Origjina ilire në dritën e kërkimeve të reja

Kornizë ndërdisiplinore për arkeologjinë, gjenetikën dhe gjuhësinë historike

Hajdar Paçarada-Dumoshi, 30 tetor 2026

Përfundimi kryesor. Kërkimet e reja mbështesin një vazhdimësi të rëndësishme të popullsive dhe të përdorimit të territorit në Ballkanin Perëndimor, nga epoka e hekurit deri në Mesjetën e hershme. Kjo e bën hipotezën e origjinës ilire të shqiptarëve një kornizë serioze për shqyrtim. Lidhja nuk mund të paraqitet si një vijë e pandryshuar, sepse popullsitë, kulturat dhe gjuhët u transformuan përmes kontakteve helenistike, romake, lindore dhe sllave. Argumenti më i qëndrueshëm është ai i vazhdimësisë me transformime, përzierje dhe përshtatje historike.

1 Kuptimi shkencor i hipotezës së origjinës ilire

Hipoteza e origjinës ilire nuk duhet kuptuar si barazim i drejtpërdrejtë ndërmjet çdo bashkësie të quajtur ilire në burimet antike dhe shqiptarëve të sotëm. Emri “ilir” u përdor nga autorët grekë dhe romakë për bashkësi të ndryshme të Ballkanit Perëndimor, të cilat nuk formonin domosdoshmërisht një njësi të vetme politike, kulturore ose gjuhësore.

Formulimi shkencor kërkon bashkimin e katër linjave të pavarura: arkeologjisë, historisë së popullsive, gjuhësisë historike dhe burimeve të shkruara. Secila disiplinë i përgjigjet një pyetjeje tjetër. Arkeologjia studion vendbanimin dhe kulturën materiale; gjenetika rindërton lidhjet biologjike dhe përzierjet; gjuhësia rindërton ndryshimet fonetike, gramatikore dhe leksikore; burimet antike dokumentojnë emra, ngjarje dhe kategori politike. Vetëm përputhja e tyre mund të krijojë një argument të qëndrueshëm.

2 Arkeologjia e Ilirisë së Jugut

2.1 Shtyllasi dhe Apolonia

Gërmimet e vitit 2026 në tempullin dorik të Shtyllasit, pranë Apolonisë, zbuluan tjegulla mermeri nga Parosi, materiale arkitektonike të lidhura me Korintin, monedha të prera në Apoloni, fragmente skulpture dhe qeramikë nga periudhat klasike, helenistike dhe romake. Këto gjetje e paraqesin faltoren si pjesë të një rrjeti të gjerë adriatiko-jonik.

Për çështjen ilire, rëndësia e Shtyllasit qëndron te marrëdhënia ndërmjet një qendre koloniale greke dhe territorit përreth. Prania e arkitekturës dhe materialeve greke dëshmon shkëmbim, organizim ekonomik dhe përvetësim teknologjik. Ajo nuk provon zëvendësimin e popullsisë vendore. Bashkësitë e territorit mund të merrnin pjesë në institucionet, tregtinë dhe kultet e Apolonisë duke ruajtur elemente të historisë së tyre lokale.

Planimi i plotë i tempullit, hyjnia e adhuruar dhe kronologjia e fazave mbeten të hapura. Prandaj Shtyllasi ndriçon botën ku bashkësitë e Ilirisë së Jugut vepronin, por nuk jep një etiketë etnike për çdo përdorues të faltores.

2.2 Butrinti dhe territori i tij

Rilevimi i parë integral me LiDAR në Butrint, Ksamil, Kalivo, Pallavraq dhe fushën e Vrinës krijoi një model digjital të terrenit nën mbulesën pyjore. Verifikimet në terren identifikuan ndërtesa, segmente muresh, sisteme uji, kisha dhe varre të padokumentuara më parë.

Brenda parkut u regjistrua një ndërtesë me dy absida, një pus me grykë gëlqerore, një cisternë rrethore me llaç hidroizolues dhe një ndërtesë pranë Forumit me dy hapësira, dysheme me tjegulla dhe stola. Pranë akropolit u evidentua një segment fortifikimi i interpretuar paraprakisht si helenistik. Në peizazhin përreth u dokumentuan një kishë me tri absida, një ndërtesë që mund të jetë romake dhe varre të gdhendura në shkëmb.

Këto të dhëna tregojnë një territor të përdorur dhe të riorganizuar gjatë shumë periudhave. Vazhdimësia e vendit nuk do të thotë se banorët ruajtën të njëjtin identitet në çdo shekull. Ajo tregon se romanizimi dhe kristianizimi u zhvilluan brenda një peizazhi të mëparshëm, jo mbi një hapësirë pa popullsi dhe pa kujtesë lokale.

Për lidhjen me etnogjenezën shqiptare, fazat e Antikitetit të vonë dhe të Mesjetës së hershme janë veçanërisht të rëndësishme. Pikërisht këtu duhet kërkuar mënyra se si popullsitë e Ballkanit Perëndimor mbijetuan, u përzien, ndryshuan institucionet dhe kaluan nga bota romake në strukturat mesjetare.

2.3 Sistemet e ujit dhe vazhdimësia urbane

Një sintezë e re mbi cisternat e Mesdheut Lindor vendos në të njëjtën kornizë Apoloninë, Durrësin, Orikun, Butrintin, Finiqin dhe Gjirokastrën. Ajo tregon se qytetet e territorit shqiptar përdorën puse, ujësjellës, burime të ngritura dhe cisterna shiu, duke i përshtatur teknikat me terrenin.

