PSE SHOQËRIA GJITHMONË I SJELL BUDALLENJTË NË PUSHTET? (Aristoteli)

Ibrahim-Miran Kelmendi

Vërtetë, është për keqardhje, që populli ynë, i cili duhej të ndihej krenar që është pasardhës i Aristotelit, të mbetet prapa popujve që në antikitet kanë qenë më pak të zhvilluar se paraardhësit tanë që e banonin Europën Juglindore dhe Azinë Dardanele. Megjithatë, kur kemi parasysh pushtimet e sundimet mbi 2000 vjeçare, mund të quhet mrekulli, mbijetesa dhe konsolidimi i tanishëm etnik dhe shetëror. Por kemi kapacitete për më shumë.

Në vazhdim, do bëhet përpjekje për të shtjelluar gjendjen dhe zhvillimet e ndodhura, dhe rrugëtimi që do na duhet, duke reflektuar, bazuar kryesisht në mendimet e Aristotelit dhe Carl Jung.

* * *

Nga Antikiteti deri në ditët tona, kjo e vërtetë e hidhur, – që e përmban pyetja e Aristotelit, – është përsëritur me një këmbëngulje pothuajse cinike. Ne po jetojmë në shoqëri që shpërblejnë spektaklin, arrogancën dhe paraqitjen e jashtme, ndërsa ndëshkojnë mendimin kritik, virtytin e heshtur dhe përulësinë modeste. Dhe atëherë lind pyetja: pse budallenjtë arrijnë kaq lehtë në pushtet, ndërsa të urtët mbeten në harresë?

Aristoteli, një nga mendimtarët më të mëdhenj që ka nxjerrë ndonjëherë njerëzimi, e kishte shqyrtuar këtë çështje para 2300 vjetëve. Për të, politika nuk ishte një teknikë për të manipuluar masat, por një vazhdim i etikës. Politika e mirë duhej ta drejtonte popullin drejt një jete të virtytshme.

Por në praktikë ai pa, – fatkeqësisht vazhdojmë ta shohim edhe sot, – të kundërtën. Sa më bosh të jetë një njeri, aq më shumë synon pushtetin.

Dhe ka diçka edhe më tragjike: vetë strukturat e shoqërisë duket se favorizojnë të paaftët, autoritarët dhe hipokritët. Më e keqe se marrëzia spontane është marrëzia e institucionalizuar; ajo që vendoset në pallate, zbukurohet me fjalë të ëmbla, vesh kostume dhe e maskon mediokritetin me autoritet.

Por si arritëm deri këtu? A është padituria një strategji sundimi? A i zgjedh popullsia tiranët e saj në mënyrë të pavetëdijshme, nga identifikimi me ta?

Psikologjia moderne ka shumë për të thënë mbi këtë temë, ndërsa Aristoteli, përmes filozofisë së tij politike dhe etike, na ofron çelësa të çmuar për të kuptuar pse pushteti, kur nuk udhëhiqet nga virtyti, degjeneron në tirani ose në komedi, e ndonjëherë në të dyja njëkohësisht.
Kësaj radhe po provojmë të shqyrtojmë arsyet e thella, filozofike, psikologjike dhe shoqërore, pse budallenjtë kaq shpesh arrijnë në pushtet. Dhe, më shumë se kaq, do të shohim si mund t’i rezistohet këtij cikli duke kultivuar qartësinë si një formë rebelimi.

Sepse, siç thoshte vetë Aristoteli: “Ndëshkimi për mosmarrjen pjesë në politikë është të qeverisesh nga njerëz më të këqij se ti.”
Dhe e vërteta është se këtë çmim po e paguajmë prej shumë kohësh.

Para se politika të shndërrohej në spektakël, ajo ishte një përpjekje e ndershme për të organizuar jetën e përbashkët. Për Aristotelin, ajo nuk ishte një luftë për pushtet, por një vazhdim i etikës. Ai besonte se njeriu është nga natyra një qenie politike (zoon politikon), pra dikush që e arrin plotësimin e vet vetëm brenda bashkësisë.

Dhe pikërisht për këtë arsye politika duhet të ketë vetëm një qëllim: t’i udhëheqë qytetarët drejt një jete të virtytshme.
Ndryshe nga mësuesi i tij Platoni, i cili e shihte botën ideale të ndarë nga realiteti, Aristoteli u zhyt në konkretësi. Ai vëzhgoi qytetet, format e qeverisjes dhe sjelljet njerëzore dhe arriti në përfundimin se forma më e mirë e qeverisjes është ajo që udhëhiqet nga arsyeja dhe e mira e përbashkët, e jo nga interesat personale apo pasionet e pakontrolluara.

