ROLI I MËRGATËS SHQIPTARE NË KUJTESËN HISTORIKE TË KOSOVËS (16)

Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha

TRAKTI QË I FTONTE MËRGIMTARET NË DEMONSTRATA NË PËRKRAHJE DEMONSTRATAVE STUDENTORE

Në përvjetorin e demonstratave studentore, atyre ditëve të zjarrta që një vit më parë kishin tronditur themelet e heshtjes së imponuar në Kosovë, zemra e mërgatës shqiptare rrihte me të njëjtin ritëm dhimbjeje dhe krenarie si zemra e atdheut të robëruar. Larg vendlindjes, në qytetet e huaja të Evropës, shqiptarët e mërguar nuk mund të gjenin qetësi. Netët e tyre ishin të mbushura me ankth, ndërsa mendimet udhëtonin pareshtur drejt Kosovës së plagosur, ku pushteti okupues i Beogradit vazhdonte të mbillte frikë, terror dhe dhunë mbi studentët dhe popullin shqiptar. Çdo lajm për arrestime, përndjekje apo gjak të derdhur, ndizte edhe më shumë mllefin dhe dhembjen në shpirtin e tyre.

Ata e ndienin se nuk mund të mbeteshin vetëm shikues të largët të tragjedisë së kombit të tyre. Edhe pse të ndarë nga kufijtë dhe muret e mërgimit, ata e bartnin Kosovën brenda vetes, si një plagë që nuk pushonte së dhemburi. Prandaj, në shenjë solidariteti me studentët kryengritës dhe me popullin që po përballej me represionin e egër, mërgata shqiptare vendosi të ngrejë zërin fuqishëm edhe në tokën e huaj.

Me përkushtim dhe ndjenjë të thellë kombëtare, ata përgatitën një trakt – një thirrje zemre dhe ndërgjegjeje – përmes së cilës u drejtoheshin bashkatdhetarëve të tyre në mërgim. Në ato rreshta nuk kishte vetëm fjalë, por kishte dhimbje, revoltë dhe shpresë. Ishte një kushtrim që i ftonte shqiptarët të bashkoheshin më 3 prill në një demonstratë masive në Bon, për të dëshmuar para botës se Kosova nuk ishte vetëm dhe se bijtë e saj, kudo që ndodheshin, do të mbeteshin të lidhur me fatin e saj.

Demonstrata e paralajmëruar nuk ishte thjesht një tubim proteste. Ajo ishte një akt kujtese dhe qëndrese, një përpjekje për ta bërë Evropën të dëgjonte britmën e një populli që kërkonte liri e dinjitet. Në rrugët e Bonit pritej të jehonte zëri i shqiptarëve, si jehonë e atyre demonstratave studentore që kishin lindur në auditorët e Kosovës, por që tashmë kishin kapërcyer kufijtë dhe kishin hyrë në ndërgjegjen e mërgatës. Ishte një kohë kur fjala “Kosovë” nuk shqiptohej vetëm si emër vendi, por si plagë, si betim dhe si shpresë për një agim të ri.

Trakti ishte përhapur si një fletëz e vogël drite në errësirën e kohës, duke kaluar dorë më dorë, zemër më zemër, nëpër rrugët dhe rrugicat e qyteteve të Gjermanisë, por edhe përtej kufijve të saj. Ai nuk ishte vetëm një copë letër e shtypur me fjalë proteste, ishte një thirrje e heshtur e atdheut, një zë që vinte nga Kosova e përgjakur dhe trokiste në ndërgjegjen e çdo shqiptari të mërguar. Në secilin rresht të tij ndihej pesha e dhembjes dhe e revoltës, por edhe forca e shpresës që nuk dorëzohej.

