ROLI I MËRGATËS SHQIPTARE NË KUJTESËN HISTORIKE TË KOSOVËS (31)

Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha

“Kushtrimi” si Dokument Politik i Lëvizjes për Republikën Shqiptare në Jugosllavi

Pas përfundimit të komunikatës, e cila në mënyrë të strukturuar paraqiste programin politik, organizimin dhe qëndrimet e Lëvizjes për Republikën Shqiptare në Jugosllavi, dokumenti vazhdonte me një tekst tjetër, krejtësisht të ndryshëm në frymë, në stil dhe në mënyrën e komunikimit me lexuesin. Në dy faqet pasuese gjendej një shkrim i titulluar me shkronja të mëdha „KUSHTRIM“, një titull që vetvetiu zgjonte kujtime historike dhe emocione të thella në ndërgjegjen kombëtare shqiptare.

Që në leximin e parë krijohej përshtypja se ky tekst nuk ishte hartuar nga një komision politik apo nga ndonjë organ kolektiv i organizatës, siç ishte rasti me komunikatën. Gjuha e tij ishte më e drejtpërdrejtë, më emocionale dhe më thirrëse. Në të ndihej zëri i një njeriu që shkruante me zemër të trazuar, me mall për atdheun dhe me shqetësim për fatin e popullit të vet. Edhe pse në fund të tekstit nuk figuron asnjë emër, asnjë mbiemër dhe asnjë nënshkrim, stili i shkrimit të krijon bindjen se autori ka qenë një veprimtar i mërgatës shqiptare, një nga ata mijëra shqiptarë që kishin marrë rrugën e kurbetit jo vetëm për arsye ekonomike, por edhe si pasojë e rrethanave politike dhe represionit të kohës.

Në fakt, mungesa e emrit nuk ishte një dukuri e pazakontë për literaturën ilegale të asaj periudhe. Përkundrazi, anonimiteti ishte pjesë e vetë mekanizmit të mbijetesës së lëvizjes ilegale. Në kushtet kur organet e sigurimit jugosllav ndiqnin me kujdes çdo shkrim, çdo trakt dhe çdo material propagandistik, fshehja e identitetit të autorit ishte domosdoshmëri. Megjithatë, edhe pse pa emër, teksti mbante vulën e qartë të një autori që jetonte larg vendlindjes, por që mendjen dhe zemrën i kishte të lidhura fort me fatin e Kosovës dhe të shqiptarëve nën Jugosllavi.

Vetë titulli “Kushtrim” kishte një domethënie të veçantë historike. Në traditën shqiptare, kushtrimi nuk ishte thjesht një thirrje. Ai ishte zëri që përhapej nga maja e maleve në kohë rreziku, sinjali që mblidhte burrat e fshatit për mbrojtjen e trojeve, alarmi që zgjonte ndërgjegjen kolektive në momentet më të vështira të historisë. Kushtrimi ka qenë pjesë e kujtesës sonë historike që nga koha e qëndresave kundër pushtuesve të ndryshëm, duke u shndërruar në simbol të mobilizimit dhe të bashkimit kombëtar.

Pikërisht këtë simbolikë përpiqej të ringjallte edhe autori i këtij teksti. Ai nuk shkruante thjesht për të informuar. Ai shkruante për të zgjuar, për të mobilizuar dhe për të nxitur veprim. Në rreshtat e tij ndihej ankthi i mërgimtarit që jetonte larg atdheut, por që ndiqte me dhimbje lajmet për burgosjet, ndjekjet, torturat dhe vrasjet që po përjetonte populli shqiptar pas demonstratave të vitit 1981.

Në shumë pjesë të tekstit, autori i drejtohej bashkatdhetarëve me gjuhën e një njeriu që e ndiente veten pjesë të të njëjtit fat historik. Ai nuk fliste si vëzhgues i largët, por si pjesëmarrës shpirtëror në një betejë të përbashkët. Kjo është një nga karakteristikat më të spikatura të letërsisë politike të mërgatës shqiptare të asaj kohe. Edhe pse fizikisht larg Kosovës, mërgimtarët e ndienin veten pjesë të pandashme të ngjarjeve që zhvilloheshin në atdhe dhe e konsideronin si detyrë morale të kontribuonin në çështjen kombëtare.