Por ekzistonte një problem, dhe ai ekziston ende sot: shumica e njerëzve nuk lëvizin nga arsyeja, por nga frika, dëshirat dhe padituria.
Dhe kur këto impulse sundojnë hapësirën publike, politika degjeneron. Ajo pushon së qeni një ushtrim i virtytit kolektiv dhe shndërrohet në një skenë ku vallëzojnë kotësitë përpara një publiku që etet për premtime të thjeshta.

Aristoteli dallonte tri forma legjitime qeverisjeje. Monarkia, kur udhëhiqej mirë, por që kthehej në tirani sapo mbreti qeveriste vetëm për veten.

Aristokracia, kur sundohej nga më të mirët, korruptohej dhe shndërrohej në oligarki.
Ndërsa politeia, qeverisja e shtresës së mesme të virtytshme, mund të degjeneronte lehtësisht në demagogji kur udhëheqësit manipulonin popullin me fjalime joshëse, por bosh.

Dhe pikërisht këtu qëndron çelësi: demagogjia ua hap rrugën budallenjve drejt pushtetit, sepse ajo e zëvendëson urtësinë me paraqitjen e jashtme, të vërtetën me emocionin dhe drejtësinë me duartrokitjet.

Me fjalë moderne, do të thoshim se hapësira publike është shndërruar në një skenë të marketingut politik, ku nuk fiton më i mençuri, por ai që di të performojë më mirë.

Dhe kur etika hiqet nga politika, mbetet vetëm strategjia. Por ai që zotëron strategjinë nuk ka gjithmonë karakter. Shpesh ka vetëm ambicie.

Filozofia e Aristotelit na kujton se politika mund të jetë e drejtë vetëm kur bazohet në edukimin moral të individëve.
Pra, qytetarët e ndërgjegjshëm zgjedhin udhëheqës të ndërgjegjshëm. Mirëpo, për sa kohë që arsimi mbetet sipërfaqësor, për sa kohë që virtyti përqeshet dhe pushteti shihet si qëllim në vetvete, më të këqijtë do të zënë postet më të larta, ndërsa më të mirët do të tërhiqen, do të heshtin, do të lodhen.

Dhe kështu, mungesa e të urtëve, heshtja e tyre, është ajo që u jep autoritet budallenjve.
Nuk është rastësi që strukturat e pushtetit preferojnë qytetarë të shpërqendruar, të keqinformuar ose emocionalisht të paqëndrueshëm. Një popull që mendon, pyet dhe reflekton është i vështirë për t’u manipuluar. Por një popull i mpirë, i rraskapitur, i përpirë nga nevojat bazë dhe i argëtuar vazhdimisht me shpërqendrime të lira, mund të drejtohet lehtësisht.

Padituria është bërë metodë.
Aristoteli paralajmëronte: “Politika e mirë varet nga qytetarë të arsimuar, që kanë ndjenjë drejtësie dhe aftësi për të gjykuar.”
Por ajo që shohim shekull pas shekulli është e kundërta. Masat mbahen në një gjendje sipërfaqësie kronike, në mënyrë që të mos e kërcënojnë kurrë lojën e pushtetit.

Sot kjo ndodh me një efikasitet shqetësues. Nuk ka nevojë të censurohen librat. Mjafton që leximi të bëhet i parëndësishëm. Nuk ka nevojë të ndalohet mendimi kritik. Mjafton të përqeshet.

Dhe rezultati është një mjedis ku inteligjenca mbytet nga argëtimi bosh, ndërsa padituria shpërblehet me poste, pëlqime dhe duartrokitje.
Psikologjia sociale e quan këtë “kontroll përmes shpërqendrimit”. Në vend që të shtypin drejtpërdrejt, sistemet moderne e bombardojnë popullsinë me stimuj të panevojshëm, duke krijuar një gjendje të përhershme hutimi mendor.

Në këtë gjendje askush nuk thellohet në asgjë. Gjithçka reduktohet në slogane, fraza të shkurtra dhe polarizim emocional.
Dhe në këtë skenar shkëlqen budallai, sepse ai nuk ka nevojë të jetë i thellë. Atij i mjafton të jetë i thjeshtë, i zhurmshëm dhe i rehatshëm për audiencën.