Në mbrëmjet e ftohta të qyteteve të huaja, aty ku dritat e fabrikave nuk shuheshin kurrë dhe ku jeta e mërgimtarit rridhte mes lodhjes dhe mallëngjimit, trakti gjente rrugën e vet. Ai shpërndahej fshehurazi nëpër klube shqiptare, në kafene të vogla ku mblidheshin punëtorët pas orëve të gjata të punës, në korridore konviktesh, në stacione trenash e në çdo cep ku rrihte një zemër shqiptari. Ishin të lënë mbi tavolina, ishin futur në duar të nxira nga puna e rëndë, ishin lexuar me sy të përlotur dhe me grushte të shtrënguar nga zemërimi.

Punëtorët shqiptarë, të shpërndarë në mërgim për bukën e gojës, e ndienin atë trakt si një urë që i lidhte përsëri me vendlindjen. Nëpërmjet atyre fjalëve ata kujtonin Kosovën, rrugët e fshatrat e lëna pas, familjet e ndara dhe studentët që po përballeshin me dhunën e pushtetit serb. Trakti zgjonte kujtesën dhe ndërgjegjen kombëtare, ai ua rikthente ndjenjën se, edhe larg atdheut, nuk kishin të drejtë të heshtnin.

Shpërndarësit e tij lëviznin me kujdes, por edhe me një guxim të pashoq. Ata e dinin se çdo trakt i shpërndarë ishte më shumë sesa një njoftim për demonstratë – ishte një akt rezistence. Çdo letër që binte në duart e një shqiptari ishte si një shkëndijë që ndizte zemrat e mpira nga rutina e mërgimit. Dhe kështu, dalëngadalë, nëpër rrugët e qyteteve gjermane, në fabrikat ku ushtonte zhurma e makinerive dhe në vendtakimet modeste të mërgimtarëve, po lindte një frymë e re bashkimi.

Ai trakt i shpërndarë u bë simbol i një kohe kur fjala e shkruar kishte fuqinë të ngrinte njerëzit në këmbë. Ishte një copëz atdheu e shtypur në letër, që udhëtonte nga një dorë në tjetrën për të kujtuar se Kosova jetonte në zemrën e secilit shqiptar, kudo që ai ndodhej. Dhe sa më shumë që shpërndahej, aq më shumë përhapej bindja se mërgata nuk ishte vetëm dëshmitare e vuajtjes së popullit të vet, por pjesë e gjallë e rezistencës dhe e shpresës për liri.

Duke e lexuar pas kaq shumë vitesh, ndërsa koha kishte kaluar mbi jetën tonë si një lumë i heshtur që bart kujtime e plagë, ndjeva sikur faqet e së kaluarës u hapën papritur para meje me të njëjtën dhimbje dhe peshë që kishin dikur. Fjalët e atij trakti, të zverdhura nga vitet, nuk më dukeshin si dëshmi të një kohe të largët, të humbur në thellësinë e dekadave. Përkundrazi, ato më goditën si një kujtim i freskët, sikur e tërë ajo histori të kishte ndodhur vetëm dje. Dukej sikur zhurma e hapave nëpër rrugët e demonstratave ende dëgjoheshin, sikur britmat për liri ende përplaseshin në muret e heshtura të qyteteve tona, dhe sikur ankthi i asaj kohe vazhdonte të jetonte diku brenda shpirtit tim.

Mu rikthyen para syve vitet e errëta që kishim kaluar, ato vite kur frika ecte krah nesh si një hije e padukshme dhe kur dhimbja ishte bërë pjesë e përditshmërisë sonë. Kujtimet nuk erdhën si rrëfime të ftohta historie, por si plagë që ende dhembnin nën lëkurën e kohës. Çdo fjali e lexuar dukej sikur hapte një derë të vjetër të kujtesës, prej nga dilnin fytyra studentësh të rinj, të lodhur por krenarë, zëra protestash, net pa gjumë dhe pritje të gjata të mbushura me pasiguri.