Në aspektin historik, tekste të tilla përfaqësojnë një dëshmi të rëndësishme të rolit që luajti mërgata shqiptare në organizimin dhe mbështetjen e lëvizjes kombëtare. Gjatë viteve shtatëdhjetë dhe tetëdhjetë, qendrat e mërgimit shqiptar në Zvicër, Gjermani, Austri dhe vende të tjera të Evropës Perëndimore u shndërruan në hapësira ku botoheshin gazeta ilegale, shtypeshin trakte, organizoheshin demonstrata dhe mblidheshin mjete financiare për veprimtarinë politike. Në këtë kuptim, “Kushtrimi” nuk ishte vetëm një tekst propagandistik, ai ishte pasqyrë e një bote të tërë emocionesh, sakrificash dhe përpjekjesh që zhvilloheshin larg atdheut, por në funksion të tij.

Prandaj, edhe pse autori mbetet anonim, teksti flet vetë për prejardhjen e tij. Në çdo fjali ndihet malli për vendlindjen, shqetësimi për fatin e popullit dhe besimi i palëkundur se rezistenca do të vazhdojë deri në realizimin e aspiratave kombëtare. Pikërisht kjo e bën “Kushtrimin” jo vetëm një dokument politik të kohës, por edhe një dëshmi emocionale e lidhjes së fortë ndërmjet mërgatës shqiptare dhe lëvizjes për liri e barazi kombëtare në Kosovë dhe në viset e tjera shqiptare nën Jugosllavi.

Teksti i titulluar “Kushtrim” hapej me një thirrje të fuqishme emocionale dhe politike, e cila që në rreshtat e parë zbulonte karakterin mobilizues të dokumentit. Ndryshe nga komunikata që përdorte një gjuhë më formale dhe institucionale, “Kushtrimi” fillonte me një adresim të drejtpërdrejtë ndaj shqiptarëve, duke i thirrur ata si pjesëtarë të një bashkësie të përbashkët fatkeqësish, vuajtjesh dhe aspiratash kombëtare.

Fjalët hyrëse: “Motra shqiptare, e ju vëllezër të shtrenjtë, ju të ndjekur, të shtypur e të shpërndarë…” bartnin në vetvete një ngarkesë të jashtëzakonshme emocionale. Në këto pak fjalë përmblidhej e gjithë drama historike e shqiptarëve në Jugosllavinë e asaj kohe. Nuk ishte thjesht një përshëndetje ceremoniale. Ishte një përpjekje për të krijuar menjëherë një lidhje shpirtërore ndërmjet autorit dhe lexuesit, një ndjenjë përkatësie të përbashkët që buronte nga përvoja e vuajtjes, diskriminimit dhe rezistencës.

Përdorimi i fjalës “motra” para asaj “vëllezër” nuk ishte rastësor. Ai dëshmonte përpjekjen e autorit për ta përfshirë tërë popullin në këtë thirrje, pa dallim gjinie apo moshe. Në traditën e lëvizjeve kombëtare shqiptare, gruaja shqiptare kishte qenë gjithmonë pjesë e sakrificës dhe e qëndresës, qoftë si nënë e dëshmorëve, si bartëse e familjes në kohë të vështira apo si pjesëmarrëse aktive në jetën kombëtare. Duke iu drejtuar së pari motrave shqiptare, autori i jepte një dimension më të gjerë dhe më gjithëpërfshirës mesazhit të tij.

Po aq domethënëse është edhe mënyra se si përshkruhen shqiptarët: “të ndjekur, të shtypur e të shpërndarë.” Këto tri cilësime përmbledhin një realitet historik të hidhur që kishte karakterizuar jetën e shqiptarëve në dekadat e mëparshme. Termi “të ndjekur” i referohej represionit politik, arrestimeve, burgosjeve dhe survejimit të vazhdueshëm që ushtronte aparati shtetëror ndaj veprimtarëve dhe qytetarëve shqiptarë. Fjala “të shtypur” shprehte gjendjen e pabarazisë politike, ekonomike dhe kulturore që perceptohej nga shqiptarët në raport me popujt e tjerë të federatës. Ndërsa termi “të shpërndarë” evokonte tragjedinë e mërgimit, largimin e mijëra shqiptarëve nga trojet e tyre dhe shpërndarjen e tyre në vende të ndryshme të Evropës dhe botës.