Aristoteli thoshte: “I padituri pohon. I mençuri dyshon. I arsyeshmi reflekton.”
Por politika e masave favorizon llojin e parë, sepse ai që flet me siguri absolute, edhe kur nuk di asgjë, duket më bindës për turmën sesa ai që mendon me kujdes.

Dhe ka diçka edhe më të rrezikshme.
Kur padituria institucionalizohet, ajo shndërrohet në virtyt.
Ai që lexon konsiderohet tepër intelektual. Ai që pyet konsiderohet kundërshtar. Ai që dyshon shpallet armik.
Dhe kështu, hap pas hapi, mendimi shtyhet mënjanë derisa të zhduket nga jeta publike.

Ndërkohë, budallai rritet në ndikim. Ai thotë atë që njerëzit duan të dëgjojnë, pa peshë, pa nuanca dhe pa thellësi.
Ai bëhet simboli i “njeriut të zakonshëm” dhe në këtë mënyrë arrin në pushtet.
Jo pavarësisht paditurisë së tij, por pikërisht për shkak të saj.

Prandaj pyetja nuk është më: Pse budallenjtë arrijnë në pushtet?

Pyetja tani është:
Si ta pengojmë që marrëzia të mbetet kushti kryesor për të qeverisur?
Në historinë e njerëzimit ekziston një ironi tragjike. Ata që janë më të përshtatshëm për pushtetin zakonisht nuk e duan atë. Ndërsa ata që e dëshirojnë më shumë janë ata që duhet ta kenë më pak.
Aristoteli e kuptoi qartë këtë.

Për të, udhëheqësi i vërtetë është ai që qeveris jo nga ambicia, por nga ndjenja e detyrës; jo nga kotësia, por nga përgjegjësia morale.
Dhe pikërisht për këtë arsye më të urtit qëndrojnë larg arenës politike.
I urti e njeh peshën e pushtetit. Ai e di se çdo udhëheqje është gjithashtu një barrë, se çdo vendim ka pasoja. Ai i druhet korruptimit të shpirtit të vet.

Ndërsa budallai, ai i koti, i etur për status dhe narcisist, sheh vetëm shkëlqimin e pozitës. Ai nuk dëshiron të shërbejë. Ai dëshiron t’i shërbejnë. Nuk dëshiron të udhëheqë. Dëshiron të urdhërojë.

Prandaj, përgjatë historisë, zakonisht të parët që kandidojnë janë më të këqijtë. Sepse nuk kanë ndërgjegje. Sepse dëshira i verbon. Sepse për ta pushteti nuk është përgjegjësi, por një ego e fryrë artificialisht.

Psikologjia moderne e quan këtë efekti Dunning-Kruger: fenomeni sipas të cilit më të paaftët kanë prirjen t’i mbivlerësojnë aftësitë e tyre, ndërsa më kompetentët dyshojnë te vetja.

Budallai është tepër i sigurt në vetvete për ta kuptuar mediokritetin e tij. I urti është tepër i vetëdijshëm për t’i injoruar kufijtë e vet.

Aristoteli thoshte: “Njeriu etik vepron sipas arsyes dhe kërkon të mirën e përbashkët, edhe kur kjo kërkon sakrifica personale.”
Por kjo kërkon karakter, dhe karakteri nuk kultivohet nëpër fjalime. Ai formohet në heshtje, përmes studimit dhe reflektimit.
Dhe asnjëra prej këtyre nuk sjell vota.

Ai që mendon thellë është zakonisht më i qetë, më i matur dhe më i kujdesshëm në premtime. Në një shoqëri të menjëhershme, performative dhe emocionale, ai që heziton duket i dobët, ndërsa ai që bërtet fiton.

Rezultati është ky: i urti tërhiqet për të ruajtur integritetin e tij, ndërsa budallai avancon për të ushqyer egon e vet.
Dhe kur i urti hesht nga lodhja ose zhgënjimi, froni mbetet bosh. Një fron bosh i tërheq gjithmonë më të këqijtë.

Aristoteli na paralajmëronte: “Politika duhet të jetë fusha e më të mirëve. Por kur më të mirët tërhiqen, më të këqijtë shumohen.”
Dhe pyetja që mbetet është: si t’i bindim njerëzit e drejtë të mos e braktisin hapësirën që përndryshe do ta pushtonin oportunistët?