Dhe në atë çast, një trishtim i thellë më pushtoi. Ishte ai lloj trishtimi që nuk lind vetëm nga kujtimi i vuajtjeve, por nga ndjenja se sa shumë plagë ka bartur një popull në heshtje. mu duk sikur koha nuk kishte arritur ta shëronte plotësisht atë dhimbje. Vitet kishin kaluar, por kujtesa kishte mbetur e gjallë, e palëkundur, si një gur i rëndë në zemër. Ishte e pamundur të mos ndieja mall për ata njerëz që sakrifikuan rininë, qetësinë dhe jetën e tyre për idealin e lirisë.

Në atë rikthim të kujtesës, e kuptova se disa ngjarje nuk vdesin kurrë brenda njeriut. Ato mbeten të ngulitura në shpirt dhe jetojnë aty, të heshtura, derisa një fjalë, një trakt, apo një kujtim i vogël i zgjon sërish. Dhe atëherë njeriu e ndien se e kaluara nuk është larguar aspak, ajo vetëm ka heshtur përkohësisht në thellësinë e zemrës. Për këtë arsye, leximi i atyre rreshtave më bëri të ndalem gjatë, me një ndjenjë të rëndë trishtimi, por edhe me një respekt të pafund për kohën, vuajtjen dhe qëndresën që kishim përjetuar.

Trakti i lartpërmendur hapej me një thirrje që buronte nga zemra e një populli të plagosur, por ende të pathyer. Që në rreshtat e parë ai mbante peshën e dhembjes, revoltës dhe shpresës, duke iu drejtuar shqiptarëve të mërguar si bijve të së njëjtës plagë dhe të së njëjtës ëndërr: “Të dashur vëllezër dhe motra në mërgim!”

Kjo thirrje nuk ishte vetëm një përshëndetje e zakonshme. Ishte një përqafim shpirtëror që kapërcente kufijtë, detet dhe largësitë e mërgimit. Ishte zëri i Kosovës së robëruar që kërkonte të zgjonte ndërgjegjen e bijve të saj të shpërndarë nëpër botë. Në ato fjalë ndihej mall për bashkim, por edhe një dhimbje e heshtur për fatin e një populli që prej dekadash kërkonte të drejtën e vet për liri e dinjitet.

Më pas trakti vazhdonte me një ton të rëndë, të mbushur me zhgënjim dhe revoltë, duke kujtuar se kërkesat e drejta të popullit shqiptar – kërkesa të ngritura brez pas brezi me sakrificë e vuajtje – nuk ishin dëgjuar kurrë me seriozitet nga pushteti jugosllav. Ato ishin shpërfillur me arrogancë dhe ishin trajtuar me përbuzje, sikur zëri i një populli të tërë të mos kishte vlerë. Në çdo fjali ndihej pesha e padrejtësisë historike, ajo ndjenjë e rëndë se shqiptarët kërkonin vetëm të drejtat që u takonin, por përballeshin vazhdimisht me heshtje, dhunë dhe mohime.

Dhe pastaj vinte kujtesa e vitit të kaluar — një vit që kishte shpërthyer si një stuhi mbi heshtjen e gjatë të Kosovës. Populli, i lodhur nga shtypja, i rënduar nga padrejtësitë dhe i mësuar të durojë përtej kufijve njerëzorë, më në fund kishte humbur durimin. Në atë çast historik, nuk kishte mbetur më vend për heshtje. Të rinj e të moshuar, studentë e punëtorë, burra e gra, dolën në rrugë për të kërkuar atë që u ishte mohuar për kaq gjatë. Demonstratat nuk ishin më vetëm protesta, ato ishin britma e një populli që kërkonte të dëgjohej nga bota.

Jehona e tyre kishte kaluar kufijtë e Kosovës dhe kishte depërtuar larg, deri në ndërgjegjen ndërkombëtare. Bota kishte dëgjuar zërin e studentëve shqiptarë, zërin e një populli që kërkonte të drejtën për të jetuar i lirë në tokën e vet. Dhe tani, pas një viti, kujtimi i atyre ditëve mbetej ende i gjallë, si një flakë që nuk ishte shuar.