Në këto pak fjalë, autori arrinte të krijonte një identitet kolektiv të ndërtuar mbi përvojën e përbashkët historike. Ai nuk u drejtohej individëve të veçantë, por një bashkësie kombëtare që, sipas tij, ishte goditur nga i njëjti fat dhe që për këtë arsye duhej të bashkohej rreth të njëjtit ideal.

Pas kësaj hyrjeje, teksti e bënte të qartë burimin e thirrjes. Ajo nuk paraqitej si mendim i një individi të vetëm, por si zëri i një organizate politike që pretendonte të përfaqësonte aspiratat e shqiptarëve. Pikërisht në këtë moment përmendej emri “Lëvizja për Republikën Shqiptare në Jugosllavi”, e cila paraqitej si subjekti që po lëshonte këtë kushtrim.

Përdorimi i fjalës “lëshon” ka gjithashtu një simbolikë të veçantë. Në traditën shqiptare, kushtrimi nuk shkruhej thjesht në letër, ai “lëshohej”, përhapej, jehonte nga një krahinë në tjetrën dhe thërriste njerëzit në mobilizim. Kjo gjuhë e zgjedhur me kujdes i jepte dokumentit karakterin e një alarmi kombëtar, të një thirrjeje që synonte të depërtonte në ndërgjegjen e çdo shqiptari, pavarësisht vendit ku jetonte.

Nga pikëpamja historike, kjo hyrje pasqyron në mënyrë të qartë atmosferën politike të fillimit të viteve tetëdhjetë, periudhë kur pas demonstratave të vitit 1981 shqiptarët në Kosovë dhe në viset e tjera shqiptare përjetonin një valë të re represioni politik. Në këto rrethana, literatura ilegale nuk kishte vetëm funksion informues. Ajo synonte të mbante gjallë moralin kolektiv, të forconte ndjenjën e solidaritetit kombëtar dhe të bindte njerëzit se nuk ishin vetëm në përballjen e tyre me pushtetin.

Prandaj, këto rreshta hyrës të “Kushtrimit” nuk duhet të shihen vetëm si një formulë retorike. Ato përfaqësojnë një pasqyrë të gjendjes shpirtërore dhe politike të një periudhe të tërë historike. Në to gërshetohen dhimbja e një populli të përndjekur, mallëngjimi i mërgimtarit për atdheun, revolta ndaj padrejtësive dhe shpresa se përmes bashkimit dhe rezistencës mund të arrihej realizimi i aspiratave kombëtare. Pikërisht kjo e bën hyrjen e “Kushtrimit” një nga pjesët më domethënëse të këtij dokumenti, sepse në pak rreshta ajo arrin të përmbledhë jo vetëm mesazhin e tekstit, por edhe frymën e një epoke të tërë të rezistencës shqiptare.

Pas hyrjes së fuqishme dhe emocionale, në të cilën Lëvizja për Republikën Shqiptare në Jugosllavi u drejtohej shqiptarëve si një popull i përndjekur, i shtypur dhe i shpërndarë, “Kushtrimi” kalonte në pjesën e tij më të drejtpërdrejtë dhe më mobilizuese. Tani nuk bëhej më fjalë vetëm për përshkrimin e gjendjes së rëndë politike të shqiptarëve, por për një thirrje konkrete për veprim, për organizim dhe për pjesëmarrje aktive në një manifestim që konsiderohej me rëndësi të veçantë për çështjen kombëtare.

Autori i drejtohej të gjithë shqiptarëve pa dallim moshe, gjinie apo pozite shoqërore. Fjalët “i madh e i vogël, në shtatë e shtatëdhjetë” bartnin simbolikën e përfshirjes së tërë kombit në këtë thirrje. Nuk bëhej fjalë për një apel të kufizuar ndaj veprimtarëve politikë apo anëtarëve të organizatës, por për një thirrje gjithëkombëtare që synonte të zgjonte ndërgjegjen e secilit shqiptar. Në këtë mënyrë, autori përpiqej të krijonte bindjen se çështja kombëtare nuk ishte përgjegjësi e një grupi të vogël njerëzish, por detyrë e përbashkët e të gjithëve.