Të qeverisësh me arsye është e lodhshme. Kërkon arsimim, dialog dhe kohë. Manipulimi i masës, përkundrazi, është diçka që mediokrit e kanë mësuar me mjeshtëri.

Që nga Roma e lashtë njihet formula: “Jepi popullit bukë dhe lojëra, dhe ai do ta harrojë lirinë.”
Ushqe dëshirat e tij më primitive, shpërqendroja vëmendjen dhe pastaj ofroja një armik të lehtë për t’u urryer dhe një premtim të pamundur për t’u ëndërruar.

Kjo është taktika e preferuar e budallenjve në pushtet.
Ata e zëvendësojnë mendimin me emocionin.
Ata nuk bindin, por joshin.
Nuk shpjegojnë, por ndezin pasionet.
Nuk qeverisin me ide, por me slogane.

Aristoteli e quante këtë demagogji: përdorimin e papërgjegjshëm të gjuhës për të manipuluar popullin.
Demagogu paraqitet si mbrojtës i të dobëtëve, por këtë imazh e përdor vetëm për të ruajtur pozitën e vet.
Ai premton atë që nuk mund ta përmbush.
Ai ua hedh fajin të tjerëve për çdo gjë që shkon keq.

Dhe populli, shpesh i uritur për shpresë, e beson. Sepse është më e lehtë të kapesh pas një gënjeshtre ngushëlluese sesa të përballesh me një të vërtetë të pakëndshme.

Psikologjia e shpjegon këtë me paragjykimin e konfirmimit (confirmation bias).
Njerëzit kanë prirjen të pranojnë ato gjëra që përforcojnë dëshirat dhe bindjet e tyre. Në këtë skenar, budallai bëhet mjeshtër i retorikës sipërfaqësore. Ai ofron përgjigje të thjeshta për probleme të ndërlikuara. Ai thjeshton gjithçka dhe, duke e thjeshtuar, e shtrembëron gjithçka.
Por ka diçka edhe më të thellë.

Masa nuk kërkon një udhëheqës. Ajo kërkon një pasqyrë. Dikë që flet si ajo, mendon si ajo, vuan si ajo, ose të paktën pretendon se është kështu.

Dhe kështu pushteti nuk u jepet më të mirëve, por më karizmatikëve, edhe kur ata janë bosh nga brenda.
Aristoteli e shihte edukimin qytetar si kundërhelmin ndaj këtij cikli.

Ai besonte se populli duhej të mësohej të dallonte virtytin e vërtetë dhe jo vetëm pamjen e tij.
Por në një shoqëri ku spektakli e ka zëvendësuar reflektimin, budallai bëhet hero, ndërsa i urti duket arrogant, i ftohtë ose i largët, thjesht sepse refuzon të gënjejë lehtë.

Manipulimi i masës është, pra, një lojë emocionale. Dhe ai që e zotëron këtë lojë, edhe nëse është sipërfaqësor, mund të ngjitet deri në majë, nëse publiku nuk arrin të dallojë udhëheqjen nga iluzioni.
“Buka dhe lojërat” vazhdojnë të funksionojnë edhe sot, por çmimi është i lartë: liri e mpirë, e vërtetë e shtrembëruar, dhe pushtet në duar të gabuara.

Pas shumë udhëheqësve autoritarë, populistë ose zhurmues fshihet i njëjti tipar psikologjik: një ego e brishtë që ka nevojë të fryhet vazhdimisht për të mos u shembur. Dhe sa më e brishtë të jetë kjo ego, aq më fort bërtet, kërkon dhe kontrollon. Sepse budallai në pushtet nuk qeveris me forcë, por me frikën e humbjes së fronit.

Aristoteli e dinte se virtyti kryesor i një sundimtari është sophrosyne: ekuilibri i brendshëm, vetëpërmbajtja, moderimi i pasioneve dhe vetëdija për veten. Por ajo që shohim shpesh është e kundërta. Burra dhe gra të gërryer nga kotësia, të pasigurt nga brenda dhe autoritarë nga jashtë. Ata duhet të adhurohen. Duhet të fitojnë çdo debat. Duhet të kenë të drejtë, edhe kur e kanë qartësisht gabim.
Prandaj e ngatërrojnë udhëheqjen me sundimin.