Trakti e përshkruante atë vit si një kapitull të rëndësishëm të historisë sonë kombëtare — jo thjesht si një periudhë protestash, por si fillimin e një epoke të re të vetëdijes dhe qëndresës shqiptare. Ishte një vit lufte morale, politike dhe shpirtërore, një vit kur populli shqiptar tregoi se durimi i tij kishte kufij dhe se dinjiteti nuk mund të shkelej pafundësisht. Në ato rreshta ndihej bindja se historia e Kosovës po hynte në një kthesë të madhe dhe se sakrifica e atyre demonstratave nuk do të harrohej kurrë.

Leximi i atyre fjalëve në trakt, edhe sot të jep ndjesinë e një kohe të rëndë, por njëkohësisht madhështore në qëndresën e saj. Ato nuk tingëllojnë si rreshta të shkruar mbi letër, por si zëra që vijnë nga thellësia e historisë sonë, duke na kujtuar se liria që gëzohet sot ka kaluar përmes vuajtjeve, guximit dhe sakrificës së shumë brezave.

Dhuna ishte bërë pjesë e përditshmërisë së jetës në Kosovë. Ajo nuk vinte më vetëm si kërcënim i largët apo si frikë e fshehur në errësirë, por ecte hapur nëpër rrugë, hynte në shkolla, universitete e institucione dhe rëndonte mbi çdo familje shqiptare si një hije e zezë që nuk ndahej kurrë. Çdo ditë sillte me vete arrestime, bastisje, përndjekje dhe poshtërime të reja. Populli jetonte nën një trysni të vazhdueshme, sikur mbi të të ishte ulur një qiell i rëndë prej hekuri, që nuk lejonte as frymëmarrjen e lirë.

Në vend që pushteti të dëgjonte kërkesat e drejta të shqiptarëve, në vend që të shqyrtonte zërin e studentëve dhe të popullit që kërkonte dinjitet e barazi, shovinistët serbë dhe maqedonas zgjodhën rrugën e forcës. Ata nuk panë tek kërkesat tona një thirrje për drejtësi, por një “rrezik” që duhej shtypur me dhunë. Dhe kështu, mbi Kosovë u vendos një regjim i ashpër ushtarak dhe policor. Qytetet u mbushën me uniforma, rrugët me patrulla, ndërsa frika u bë pjesë e heshtur e jetës së përditshme.

Synimi i tyre ishte i qartë: ta lodhnin popullin deri në gjunjëzim. Ata donin që shqiptarët të humbnin shpresën, të heshtnin dhe të hiqnin dorë jo vetëm nga kërkesat që kishin ngritur në demonstrata, por edhe nga ato pak të drejta që i kishin fituar me mund e sakrificë ndër vite. Ishte një përpjekje e egër për ta kthyer popullin pas, për ta zhveshur nga identiteti, krenaria dhe vetëdija kombëtare. Çdo masë represive synonte të thyente shpirtin e rezistencës shqiptare, të shuanin besimin se liria mund të vinte ndonjëherë.

Por dhuna nuk ndalej vetëm mbi njerëzit. Urrejtja shoviniste shpesh drejtohej edhe kundër simboleve tona kombëtare, sikur pushteti të kërkonte të fshinte vetë kujtesën dhe qenien shqiptare. Edhe Flamuri ynë, ai simbol i kuq me shqiponjën dykrenare që për shqiptarët ishte shenjë gjaku, historie dhe krenarie, u bë objekt i sulmeve dhe poshtërimeve. Shovinizmi i verbër serbo-maqedonas nuk mund ta duronte praninë e tij, sepse flamuri ishte më shumë se një copë pëlhurë — ai ishte dëshmi se një popull jetonte ende, se nuk ishte nënshtruar dhe se vazhdonte ta mbante të gjallë identitetin e vet.

