kombi nuk vdes” – përmbyllja e editorialit
“Tri data të shenjta”
Në përmbyllje të editorialit “Tri data të shenjta”, redaksia e gazetës “Besa” e ngrinte tonin e shkrimit nga përkujtimi historik në një deklaratë të fuqishme besimi në vazhdimësinë e kombit. Pas evokimit të dëshmorëve, figurës së Mithat Frashërit dhe simbolikës së 28 Nëntorit, teksti përfundonte me një pohim që përmblidhte gjithë filozofinë politike dhe kombëtare të shkrimit: “Kombi nuk vdes.”
Në këtë formulim të shkurtër përmblidhej një ide shumë më e gjerë sesa mbijetesa fizike e një populli. Për redaksinë e “Besës”, kombi paraqitej si një bashkësi historike dhe shpirtërore që mund të kalonte nëpër pushtime, ndarje territoriale, regjime politike, luftëra dhe mërgime, por që nuk mund të zhdukej për sa kohë vazhdonte të ruante kujtesën, gjuhën, simbolet dhe vetëdijen e përkatësisë së tij.
Kështu, pohimi “Kombi nuk vdes” merrte karakterin e një kredoje kombëtare. Ai nuk shprehte vetëm bindjen se shqiptarët do të vazhdonin të ekzistonin, por edhe besimin se historia e tyre nuk mund të përfundonte me realitetin politik të kohës. Për një gazetë të mërgatës, e cila e shihte Shqipërinë e fillimviteve 1970 përmes një optike të theksuar antikomuniste, ky ishte një mesazh njëkohësisht i qëndresës dhe i shpresës.
Në të njëjtën frymë, editoriali pohonte se as “burrat e trimërisë shqiptare” nuk do të shuheshin “para se të shuhet gjithë bota”[1]. Natyrisht, ky formulim nuk duhet lexuar në kuptimin literal. Ai i përkiste gjuhës poetike dhe përkujtimore përmes së cilës figurat e së kaluarës shpalleshin simbolikisht të pavdekshme.
Në këtë konceptim, njeriu vdes, por emri, vepra dhe kujtesa e tij mund të mbijetojnë. Kjo ide kishte përshkuar edhe pjesët e mëparshme të editorialit. Dëshmorët e 14 Shtatorit duhej të përjetësoheshin një ditë në histori dhe në përmendore; Mithat Frashëri kishte “perënduar me trup”, por, sipas redaksisë, vazhdonte të jetonte shpirtërisht; ndërsa Skënderbeu dhe Ismail Qemali vazhdonin të qëndronin në kujtesën kombëtare përmes 28 Nëntorit dhe flamurit kuqezi.
Në këtë mënyrë, të tri datat bashkoheshin në një ide të vetme: vdekja fizike nuk e mposht domosdoshmërisht kujtesën historike. Njerëzit largohen, por ajo që një bashkësi zgjedh të kujtojë mund të vazhdojë të jetojë përtej brezave. Pikërisht këtu qëndronte edhe kuptimi më i thellë i titullit “Tri data të shenjta”. Shenjtëria e tyre, në logjikën e editorialit, nuk buronte thjesht nga ngjarjet që kishin ndodhur në ato ditë. Ajo krijohej nga detyrimi i të gjallëve për të mos harruar.
Në pjesën përfundimtare të shkrimit, megjithatë, redaksia nuk mbetej vetëm te kujtesa. Ajo e kthente vështrimin drejt së ardhmes, duke shprehur bindjen se 28 Nëntori dhe simboli kuqezi do të vendoseshin së shpejti “anembanë në Shqipërinë e shqiptarëve”. Ky formulim është veçanërisht i rëndësishëm për të kuptuar horizontin politik të “Besës”. Shprehja “Shqipëria e shqiptarëve” shfaqet vazhdimisht në diskursin e kësaj gazete dhe të mjediseve politike me të cilat ajo identifikohej. Ajo nuk ishte thjesht një emërtim gjeografik, por një formulë politike e kombëtare që shprehte aspiratën për një Shqipëri të lirë dhe të konceptuar në përputhje me vizionin kombëtar të këtyre qarqeve.