Sistemet hidraulike dëshmojnë organizim urban, njohuri ndërtimore dhe investim afatgjatë. Ato janë tregues të historisë së qyteteve dhe të bashkësive, por nuk kanë përmbajtje etnike të vetvetishme. Ngjashmëritë me botën greke ose romake pasqyrojnë qarkullim teknik; nuk dëshmojnë zhdukjen e popullsisë vendore.

3 Vazhdimësia demografike dhe ADN-ja e lashtë

Studimi gjenomik i vitit 2026 mbi historinë e shqiptarëve gjeti vazhdimësi të konsiderueshme të prejardhjes së Ballkanit Perëndimor nga epoka e bronzit dhe e hekurit deri te Shqipëria e hershme mesjetare. Një grup i shekujve VIII–IX paraqet lidhje të forta me një pjesë të madhe të shqiptarëve të sotëm, krahas një përzierjeje mesjetare me prejardhje të lidhur me Evropën Lindore.

Ky është argumenti më i fortë për vazhdimësinë demografike. Ai dobëson skenarët e një ardhjeje shumë të vonë të të gjithë paraardhësve të shqiptarëve. Megjithatë, termi gjenetik “paleo-ballkanik perëndimor” nuk është sinonim automatik i etnonimit “ilir”. Mostrat gjenetike nuk ruajnë gjuhën, emrin politik ose vetëidentifikimin e individëve.

Protokolli i ri PCR i provuar edhe mbi materiale skeletore nga Apolonia mund të ndihmojë në kontrollin e mostrave dhe në përcaktimin e seksit biologjik, linjave mitokondriale dhe disa markerëve të kromozomit Y. Rezolucioni i tij është më i ulët se ai i sekuencimit autosomal. Për historinë e popullsive kërkohen gjenome të plota, datime të sigurta dhe mostra nga shumë rajone e periudha.

4 Gjuha si hallka vendimtare

Nëse vazhdimësia demografike është tashmë më e mbështetur, vazhdimësia gjuhësore mbetet më e vështirë për t’u provuar. Ilirishtja njihet kryesisht nga emra njerëzish, vendesh, fisesh dhe disa glosa. Nuk ekziston një korpus tekstesh që të lejojë krahasimin sistematik me proto-shqipen.

Gjuhësia historike duhet të rindërtojë proto-shqipen përmes korrespondencave të rregullta fonetike, morfologjisë, shtresëzimit të huazimeve greke e latine, marrëdhënieve të hershme shqiptaro-rumune dhe historisë së dialekteve. Një ngjashmëri e vetme ndërmjet një emri antik dhe një fjale shqipe nuk mjafton. Duhet të shpjegohen forma e hershme, zhvillimi i tingujve, kuptimi dhe kronologjia.

Gjeografia e shqipes, vazhdimësia demografike e Ballkanit Perëndimor dhe mbijetesa e një dege të veçantë indoevropiane krijojnë një kornizë të arsyeshme për lidhjen me një gjuhë paleo-ballkanike të hapësirës ilire. Identifikimi i saktë me ilirishten mbetet hipotezë për shkak të varfërisë së materialit të drejtpërdrejtë.

5 Matrica e vlerësimit të provave

6 Formulimi përfundimtar

Kërkimet arkeologjike dhe arkeogjenetike mbështesin vazhdimësinë dhe transformimin e popullsive të Ballkanit Perëndimor nga epoka e hekurit në Mesjetën e hershme. Kjo krijon një bazë serioze për shqyrtimin e origjinës ilire të shqiptarëve. Megjithatë, identifikimi i drejtpërdrejtë i kulturës materiale ose i prejardhjes gjenetike me gjuhën ilire dhe me shqiptarët kërkon mbështetje të pavarur nga gjuhësia historike, epigrafia dhe burimet e shkruara.

Prandaj, origjina ilire duhet paraqitur si vazhdimësi me transformime. Popullsitë vendore morën pjesë në botën helenistike, u përfshinë në Perandorinë Romake, përjetuan kristianizimin dhe kontaktet mesjetare, por nuk u zhdukën domosdoshmërisht sa herë ndryshoi kultura materiale ose pushteti politik. Shqiptarët mund të jenë formuar nga një bërthamë e vjetër paleo-ballkanike perëndimore, e cila u zhvillua përmes këtyre proceseve dhe përzierjeve.

Ky formulim ruan peshën e provave të reja, pranon kufijtë e tyre dhe shmang dy skajet: mohimin e çdo vazhdimësie lokale dhe paraqitjen e një identiteti ilir të pandryshuar gjatë më shumë se dy mijë vjetëve.

Burime të përzgjedhura

1. Davranoglou et al. Ancient DNA evidence for the history of the Albanians. Nature Human Behaviour 2026.
2. Butrint Project. UAV LiDAR survey 2026. Universiteti i Bolonjës.
3. Universiteti i Bolonjës. Le nuove scoperte nel Parco archeologico di Butrinto 26 tetor 2026.
4. Humboldt Universität zu Berlin. The Doric temple in Shtyllas near Apollonia.
5. Lindáková and Klontza Jaklová. Late antique and early Byzantine cisterns and tanks in the eastern Mediterranean. Water History 2026.
6. Imran et al. Development and Validation of PCR Based Ancient DNA Analysis for Italian and Western Balkan Archaeological Collections. 2026.
7. The Albanian Language in Antiquity. Universiteti i Bazelit.