Sa herë që dhunohej flamuri, shqiptarët e ndienin sikur dhunohej vetë shpirti i tyre. Ishte një plagë morale që rëndonte po aq sa dhuna fizike. Por pikërisht aty, në përpjekjen për ta poshtëruar simbolin tonë kombëtar, pushteti tregonte frikën e vet më të madhe: frikën nga vetëdija e një populli që nuk harronte kush ishte.

Dhe kështu, në ato vite të zymta, Kosova jetonte mes terrorit dhe krenarisë së plagosur. Njëra palë përpiqej të mbillte frikë e nënshtrim, ndërsa pala tjetër mbante gjallë shpresën dhe dinjitetin. Edhe pse e lodhur nga represioni, zemra shqiptare vazhdonte të rrihte fort, sepse në thellësinë e saj jetonte bindja se as dhuna, as ushtria, as policia dhe as urrejtja shoviniste nuk mund ta shuajnë përgjithmonë etjen e një populli për liri.

Për një vit të tërë, populli shqiptar — e sidomos rinia e Kosovës — kaloi nëpër një udhë të mbushur me dhimbje, përplasje dhe zgjime të mëdha shpirtërore. Ishte një kohë kur jeta dukej sikur ecte më shpejt se vitet, sepse brenda pak muajsh të rinjtë tanë u detyruan të përballeshin me sprova që zakonisht i rëndojnë breza të tërë. Siç do të thoshte poeti për bijtë tanë të rinj, ata që përherë do të mbeten “kosovarë të moçëm”, rinisë sonë iu desh të piqej para kohe. Ata u hodhën në furtunën e historisë dhe aty, mes gazit lotsjellës, plumbave dhe britmave të protestës, kuptuan të vërtetat e hidhura që ua kishin përsëritur baballarët e tyre ndër vite.

Ishte një brez që hyri në demonstrata me ëndrra rinore, por doli prej tyre me plagë, me kujtime të rënda dhe me një vetëdije të re kombëtare. Ata e panë me sytë e tyre fytyrën e vërtetë të pushtetit që nuk njihte mëshirë. E panë sesi rrugët e Prishtinës u mbushën me gjak shqiptarësh, sesi rinia dhe punëtorët, studentët dhe njerëzit e thjeshtë, ranë përballë dhunës vetëm pse kërkuan dinjitet dhe liri.

Në mesin e atyre që mbetën përgjithmonë në kujtesën e popullit ishte Asllan Pireva, bashkë me shokun e tij të klasës, Naser Hajrizin — dy nxënës të rinj të shkollës së mesme, në ish-Normalen e Prishtinës. Ata nuk ishin ushtarë të stërvitur, nuk kishin armë tjetër përveç idealit dhe guximit rinor, por u bënë simbol i brezit që nuk pranoi të heshtë. Bashkë me ta kujtohet edhe Xhelal Maliqi, shoferi i Radio Televizionit të Prishtinës, si dhe Salih Abazi, punëtori i Kombinatit “Kosova” në Obiliq. Ata dhe shumë të tjerë ranë heroikisht në rrugët e Prishtinës, duke e kthyer qytetin në një altar të dhembjes dhe krenarisë shqiptare.

Ato rrugë, që dikur mbusheshin me zhurmën e përditshme të jetës studentore dhe punëtore, atëherë u mbuluan nga jehona e krismave dhe britmave. Gurët e tyre ruajnë ende kujtimin e hapave të rinisë që marshonte me zemër të ndezur drejt lirisë. Dhe populli e kuptoi se sakrifica e atyre bijve nuk ishte thjesht një humbje, ajo ishte dëshmi se Kosova kishte lindur një brez që dinte të vdiste për dinjitetin e vet.

Pamjet e asaj kohe mbeten të gdhendura thellë në kujtesën kolektive. Turmat e revoltuara ishin nisur drejt Xeherores së “Trepçës”, atij simboli të djersës dhe krenarisë shqiptare, kur ndodhi një nga skenat më tragjike të asaj pranvere të përgjakur. Sinan Bajrami — Sokoli, i ri nga Dedia — më 3 prill, para një viti, në Mitrovicë, u bë viktimë e barbarisë së egër. Populli sot e quan atë qytet “Mitrovica e Tahir Mehajt”, për ta lidhur me frymën e qëndresës dhe sakrificës shqiptare.