Prandaj, pohimi se flamuri i 28 Nëntorit do të vendosej “anembanë” duhet lexuar brenda gjuhës programatike të mërgatës nacionaliste, dhe jo si përshkrim neutral i realitetit politik. Në të bashkoheshin shpresa për ndryshimin e regjimit në Shqipëri dhe një koncept më i gjerë për çështjen kombëtare shqiptare. Flamuri kuqezi merrte përsëri rolin e elementit qendror. Ai ishte paraqitur më parë si simbol që lidhte lashtësinë e idealizuar me Skënderbeun dhe Ismail Qemalin; në përfundim të editorialit, ai shndërrohej në simbol të së ardhmes.
Kjo krijonte një strukturë interesante të të gjithë shkrimit: flamuri vinte nga e kaluara, mbijetonte në të tashmen dhe projektohej drejt së ardhmes. Në këtë mënyrë, ai bëhej instrumenti simbolik përmes të cilit redaksia ndërtonte idenë e vazhdimësisë historike të kombit. Veçanërisht domethënës është pohimi se kjo e ardhme përbënte “vendimin e dëshmorëve dhe të të gjallëve shqiptarë”[2]. Në këtë fjali, redaksia i bashkonte simbolikisht dy botë që koha i kishte ndarë: të vdekurit dhe të gjallët.
Dëshmorët, natyrisht, nuk mund të merrnin më vendime në kuptimin real të fjalës. Por editoriali ua atribuonte atyre një vullnet moral të përhershëm. Sakrifica e tyre interpretohej si një amanet që duhej të vazhdohej nga brezat pasardhës. Kjo është një mënyrë karakteristike e ndërtimit të kujtesës politike. Të vdekurit shndërrohen në autoritet moral të të gjallëve. Ata nuk janë më vetëm persona që kanë ekzistuar në të kaluarën, bëhen argument për veprimet e së tashmes dhe për projektet e së ardhmes.
Në këtë kuptim, fjala “vendim” kishte peshë të veçantë. Editoriali nuk fliste për një dëshirë, një shpresë apo një mundësi, por për diçka të paraqitur si të përcaktuar dhe të pakthyeshme. Kjo i jepte përfundimit karakterin e një betimi politik. Edhe formulimi pasues, sipas të cilit shqiptarët “s’njohin as pranojnë kurrë rrugë tjetër”[3], e forconte këtë ton. Për redaksinë, çështja nuk paraqitej si zgjedhje ndërmjet alternativave të ndryshme politike, por si besnikëri ndaj një rruge të vetme të konsideruar kombëtare.
Ky absolutizëm duhet lexuar si pjesë e retorikës mobilizuese të mërgatës politike. Ai nuk mund të merret si dëshmi se të gjithë shqiptarët kishin të njëjtin vizion politik. Shoqëria shqiptare, brenda dhe jashtë vendit, përmbante orientime, përvoja dhe qëndrime të ndryshme. Por pikërisht ky formulim na ndihmon të kuptojmë mënyrën se si “Besa” e përfytyronte komunitetin kombëtar: si një bashkësi që, pavarësisht ndarjeve politike dhe territoriale, duhej të bashkohej rreth lirisë, 28 Nëntorit dhe flamurit kuqezi.
Në këtë aspekt, përfundimi i editorialit ishte më shumë se një përkujtim. Ai ishte një thirrje për vazhdimësi. Historia e të rënëve nuk duhej të përfundonte me vdekjen e tyre; historia e Mithat Frashërit nuk duhej të përfundonte më 3 Tetor 1949, dhe historia e Pavarësisë nuk duhej të mbetej vetëm te 28 Nëntori 1912.
E kaluara duhej të vazhdonte përmes të gjallëve. Kështu krijohej një marrëdhënie pothuajse kontraktuale ndërmjet brezave: të vdekurit kishin lënë sakrificën, ndërsa të gjallët kishin detyrimin e kujtesës dhe të vazhdimit të idealit. Për një komunitet në mërgim, kjo ide kishte rëndësi të veçantë. Mërgimi rrezikonte gjithmonë ta dobësonte lidhjen ndërmjet brezave dhe atdheut. Fëmijët e lindur jashtë Shqipërisë mund të mos kishin përjetuar drejtpërdrejt vendin, konfliktet dhe ngjarjet që kishin formuar brezin e prindërve të tyre.