Ata nuk dialogojnë, por diktojnë. Nuk dëgjojnë, por censurojnë.
Nuk qeverisin, por imponojnë.

Psikologjia e quan këtë ego mbrojtëse (defensive ego): një mekanizëm që kompenson pasigurinë e brendshme me arrogancë të jashtme. Kjo ego e sheh çdo kritikë si sulm personal, çdo opozitë si tradhti dhe çdo kundërshtim si kërcënim.

Rezultati?

Një qeverisje e brishtë, e paqëndrueshme dhe e luhatshme, e udhëhequr nga emocione të pazgjidhura. Jo një projekt për vendin, por një projekt për egon. Jo një përpjekje për të mirën e përbashkët, por për duartrokitje personale.

Aristoteli paralajmëronte: “Ai që nuk mund të qeverisë vetveten, nuk është i përshtatshëm të qeverisë të tjerët.” Por budallai në pushtet nuk shikon kurrë brenda vetes. Ai jeton vazhdimisht në mbrojtje, kërkon fajtorë, krijon armiq dhe gjithmonë tregon me gisht të tjerët. Gjithçka për të shmangur përballjen me mediokritetin e vet.

Dhe tragjedia është se, sa më e brishtë të jetë egoja, aq më shkatërrues bëhet sundimi, sepse gjithçka rrotullohet rreth tij: imazhi i tij, reputacioni i tij, rrëfimi i tij. Nëse është e nevojshme, ai manipulon, gënjen ose shtyp. Jo domosdoshmërisht nga llogaritja e ftohtë, por nga një instinkt emocional mbijetese.

Ndërkohë, populli jeton në një teatër kotësish dhe paguan çmimin në formën e paqëndrueshmërisë, polarizimit dhe frikës.
E gjithë kjo për të mbajtur gjallë iluzionin e një udhëheqësi që, në thellësi, dëshiron vetëm të jetë i dashur, por që nuk ka mësuar kurrë të dojë askënd tjetër përveç vetes.

I urti, përkundrazi, qeveris me përulësi, sepse e di kush është, nuk ka nevojë të provojë asgjë dhe, pikërisht për këtë arsye, është i lirë të shërbejë.

Por budallai, i përpirë nga egoja e vet, e shndërron pushtetin në një pasqyrë të thyer, në të cilën sheh vetëm imazhin e shtrembëruar të vetes, ndërsa populli e njeh gjithnjë e më pak veten.

Pushteti nuk i ndryshon njerëzit. Ai i zbulon ata. Ai është si një pasqyrë që e zmadhon gjithçka që ishte fshehur. Virtytet bëhen më të forta, por edhe veset.

Dhe kur një njeri i papërgatitur ngjitet në fron, posti nuk e bën udhëheqës, por një karikaturë të vetvetes.
Aristoteli theksonte: “Karakteri vjen përpara postit.”

Për të, sundimtari i mirë ishte ai që e kishte edukuar tashmë veten në drejtësi, ekuilibër dhe arsye. Vetëm atëherë mund të udhëhiqte të tjerët. Por në shoqëritë tona ndodh e kundërta. Sot fillimisht merret pushteti dhe pastaj shpresohet që karakteri të zhvillohet më vonë.
Por nëse rrënja është e kalbur, fryti do të jetë i hidhur.
Psikologjia moderne e ka studiuar gjerësisht këtë fenomen.

Efekti i pushtetit është dokumentuar mirë: ai ul empatinë, fryn egon dhe nxit sjellje më impulsive.
Prandaj, pushteti në duar të gabuara jo vetëm që zbulon defektet, por i shumëfishon ato. Budallai në pushtet humbet çdo masë. Ai e ngatërron autoritetin me një leje pa kufij. Beson se qëndron mbi rregullat. Rrethohet me servilë. Largon kritikët. Izolohet nga realiteti.
Dhe kështu krijon një flluskë emocionale ku ekziston vetëm “e vërteta” e tij.
Çdo gjë që e kërcënon këtë flluskë, qoftë shtypi apo kundërshtarët intelektualë, shndërrohet në armik.
Ai nuk qeveris më me arsye, por me paranojë.
Aristoteli thoshte: “Përsosmëria është një zakon.”

Dhe kjo vlen edhe për karakterin. Askush nuk bëhet i drejtë brenda natës vetëm sepse merr një post. Pushteti nuk edukon. Ai vetëm e forcon atë që tashmë ekziston.