I plagosur për vdekje, me trupin e përshkuar nga dhuna, Sinani u hodh nga ura e Ibrit në lumë nga duart mizore të “kopilave të Shumadisë”, siç i quante populli në revoltën dhe dhembjen e tij. Ishte një skenë që dukej sikur kishte dalë nga faqet më të errëta të historisë njerëzore — një i ri shqiptar, në lulëzimin e jetës, i flakur në ujërat e Ibrit vetëm pse i përkiste një populli që kërkonte të jetonte i lirë.

Dhe megjithatë, edhe në ato çaste tmerri, rinia shqiptare nuk u përkul. Përkundrazi, gjaku i derdhur në rrugët e Prishtinës dhe në brigjet e Ibrit u bë betim për brezat që do të vinin. Ata të rinj, që historia i mori kaq herët, mbetën përgjithmonë të gjallë në kujtesën e popullit si “kosovarë të moçëm” — bij që, edhe pse të rinj në moshë, bartën mbi supe barrën e rëndë të një kombi dhe u bënë simbol i qëndresës së tij.

Pastaj rrëfimi i dhembjes vazhdon me emra të tjerë që populli i ruan në kujtesë si plagë të hapura të historisë sonë. Vijnë emrat e Haxhi Mulakut, birit të Salihut, dhe Ruzhdi Hysenit, bashkë me shumë të tjerë që ranë në vorbullën e terrorit shtetëror. Ata nuk ishin thjesht individë të zakonshëm, ishin bij të këtij trualli, njerëz që bartnin në vete ëndrrën e një jete më të drejtë dhe që për këtë arsye u përballën me egërsinë e pushtetit.

Populli i Vushtrrisë — ai qytet i vjetër me kujtesë të lashtë shqiptare — i pa me sytë e vet bijtë e tij duke rënë nga plumbat e çetnikëve të armatosur. Ato çaste mbetën të ngulitura në ndërgjegjen e qytetit si një natë e errët që nuk harrohet. Rrugët, shtëpitë dhe sheshet sikur heshtën nga tronditja. Njerëzit e kuptuan se plumbat nuk po vrisnin vetëm trupa njerëzish, por po përpiqeshin të mbillnin frikë dhe nënshtrim në zemrën e një populli të tërë.

Edhe fshatrat e Llapit u mbështollën nga trishtimi dhe tmerri kur morën vesh lajmin e kobshëm se një bashkëfshatari të tyre i ishte prerë koka afër Kurshumlisë. Ky lajm ra mbi popull si një rrufe e zezë, duke rikthyer kujtime të kohëve më të egra të barbarisë. Njerëzit nuk mund ta besonin se në fund të shekullit një mizori e tillë mund të ndodhte ende. Në sytë e nënave llapjane u pasqyrua dhimbja e një populli që kishte parë shumë vuajtje, por që vazhdonte të përballej me forma çnjerëzore të urrejtjes.

Dhe po aq e rëndë ishte dhimbja që pushtoi Gjakovën. Ai qytet krenar, me histori të gjatë qëndrese dhe kulture, ndjeu një urrejtje të thellë kur oficerët e frymës rankoviqiane vranë Nesim Danën. Por mizoria nuk mbaroi me vrasjen e tij. Ironia më e errët dhe më çnjerëzore e pushtetit u shfaq kur, edhe pse i vdekur, “gjyqi i popullit” e dënoi me tri vjet burg të rëndë. Ishte një akt absurd dhe makabër, një dëshmi e një sistemi që nuk kënaqej vetëm me shuarjen e jetës së njeriut, por kërkonte ta poshtëronte edhe pas vdekjes.