Po aq domethënëse ishte edhe fraza “kudo që të ndodheni”, e cila zbulon qartë dimensionin e gjerë gjeografik të kësaj thirrjeje. Në fillim të viteve tetëdhjetë, dhjetëra mijëra shqiptarë jetonin dhe punonin në vendet e Evropës Perëndimore, veçanërisht në Zvicër, Gjermani, Austri dhe Francë. Shumë prej tyre kishin emigruar për arsye ekonomike, por jo pak ishin larguar si pasojë e represionit politik. Për autorin e “Kushtrimit”, largësia fizike nuk duhej të shndërrohej në largim shpirtëror nga atdheu. Përkundrazi, ai përpiqej t’u kujtonte mërgimtarëve se pavarësisht kilometrave që i ndanin nga vendlindja, ata mbeteshin pjesë e pandashme e fatit kombëtar.

Në këtë frymë, thirrja fiton një ton pothuajse solemn kur autori kërkon që sapo kjo fletë t’u binte në dorë, ata të linin mënjanë çdo angazhim tjetër dhe t’i përgjigjeshin “zërit të atdheut”. Kjo metaforë është një nga elementet më të fuqishme emocionale të tekstit. Atdheu paraqitet si një qenie e gjallë, si një nënë e plagosur që po thërret bijtë e saj në një moment të vështirë historik. Nuk është organizata që thërret, nuk është autori i panjohur që kërkon pjesëmarrje, por vetë atdheu që ngre zërin dhe kërkon ndihmë nga bijtë e vet. Kjo mënyrë e të shkruarit ishte karakteristike për literaturën patriotike shqiptare, ku lidhja ndërmjet individit dhe atdheut paraqitej si një lidhje morale dhe shpirtërore e shenjtë.

Teksti vazhdon me bindjen se koha kërkonte angazhim të jashtëzakonshëm. Sipas autorit, vendi kishte nevojë për bijtë e vet “më shumë se kurrë”. Kjo shprehje pasqyronte atmosferën e krijuar pas demonstratave të vitit 1981, kur Kosova po kalonte një nga periudhat më të vështira të historisë së saj moderne. Burgosjet masive, gjykimet politike, largimet nga puna, presionet policore dhe kufizimet e të drejtave kombëtare kishin krijuar ndjenjën se populli shqiptar po përballej me një sfidë vendimtare. Në këtë kontekst, mobilizimi i mërgatës shihej si një domosdoshmëri historike.

Më pas, “Kushtrimi” kalon nga gjuha simbolike në një thirrje konkrete organizative. Shqiptarët ftoheshin të mblidheshin në mënyrë masive më 26 qershor, në orën njëmbëdhjetë paradite, në stacionin e trenit në Bernë të Zvicrës. Ky detaj është me rëndësi të veçantë historike, sepse dëshmon për rolin qendror që kishte marrë mërgata shqiptare në organizimin e aktiviteteve politike dhe kombëtare. Zvicra, në atë kohë, ishte shndërruar në një nga qendrat kryesore të veprimtarisë së mërgimtarëve shqiptarë, ku organizoheshin demonstrata, tubime dhe aktivitete sensibilizuese për çështjen e Kosovës.

Por autori nuk mjaftohej vetëm me dhënien e datës dhe vendit. Ai përpiqej të krijonte një atmosferë entuziazmi dhe solidariteti, duke i siguruar lexuesit se në Bernë nuk do të ishte i vetëm. Atje, sipas tij, do të mblidheshin qindra vëllezër e motra, të ardhur nga të gjitha anët. Kjo tablo synonte të forconte ndjenjën e përkatësisë dhe të bashkimit kombëtar. Në një kohë kur shqiptarët jetonin të shpërndarë në shumë shtete dhe shpesh ndiheshin të izoluar nga njëri-tjetri, ideja e një grumbullimi të madh kombëtar kishte një efekt të fuqishëm psikologjik dhe politik.

