[ Libra NëLinjë ]
Nga Asllan Dibrani – Luani
26 shtator 2026
Historia e hebrenjve është një histori e rrallë e mbijetesës së një populli që humbi shtetin, u shpërnda nëpër kontinente, u dëbua dhe u përndoq vazhdimisht, por nuk e humbi kujtesën e origjinës dhe lidhjen me Jerusalemin dhe tokën e Izraelit të lashtë.
Që nga pushtimi babilonas i Judës e deri te shtypja romake e kryengritjeve hebraike, hebrenjtë përjetuan deportime, vrasje, skllavërim dhe shpërngulje. Me kalimin e shekujve diaspora u zgjerua në Evropë, Afrikën e Veriut dhe Lindjen e Mesme. Megjithatë, prania hebraike në atë territor nuk u zhduk plotësisht dhe kujtesa e Jerusalemit mbeti pjesë themelore e identitetit hebre.
Në Evropë, përndjekja vazhdoi në forma të ndryshme: dëbime nga qytete e shtete, pogrome, konfiskime pasurish dhe diskriminim ligjor.
Pastaj erdhi nazizmi.
Ajo që ndodhi me hebrenjtë gjatë Luftës së Dytë Botërore nuk ishte më vetëm përndjekje. Ishte gjenocid i organizuar shtetëror, një përpjekje sistematike për shfarosjen e hebrenjve të Evropës.
Gjermania naziste dhe aleatët e bashkëpunëtorët e saj vranë rreth gjashtë milionë hebrenj – burra, gra dhe fëmijë. Holocaust-Enzyklopädie
Familjet u nxorën nga shtëpitë. Pasuritë iu konfiskuan. Njerëzit u mblodhën në geto, u ngarkuan në trena dhe u deportuan drejt kampeve të përqendrimit dhe qendrave të vrasjes.
Miliona nuk arritën kurrë të ktheheshin.
Në Evropën Lindore, një pjesë e madhe e viktimave u çuan buzë varreve të hapura dhe u pushkatuan në masë. Deri në rreth dy milionë hebrenj u vranë në pushkatime masive dhe masakra të lidhura me to. Holocaust-Enzyklopädie
Të tjerët u dërguan në qendra shfarosjeje.
Në Auschwitz-Birkenau, Treblinka, Sobibor, Bełżec dhe vende të tjera, nazistët përdorën edhe dhomat e gazit për vrasjen industriale të njerëzve. Sipas Muzeut Memorial të Holokaustit në SHBA, afërsisht 2.3 deri në 3 milionë nga gjashtë milionë viktimat hebraike u vranë me gaz helmues. Trupat e shumë viktimave më pas u dogjën në krematoriume ose në vende të posaçme djegieje. Holocaust-Enzyklopädie
Këtu historia duhet të përmendë edhe bashkëpunëtorët.
Nazistët nuk vepruan gjithmonë vetëm. Në shumë vende të pushtuara përdorën administrata vendore, policë, milici dhe bashkëpunëtorë që ndihmuan në identifikimin, grumbullimin, deportimin dhe, në disa raste, vrasjen e hebrenjve. Holocaust-Enzyklopädie
Në botën arabe, një nga rastet më të njohura ishte Haxhi Amin al-Huseini, ish-myftiu i Jerusalemit dhe një figurë e rëndësishme e nacionalizmit arab palestinez.
Al-Huseini kërkoi aleancë me Gjermaninë naziste dhe Italinë fashiste. Ai u takua me Hitlerin në Berlin më 28 nëntor 1941, zhvilloi propagandë antisemite dhe pro-Boshtit dhe punoi për mobilizimin e myslimanëve në mbështetje të Boshtit. Ai gjithashtu ndihmoi në përpjekjet për rekrutimin e myslimanëve në njësi të lidhura me forcat gjermane. Holocaust-Enzyklopädie
Ky është një fakt që nuk duhet fshehur.
Por po aq e rëndësishme është të mos bëjmë një padrejtësi tjetër historike: bashkëpunimi i al-Huseinit nuk e bën popullin palestinez përgjegjës për Holokaustin. Holokausti u konceptua dhe u zbatua nga regjimi nazist dhe rrjeti i aleatëve e bashkëpunëtorëve të tij, kryesisht në Evropën e pushtuar.
Pas kësaj katastrofe, dëshira për një shtet hebre mori një dimension të ri. Për shumë hebrenj, pyetja nuk ishte më vetëm: “Ku është atdheu ynë?”, por edhe: “Ku mund të jetojmë pa pasur frikë se një shtet tjetër do të vendosë përsëri të na zhdukë?”
Dhe vendi drejt të cilit u drejtuan nuk ishte zgjedhur rastësisht.
Palestina e atëhershme nuk ishte një shtet i pavarur palestinez. Ishte territor nën Mandatin Britanik, ku jetonin një shumicë arabe palestineze dhe një komunitet hebre me rrënjë historike shumë të vjetra, i cili ishte shtuar edhe përmes emigrimit.
Në vitin 1947, Kombet e Bashkuara propozuan që pas përfundimit të Mandatit Britanik të krijoheshin dy shtete të reja: një hebre dhe një arab, me një regjim të posaçëm për Jerusalemin.
Më 14 maj 1948 u shpall shteti i Izraelit.
Prandaj është historikisht tepër e thjeshtuar të thuhet se hebrenjtë erdhën papritur si një popull pa lidhje me atë tokë dhe “pushtuan një shtet palestinez ekzistues”. Një shtet i tillë i pavarur nuk ekzistonte në vitin 1948 dhe lidhja hebraike me Jerusalemin, Judën dhe Izraelin është shumë më e vjetër.
Por historia ka edhe anën tjetër: në të njëjtën tokë jetonin prej brezash arabët palestinezë dhe lufta e vitit 1948 solli largimin ose dëbimin e qindra mijëra prej tyre. Kjo tragjedi është bërë pjesë qendrore e kujtesës palestineze.
Kështu përplasen dy histori:
hebrenjtë kujtojnë dëbimin, diasporën, pogromet dhe Holokaustin;
palestinezët kujtojnë Nakbën, refugjatët dhe humbjen e shtëpive të tyre.
Por historia hebraike na jep një mësim të veçantë.
Një popull mund të humbasë shtetin.
Mund të dëbohet.
Mund të shpërndahet nëpër botë.
Mund t’i digjen librat, sinagogat dhe shtëpitë.
Madje mund të përballet me një makineri shtetërore që synon zhdukjen e tij fizike.
Dhe përsëri mund të mbijetojë.
Hebrenjtë ruajtën familjen, fenë, arsimin, kujtesën, kulturën dhe lidhjen me atdheun për shekuj.
Kjo është ndoshta fuqia më e madhe e historisë së tyre: i shpërndanë, por nuk i zhdukën; i dëbuan, por nuk ua hoqën kujtesën; i çuan drejt dhomave të gazit, por nuk arritën ta zhduknin popullin.
Në fund, megjithatë, kujtesa e një gjenocidi nuk duhet të shërbejë për të mohuar të drejtat e një populli tjetër. Siguria e hebrenjve dhe e shtetit të Izraelit, si dhe liria e dinjiteti i palestinezëve, nuk duhet të trajtohen si dy të vërteta që përjashtojnë njëra-tjetrën.
Historia duhet të na mësojë jo se kujt i takon radha për të vuajtur, por si të mos prodhojmë më të dëbuar, kampe, varre masive dhe breza që trashëgojnë urrejtjen.
Asllan Dibrani – Luani
26 shtator 2026