Prandaj kaq shumë sundimtarë përfundojnë në dështim. Ata mendojnë se pushteti do t’i bëjë më të mirë. Por, pa ndërtuar më parë një bazë të fortë të brendshme, pushteti vetëm sa i zhvesh dhe i korrupton.

Siç thoshte Karl Jungu: “Aty ku sundon dashuria, nuk ka vullnet për pushtet; dhe aty ku dominon pushteti, mungon dashuria.”
Budallai në pushtet kërkon kontroll, bindje dhe nënshtrim. I urti kërkon drejtësi, harmoni dhe të mirën e përbashkët.

Dhe pyetja që duhet t’i bëjmë vetes është: Kë po vendosim në pushtet? Njerëz me strukturë të brendshme për të shërbyer, apo ego të fryra që kanë nevojë për postin për t’u ndier të gjallë? Sepse, në fund të fundit, pushteti nuk ndryshon askënd. Ai vetëm zhvesh llakun e sipërfaqes dhe na tregon me qartësi të pamëshirshme se kush fshihej pas maskës.

Jetojmë në një kohë ku pamja vlen më shumë se përmbajtja. Ku të flasësh me siguri ka më shumë peshë sesa të kesh të drejtë. Ku të bërtasësh duket më bindëse sesa të argumentosh. Dhe në këtë realitet të shtrembëruar, virtyti konsiderohet dobësi, ndërsa marrëzia shihet si karizëm.
Aristoteli e shihte virtytin si forcën që mban karakterin e mirë.

Guximi, përmbajtja, mençuria dhe drejtësia ishin shtyllat e njeriut që meritonte të qeveriste. Por këto vlera kërkojnë përpjekje dhe nuk sjellin duartrokitje të lehta. Prandaj, në një botë ku duartrokitja është bërë monedha e re, virtyti duket tepër i ngadalshëm, tepër i ndërlikuar dhe tepër pak i dobishëm. Ndërkohë, budallai shkëlqen. Ai është i drejtpërdrejtë. Thotë çfarë mendon, edhe kur mendon keq.

“Është si populli”, edhe kur e përçmon atë. “Duket autentik”, edhe kur është thjesht impulsiv dhe pa vetëkontroll.
Psikologjia e shpjegon pjesërisht këtë me identifikimin emocional. Publiku nuk zgjedh vetëm udhëheqës racionalë. Ai zgjedh edhe pasqyra të vetes.

Kur i urti komunikon me kujdes dhe nuancë, ai kërkon diçka nga dëgjuesi: vëmendje aktive, reflektim dhe prani mendore. Por budallai kërkon pak. Ai lehtëson barrën e të menduarit. Ai përforcon paragjykimet ekzistuese. Ai i bën njerëzit të qeshin. Dhe shpesh e qeshura shërben për të fshehur frikën nga të menduarit.

Karl Jungu thoshte: “Dobësia e njeriut modern është paaftësia për t’u përballur me hijen e vet.” Prandaj ne parapëlqejmë udhëheqës që i konfirmojnë iluzionet tona, në vend të atyre që na përballin me realitetin. Dhe meqenëse virtyti kërkon përballje të brendshme, ai refuzohet. Etiketohet si ndrojtje, dobësi ose elitizëm. Ndërsa njeriu i vrazhdë, impulsiv ose i paditur, por që “flet nga zemra”, shndërrohet në hero popullor.

Kështu, marrëzia maskohet si karizëm, ndërsa virtyti si brishtësi.
Aristoteli ndoshta do të tronditej po të shihte sot këtë përmbysje të vlerave që ne e kemi normalizuar. Por e vërteta është se kjo nuk është diçka e re. Edhe ai vetë pa se si turmat entuziazmoheshin më shumë nga oratorët pasionantë sesa nga filozofët racionalë.
Aristoteli paralajmëronte: “Demagogët i pëlqejnë popullit si mjekët që japin ëmbëlsira në vend të ilaçeve.”

Problemi është se ëmbëlsira deh, ndërsa ilaçi, edhe kur është i hidhur, shëron. Dhe ne, si shoqëri, shumë shpesh zgjedhim dehjen e ëmbël në vend të qartësisë së dhimbshme. Ndërkohë, virtyti etiketohet si dobësi, ndërsa marrëzia, e paketuar mirë, fiton zgjedhjet me buzëqeshje të lehta dhe premtime boshe.