Në përshkrimin e qëllimit të këtij tubimi, autori përdor një gjuhë të ngarkuar me simbolikë patriotike. Pjesëmarrësit nuk paraqiten thjesht si demonstrues, por si njerëz që po vijnë “për t’i dalë atdheut zot”. Kjo formulë ka rrënjë të thella në traditën historike shqiptare dhe lidhet me idenë e mbrojtjes së vendit në çaste rreziku. Demonstrata paraqitet kështu jo si një akt i zakonshëm proteste, por si një formë e përgjegjësisë kombëtare ndaj një atdheu që po kalonte një periudhë të vështirë.

Po aq i fuqishëm është edhe përshkrimi i gjendjes së shqiptarëve në trojet e tyre. Populli shqiptar cilësohet si “i shumëvuajtur”, ndërsa trojet shqiptare paraqiten si hapësira që po “rënkojnë nën helmetën, çizmen dhe bajonetën jugosllave.” Këto metafora krijojnë një imazh dramatik të realitetit politik të kohës. Helmeta, çizma dhe bajoneta simbolizojnë pushtetin represiv, praninë e forcave të sigurisë dhe përdorimin e dhunës shtetërore kundër popullsisë shqiptare. Përmes kësaj gjuhe figurative, autori synon të zgjojë ndjenja solidariteti, revolte dhe përgjegjësie tek lexuesit.

Në tërësi, kjo pjesë e “Kushtrimit” përfaqëson një nga shembujt më karakteristikë të letërsisë politike dhe mobilizuese të mërgatës shqiptare të viteve tetëdhjetë. Ajo ndërthur mjeshtërisht emocionin me mesazhin politik, mallin për atdheun me thirrjen për veprim, duke e shndërruar një ftesë për demonstratë në një akt simbolik të bashkimit kombëtar. Nëpërmjet këtij teksti pasqyrohet jo vetëm klima politike e kohës, por edhe besimi i fortë i mërgimtarëve shqiptarë se organizimi, solidariteti dhe angazhimi i përbashkët mund të bëheshin një forcë e rëndësishme në mbështetje të aspiratave të popullit shqiptar për liri, barazi dhe vetëpërfaqësim politik.

Në vazhdim të “Kushtrimit”, autori e ngrit edhe më tej tonin emocional dhe mobilizues të thirrjes së tij, duke kaluar nga ftesa për pjesëmarrje në një apel të fuqishëm për bashkim kombëtar. Ai u drejtohet shqiptarëve të mërgatës jo thjesht si pjesëmarrës të një demonstrate, por si bartës të një misioni historik. Në këtë pjesë të tekstit, theksi nuk vihet më vetëm tek nevoja për të qenë të pranishëm në tubim, por tek domosdoshmëria e kapërcimit të çdo pengese që mund të cenonte unitetin kombëtar.

Autori u kërkon bashkatdhetarëve të lënë mënjanë të gjitha angazhimet personale, shqetësimet e përditshme dhe, mbi të gjitha, mëritë, pakënaqësitë dhe mospajtimet që mund të ekzistonin ndërmjet tyre. Kjo thirrje duhet kuptuar në kontekstin e mërgatës shqiptare të viteve tetëdhjetë, e cila, ndonëse e bashkuar nga dashuria për atdheun, shpeshherë përballej me ndarje ideologjike, dallime organizative dhe rivalitete të ndryshme politike. Për autorin e “Kushtrimit”, këto dallime humbnin çdo rëndësi përballë interesit madhor kombëtar. Ai i ftonte shqiptarët të ngriteshin mbi çdo konflikt të vogël e kalimtar dhe të bashkoheshin rreth një qëllimi të vetëm.

Në tekst përdoret një metaforë e njohur dhe shumë e dashur në traditën shqiptare: shqiptarët duhej të bëheshin “grusht”. Kjo figurë nuk shpreh vetëm bashkim numerik, por unitet të vullnetit, të mendimit dhe të veprimit. Në kulturën politike dhe patriotike shqiptare, grushti simbolizon forcën që lind nga bashkimi. Një gisht i vetëm mund të thyhet lehtë, por kur të gjithë bashkohen në një grusht, ata bëhen të pathyeshëm. Prandaj autori kërkon që shqiptarët të paraqiten para botës si një trup i vetëm politik dhe kombëtar.