Këto ngjarje nuk ishin thjesht raste represioni politik; ato bartnin fytyrën e një urrejtjeje fashiste, të verbër dhe të pamëshirshme. Ishin pamje që dukeshin sikur kishin dalë nga periudhat më të errëta të historisë njerëzore, nga kohë kur njeriu humbte çdo ndjenjë humaniteti përballë urrejtjes etnike dhe etjes për pushtet. Populli shqiptar i përjetoi ato si plagë të thella në shpirtin kolektiv.

Dhe kur sot rikujtohen ato emra e ato ngjarje, duket sikur dëgjohet ende jehona e dhimbjes së atyre viteve. Çdo emër i rënë është një histori e ndërprerë, një jetë e këputur në mes, por njëkohësisht edhe një dëshmi e fortë e qëndresës shqiptare. Ata u vranë, u masakruan, u poshtëruan, por nuk u harruan. Përkundrazi, kujtimi i tyre u bë pjesë e ndërgjegjes kombëtare, si një betim i heshtur se padrejtësitë dhe mizoritë e asaj kohe nuk do të mbulohen kurrë nga harresa.

Në ato vite të zymta, populli shqiptar mësoi se liria nuk fitohet pa sakrifica dhe se historia e tij ishte e shkruar jo vetëm me fjalë, por me gjak, dhembje dhe qëndresë. Dhe pikërisht për këtë arsye, kujtimi i atyre viktimave mbetet i shenjtë — si një dritë e zbehtë, por e pashuar, në rrugëtimin e gjatë të Kosovës drejt lirisë.

Numri i të vrarëve vazhdonte të zgjatej si një varg i pafund dhembjeje në faqet e atij trakti. Çdo emër i përmendur aty ishte më shumë sesa një njeri i humbur, ishte një plagë e re në trupin e Kosovës, një dritë e shuar dhunshëm në mes të jetës. Dhe ndërsa rreshtat vazhdonin, dukej sikur vetë historia po qante bijtë e saj të rënë.

“Nuk do t’i harrojmë…”, thuhej në trakt me një ton që ngjante më shumë me një betim sesa me një fjali të zakonshme. Dhe vërtet, populli nuk mund t’i harronte Sherif Frangun nga Sllatina dhe Riza Matoshin, punëtorin e ndershëm e të palodhur të Kombinatit të Drurit “Tefik Çanga” në Ferizaj. Ata ishin njerëz të thjeshtë, bij të popullit, njerëz që jetonin me djersën e punës së tyre dhe që nuk kishin armë tjetër përveç dashurisë për atdheun dhe dinjitetit njerëzor. Por pikërisht kjo i bëri të rrezikshëm për një pushtet që kishte frikë nga vetëdija shqiptare.

Emrat e tyre përhapeshin ndër popull si kujtime të dhimbshme, por edhe si simbole qëndrese. Nëpër odat shqiptare, në rrugët e qyteteve dhe në heshtjen e familjeve të varfra, ata përmendeshin me respekt, sikur çdo shqiptar të ndiente se kishte humbur një vëlla të vetin. Sepse në ato vite të errëta, vrasja e një shqiptari nuk ishte vetëm tragjedi familjare; ishte plagë kombëtare.

Dora e UDB-së, e zhytur në gjakun shqiptar, shtrihej edhe përtej kufijve të Kosovës. Ajo ndiqte shqiptarët kudo ku ata përpiqeshin të jetonin të lirë, madje edhe në mërgim. Populli e pa këtë dorë të errët edhe në Untergruppenbach të Gjermanisë, kur u vranë tre shokë tanë — njerëz të afërt, të dashur, njerëz që nuk i përkisnin vetëm familjeve të tyre, por gjithë kombit shqiptar. Vrasja e tyre tronditi mërgatën dhe Kosovën njëkohësisht. Ishte dëshmi se pushteti nuk ndalej vetëm në shtypjen e shqiptarëve brenda vendit, por kërkonte ta ndiqte zërin e tyre deri në tokat e huaja.

Vijon