Vjen një moment kur kritika nuk mjafton më. Duhet vepruar. Dhe përballë një bote ku mediokriteti është në qendër të vëmendjes, rezistenca e vërtetë është të kultivosh qartësinë. Jo me slogane, ulërima apo radikalizëm, por me urtësi praktike, mendim të kthjellët dhe prani etike në botë.

Aristoteli nuk besonte te revolucionet kaotike, por te formimi i karakterit. Për të, ndryshimi fillon me edukimin e karakterit. Një popull i virtytshëm prodhon udhëheqës të virtytshëm. Por një popull sipërfaqësor, i sunduar nga emocione të cekëta, gjithmonë do të zgjedhë versione të konfuzionit të vet. Prandaj rezistenca ndaj marrëzisë së institucionalizuar fillon te individi i kthjellët. Te ai që nuk merr pjesë në spektakël. Që lexon ndërsa të gjithë bërtasin. Që dëgjon ndërsa të gjithë ndërpresin. Që dyshon ndërsa të gjithë ndjekin verbërisht. Që, edhe kur duket i parëndësishëm, është pjesë e një revolucioni të heshtur.

Psikologjia tregon se sjellja kolektive është shumë ngjitëse. Një akt guximi moral mund të ndezë një tjetër. Një refuzim për të marrë pjesë në gënjeshtër mund të frymëzojë dikë tjetër. Dhe kështu qartësia përhapet, ngadalë, përballë rezistencës.

Në këtë skenar, urtësia bëhet një akt politik. Jo në kuptimin partiak, por në kuptimin më të thellë. Të zësh vend në botë me vetëdije. Të refuzosh mediokritetin. Të ngresh nivelin e bisedave. Të kujdesesh për fjalën. Të mos pranosh si të pashmangshme atë që është e cekët.
Siç thoshte Mark Aureli: “Hakmarrja më e mirë është të mos bëhesh si ata që të kanë bërë keq.”

Nëse bota përkulet para budallenjve, le të jetë drejtësia jonë një formë rezistence. Nëse pushteti pushtohet nga kotësia, le të jetë përulësia arma jonë e fshehtë. Nëse sundon zhurma, le të jetë heshtja e vetëdijshme qëndrimi ynë.

Nuk është e nevojshme të qeverisësh një vend për të bërë politikë. Mjafton të qeverisësh veten me dinjitet dhe të refuzosh çdo ditë ftesën për t’u bërë si ata që helmojnë botën. Rezistenca ndaj marrëzisë së institucionalizuar do të thotë të mbetesh i kthjellët kur gjithçka rreth teje po çmendet. Të jesh i palëkundur pa qenë i ashpër.

I qartë pa qenë agresiv. I drejtë edhe kur askush tjetër nuk shqetësohet më për drejtësinë.
Kjo është forma e pushtetit që nuk shfaqet nëpër urdhra dhe poste, por që e ndryshon shoqërinë në heshtje, nga brenda.
Historia nuk përsëritet sepse fati është mizor. Ajo përsëritet sepse harresa është e përhershme. Harrojmë se pushteti kërkon virtyt. Harrojmë se posti zbulon karakterin, nuk e zëvendëson atë. Harrojmë se urtësia nuk bërtet. Ajo pëshpërit. Dhe pikërisht për këtë arsye shpesh kalon pa u vënë re.

Ndërsa të urtit hezitojnë, nga turpi, lodhja apo neveria, budallenjtë përparojnë. Ata nuk kanë dyshime. Nuk kanë skrupuj. Nuk kanë kufij.
Dhe për këtë arsye bota shpesh qeveriset nga më të këqijtë. Jo për shkak të forcës së tyre, por për shkak të mungesës së diçkaje tjetër:
mungesës së qartësisë, mungesës së guximit moral, mungesës së qytetarëve të ndërgjegjshëm.

Filozofia e Aristotelit na kujton se çmimi i shpërfilljes së politikës është të qeverisemi nga ata që nuk e meritojnë pushtetin. Dhe sado e hidhur të tingëllojë kjo, ende nuk është vonë për ta ndryshuar lojën.

Duke filluar nga vetja. Të jesh i kthjellët sot është rezistencë. Të mendosh qartë është guxim. Të mbetesh etik në kohë gënjeshtrash të institucionalizuara është revolucionare.

Prandaj ju lutëm, si përherë: REFLEKTONI.