Po aq domethënëse është edhe krahasimi me granitin, shkëmbin e fortë dhe të palëkundur. Duke i ftuar bashkatdhetarët të jenë “unikë e të fortë si graniti”, autori përpiqet të krijojë imazhin e një populli që nuk thyhet nga represioni, që nuk dorëzohet përballë dhunës dhe që ruan vendosmërinë e vet pavarësisht sakrificave. Kjo metaforë ishte veçanërisht e rëndësishme në një kohë kur shumë shqiptarë përjetonin burgosje, përndjekje dhe presione të vazhdueshme politike.

Pasi ndërton këtë frymë uniteti, autori e zhvendos vëmendjen te vetë demonstrata që pritej të zhvillohej në zemër të Evropës. Ai e paraqet marshimin nëpër bulevardet e Bernës jo thjesht si një protestë, por si një akt simbolik të ndërgjegjes kombëtare shqiptare. Në vizionin e tij, demonstruesit nuk do të ecnin vetëm për veten e tyre, ata do të ecnin si përfaqësues të një populli të tërë që nuk kishte mundësi të fliste lirshëm në vendin e vet.

Kjo është arsyeja pse autori përdor vazhdimisht foljen “t’ua përcjellim”. Demonstruesit paraqiten si zëri i atyre që nuk mund të flasin. Ata duhet t’u përcjellin përfaqësuesve të shteteve të botës dhimbjen, vuajtjet dhe kërkesat e popullit shqiptar. Në këtë mënyrë, demonstrata merr karakterin e një tribunali moral ndërkombëtar ku shqiptarët e mërguar paraqiten si dëshmitarë të fatkeqësive që po përjetonte kombi i tyre.

Një nga figurat më prekëse të këtij teksti është ajo e nënave shqiptare që kanë mbetur me duar në gji. Kjo shprehje, e rrënjosur thellë në traditën popullore shqiptare, simbolizon pikëllimin e pafund të nënës që ka humbur birin e saj. Autori përpiqet të sjellë para syve të lexuesit pamjen tragjike të familjeve shqiptare që, sipas tij, kishin humbur më të dashurit e tyre gjatë përplasjeve me pushtetin jugosllav. Kjo figurë nuk synon vetëm të zgjojë dhimbje, por edhe ndjenjën e përgjegjësisë morale tek ata që jetonin në liri në vendet perëndimore.

Po kështu, autori përmend vuajtjet e të burgosurve politikë shqiptarë. Ai flet për mijëra burra dhe gra që, sipas tij, po kalonin nëpër tortura dhe keqtrajtime në burgjet jugosllave. Në literaturën ilegale të kohës, burgu paraqitej shpesh si simbol i sakrificës kombëtare, ndërsa të burgosurit politikë konsideroheshin si dëshmorë të gjallë të kauzës shqiptare. Për këtë arsye, demonstruesit ftohen të bëhen zëri i tyre dhe t’ia tregojnë botës fatin e atyre që nuk kishin mundësi të flisnin vetë.

Një vend të veçantë në këtë pjesë të tekstit zë edhe përshkrimi i trojeve shqiptare si hapësira që po “rënkojnë” dhe të rrugëve që paraqiten si të “përgjakura”. Këto nuk janë vetëm figura letrare. Ato përfaqësojnë mënyrën se si lëvizja ilegale e interpretonte realitetin politik të kohës. Trojet shqiptare paraqiten si një organizëm i gjallë që ndjen dhimbje dhe që kërkon çlirim. Ndërsa helmeta, çizma dhe bajoneta jugosllave shndërrohen në simbole të pushtetit represiv që, sipas autorit, rëndonte mbi jetën e shqiptarëve.

Kulmi i kësaj pjese arrihet me deklarimin se demonstrata duhet t’i tregojë botës një të vërtetë themelore: se vullneti i një populli nuk mund të mposhtet me forcën e armëve. Kjo ide përbën thelbin filozofik dhe politik të të gjithë “Kushtrimit”. Ajo pasqyron bindjen e autorit se as represioni policor, as burgjet, as tanket dhe as dhuna shtetërore nuk mund ta zhdukin dëshirën e një populli për liri dhe barazi.