Për këtë arsye, kujtesa duhej organizuar dhe transmetuar. Gazetat, përvjetorët, kongreset, ceremonitë, flamuri dhe rrëfimet për figurat historike shërbenin si instrumente përmes të cilave kjo trashëgimi mund të kalonte nga një brez te tjetri. Në këtë proces, “Besa” nuk ishte thjesht vëzhguese. Ajo ishte aktore e ndërtimit të kujtesës. Duke përcaktuar tri data si “të shenjta”, duke shpjeguar kuptimin e tyre dhe duke e mbyllur editorialin me një deklaratë të fortë për të ardhmen, gazeta po ndërtonte një kalendar politik dhe moral për lexuesit e saj.
Në këtë kalendar, 14 Shtatori përfaqësonte sakrificën; 3 Tetori kujtesën e Mithat Frashërit dhe vazhdimësinë e një tradite politike; ndërsa 28 Nëntori mishëronte lirinë, flamurin dhe idealin e shtetit kombëtar. Të tria, megjithatë, përfundonin në të njëjtën tezë: “Kombi nuk vdes.” Në këtë fjali bashkoheshin historia dhe shpresa, të vdekurit dhe të gjallët, atdheu dhe mërgata.
Edhe fakti se në fund të shkrimit ishte shënuar “Istambul, 28 Nëntor 1971”[4] kishte një domethënie të veçantë. Editoriali u botua në numrin e 23 dhjetorit, por data e vendosur në fund dëshmonte se teksti ishte shkruar pikërisht në Ditën e Flamurit.
Kështu, 28 Nëntori nuk ishte vetëm objekt i shkrimit, por edhe momenti i krijimit të tij. Redaksia shkruante për Ditën e Flamurit pikërisht në ditën kur ajo përkujtohej, duke e kthyer vetë aktin e të shkruarit në pjesë të ritualit të kujtesës.
Edhe vendi i shënuar – Istambuli – e bënte këtë përfundim veçanërisht domethënës. Teksti kushtuar lirisë shqiptare shkruhej jashtë Shqipërisë, në një nga qytetet që kishte pasur një rol të gjatë dhe kompleks në historinë e shqiptarëve dhe ku vazhdonte të ekzistonte një komunitet shqiptar.
Në këtë mënyrë, nënshkrimi “Istambul, 28 Nëntor 1971” bëhej pothuajse dëshmi e vetë gjendjes së mërgatës: fizikisht larg atdheut, por duke e organizuar kohën dhe kujtesën e vet sipas kalendarit kombëtar shqiptar.
Edhe dy fjalët e fundit, “Besa Shqiptare”, e përforconin karakterin simbolik të përfundimit. Besa ishte njëkohësisht emri i gazetës dhe një nocion me ngarkesë të fuqishme në kulturën shqiptare, i lidhur me fjalën e dhënë, besnikërinë dhe detyrimin moral.
Në këtë kontekst, “Besa Shqiptare” mund të lexohej si më shumë se një firmë redaksionale. Ajo tingëllonte si një formulë zotimi: besnikëri ndaj kujtesës së dëshmorëve, ndaj figurave që gazeta nderonte, ndaj 28 Nëntorit dhe ndaj konceptit të Shqipërisë që redaksia mbronte.
Kështu përfundonte editoriali “Tri data të shenjta”: jo me një vështrim nostalgjik drejt së kaluarës, por me një pohim të fortë për të ardhmen. Në botëkuptimin e redaksisë, historia shqiptare nuk kishte përfunduar dhe realiteti politik i vitit 1971 nuk ishte i përhershëm.
Për “Besën”, kombi ishte më jetëgjatë se regjimet, ndërsa flamuri më i qëndrueshëm se pushtetet që ndryshonin. Burrat mund të vdisnin, organizatat mund të detyroheshin të vepronin në mërgim dhe kufijtë politikë mund të ndanin shqiptarët, por kujtesa dhe ideali kombëtar paraqiteshin si forca që i mbijetonin kohës.
Në këtë kuptim, fjalia “Kombi nuk vdes” ishte përmbledhja më e plotë e të gjithë editorialit. Ajo lidhte dëshmorët me të gjallët, Mithat Frashërin me brezat pas tij dhe 28 Nëntorin e së kaluarës me 28 Nëntorin e së ardhmes. Për redaksinë e “Besës”, të kujtoje këto tri data do të thoshte të deklaroje se, për sa kohë ekzistonte kujtesa, vazhdonte të ekzistonte edhe ideja e kombit.
Vijon
[1] Editoriali “Tri data të shenjta”, gazeta “Besa”, nr. 212–216, 23 dhjetor 1971, Stamboll.
[2] Po aty.
[3] Po aty.
[4] Po aty.