Në aspektin historik, kjo pjesë e dokumentit është një dëshmi e qartë e gjuhës politike dhe emocionale që karakterizonte literaturën ilegale shqiptare pas demonstratave të vitit 1981. Ajo pasqyron jo vetëm gjendjen e rëndë politike të kohës, por edhe besimin e fortë të mërgatës shqiptare se sensibilizimi i opinionit ndërkombëtar dhe bashkimi i shqiptarëve mund të shndërroheshin në faktorë të rëndësishëm në mbështetje të kauzës kombëtare. Përmes kësaj gjuhe të ngarkuar me emocione, metafora dhe simbole historike, autori synonte të zgjonte jo vetëm ndërgjegjen politike të bashkatdhetarëve, por edhe krenarinë, solidaritetin dhe ndjenjën e përgjegjësisë së tyre ndaj fatit të atdheut.

Në vazhdim të “Kushtrimit”, autori përpiqet ta zhvendosë çështjen shqiptare nga kufijtë e një problemi të brendshëm jugosllav në një çështje që meritonte vëmendjen e bashkësisë ndërkombëtare. Ai nuk mjaftohet vetëm me thirrjen për demonstrim dhe sensibilizim publik, por shpalos edhe hapat konkretë politikë që, sipas tij, do të ndërmerrnin organizatorët e manifestimit për ta bërë zërin e shqiptarëve të dëgjohej në forumet më të larta ndërkombëtare.

Në këtë pjesë të tekstit, autori njofton se krahas demonstratës do t’i drejtoheshin me një letër edhe Organizatës së Kombeve të Bashkuara. Kjo nuk paraqitej thjesht si një procedurë formale apo si një akt simbolik diplomatik. Përkundrazi, në optikën e autorit, ky ishte një veprim me rëndësi të veçantë politike dhe morale. Përmes këtij apeli synohej që çështja e shqiptarëve në Jugosllavi të dilte nga heshtja dhe të paraqitej para institucioneve që pretendonin të mbronin të drejtat e popujve, liritë themelore dhe dinjitetin njerëzor.

Në sfondin e kësaj thirrjeje qëndronte bindja e fortë se bota po informohej në mënyrë të njëanshme për gjendjen në Jugosllavi. Autori e paraqet federatën jugosllave si një shtet që në arenën ndërkombëtare ndërtonte imazhin e vet si mbrojtëse e të drejtave të njeriut, e lirisë dhe e bashkëjetesës ndërmjet popujve. Megjithatë, sipas tij, pas këtij imazhi fshihej një realitet krejt tjetër, i cili përjetohej çdo ditë nga shqiptarët në Kosovë dhe në viset e tjera shqiptare.

Për këtë arsye, letra drejtuar OKB-së paraqitet si një përpjekje për t’i kërkuar bashkësisë ndërkombëtare që të mos mjaftohej vetëm me deklaratat zyrtare të Beogradit, por të dëgjonte edhe zërin e atyre që jetonin nën pasojat e politikave të tij. Në thelb të këtij mesazhi qëndronte ideja se organizatat ndërkombëtare kishin jo vetëm të drejtën, por edhe detyrimin moral të verifikonin nëse parimet që shpalleshin publikisht zbatoheshin në praktikë.

Autori përpiqet të ndërtojë një kontrast të fortë ndërmjet propagandës shtetërore dhe realitetit që, sipas tij, përjetonin shqiptarët. Ai argumenton se mijëra shqiptarë nuk kishin udhëtuar drejt Zvicrës për arsye turistike apo për të kaluar kohën në një nga vendet më të zhvilluara të Evropës. Përkundrazi, ata kishin ardhur nga larg, duke përshkuar qindra e mijëra kilometra, për të protestuar dhe për të kërkuar atë që e konsideronin si të drejtën e tyre legjitime.

Në këtë mënyrë, demonstrata paraqitet si një akt dëshmie kolektive. Çdo pjesëmarrës shndërrohet në dëshmitar të një padrejtësie historike. Vetë prania e mijëra shqiptarëve në zemër të Evropës interpretohet si provë e gjallë se ekzistonte një problem i pazgjidhur politik dhe kombëtar. Sipas autorit, askush nuk do të merrte rrugë të gjata, nuk do të sakrifikonte kohë, mjete dhe mund për të protestuar në një vend të huaj, nëse nuk do të ndiente mbi vete peshën e diskriminimit, të shtypjes dhe të mungesës së të drejtave.

Vijon