ROLI I MËRGATËS SHQIPTARE NË KUJTESËN HISTORIKE TË KOSOVËS (8)

Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha

Jehona e protestës së 1 Majit në zemrën e mërgatës shqiptare

Në ato vite, për shqiptarët e Kosovës, Një Maji nuk ishte vetëm festë punëtorësh. Ishte ditë reflektimi për fatin e tyre si popull i shtypur dhe si klasë punëtore e shpërndarë nëpër botë. Ishte ditë kur mërgimtari e ndiente edhe më fort largësinë nga atdheu, por edhe nevojën për t’u bashkuar me të tjerët në protesta dhe demonstrata.

Kur i lexon këto pyetje, ato tingëllojnë si një klithmë e heshtur e mërgatës shqiptare të viteve tetëdhjetë. Në to jeton vetmia e emigrantit, lodhja e punëtorit dhe njëkohësisht shpresa se njeriu nuk mund të mbetet përgjithmonë vetëm në dhimbjen e vet. Dhe ndoshta pikërisht aty qëndron bukuria tragjike e këtij traktati: në mënyrën se si ai arrin ta shndërrojë jetën e rëndë të mërgimtarit shqiptar në një pyetje universale për solidaritetin, për përkatësinë dhe për nevojën njerëzore që, edhe larg atdheut, dikush ta kuptojë dhe ta ndajë barrën e dhimbjes sonë.

Dhe më tej, traktshkruesi vazhdonte me një ton më të fortë, më sfidues dhe më të mbushur me besim në solidaritetin e klasës punëtore ndërkombëtare. Pas pyetjes së dhimbshme nëse shqiptarët ishin të vetmuar në hallet dhe vuajtjet e tyre, ai jepte vetë përgjigjen — një përgjigje që synonte të zgjonte shpresë dhe ndjenjë bashkimi mes mërgimtarëve: “Shokë, qindra miliona punëtorë janë me ne, me hallet dhe dhembjet tona.”

Në ato fjalë ndihej përpjekja për ta larguar shqiptarin nga vetmia e mërgimit dhe për ta bërë të ndiente se dhimbja e tij nuk ishte e izoluar. Ishte një mënyrë për t’i thënë punëtorit shqiptar se, edhe pse ndodhej larg Kosovës, ai nuk ishte vetëm në botë. Diku, nëpër fabrikat e Evropës, në minierat, kantieret dhe rrugët e protestave, kishte miliona njerëz të tjerë që jetonin me të njëjtën lodhje, me të njëjtën pasiguri dhe me të njëjtën revoltë kundër padrejtësisë.

Sa e madhe duhet të ketë qenë nevoja për këtë ndjenjë solidariteti në zemrat e mërgimtarëve shqiptarë. Ata jetonin larg vendlindjes, të shpërndarë nëpër qytete të huaja, shpesh të heshtur dhe të harruar, por traktshkruesi përpiqej t’u jepte bindjen se ishin pjesë e një force të madhe botërore — pjesë e njerëzve që jetonin nga djersa e punës dhe që mbartnin mbi supe barrën e sistemit.

Më pas, trakti ndalej te kriza ekonomike që kishte mbërthyer vendet borgjezo-revizioniste. Në gjuhën ideologjike të kohës, kjo botë përshkruhej si një sistem që mbijetonte duke shtuar fitimet e kapitalistëve, ndërsa barrën e krizës ia hidhte klasës punëtore. Në ato rreshta ndihej zemërimi ndaj padrejtësisë sociale: ndërsa të pasurit pasuroheshin edhe më shumë, punëtorët varfëroheshin, lodheshin dhe shfrytëzoheshin pa mëshirë.

Për mërgimtarin shqiptar, këto fjalë kishin një kuptim të drejtpërdrejtë. Ai vetë e jetonte çdo ditë atë realitet. Punonte në vendet më të vështira, banonte në dhoma të ngushta dhe jetonte me frikën e papunësisë, ndërkohë që shihte se fitimet dhe luksi i përkisnin të tjerëve. Në trakt ndihej bindja se sistemi kapitalist, ashtu si edhe regjimi jugosllav, mbështetej mbi djersën dhe vuajtjen e njeriut të zakonshëm.

Por teksti nuk mbetej vetëm në përshkrimin e vuajtjes. Ai merrte një ton gjithnjë e më revolucionar, duke shpallur se klasa punëtore po forconte çdo ditë e më shumë bindjen se vetëm përmes veprimeve revolucionare mund t’i hiqte qafe “bandat kusare” që e mbanin nën sundim. Kjo gjuhë e ashpër pasqyronte qartë frymën politike të viteve tetëdhjetë, kur shumë lëvizje e shihnin revolucionin si rrugën e vetme për çlirimin e popujve dhe të klasës punëtore.

Në ato fjalë ndihej revolta e një bote të lodhur nga padrejtësia. Kapitalistët dhe pushtetet shtypëse përshkruheshin si banda që jo vetëm shfrytëzonin punëtorët, por edhe po e shtynin njerëzimin drejt tragjedive të reja. Në sfondin e Luftës së Ftohtë dhe të tensioneve globale të kohës, frika nga luftërat dhe katastrofat e reja ishte shumë e pranishme. Prandaj trakti përpiqej ta lidhte luftën e shqiptarëve me frikën dhe revoltën më të gjerë të njerëzimit kundër sistemit të dominimit dhe shfrytëzimit.

Dhe sa interesante tingëllon sot kjo përzierje e idealizmit revolucionar me dhimbjen konkrete të mërgimtarit shqiptar. Në një anë ishte njeriu i lodhur nga fabrika, nga podrumi ku jetonte dhe nga malli për Kosovën; në anën tjetër ishte besimi se ai ishte pjesë e një lëvizjeje të madhe historike që mund ta ndryshonte botën.

Në ato rreshta jeton një brez që besonte se historia nuk ishte e mbyllur dhe se njeriu i zakonshëm mund të ngrihej kundër padrejtësisë. Ishte brezi i punëtorëve shqiptarë që, edhe pse të shpërndarë nëpër botë, e ndienin veten pjesë të një lufte më të madhe për dinjitet dhe liri.

Dhe tani, kur lexohen këto fjalë, ato duken si jehonë e një kohe të mbushur me revolta, protesta dhe besim tek solidariteti mes njerëzve. Në to ndihet lodhja e klasës punëtore, mllefi kundër shfrytëzimit dhe njëkohësisht shpresa se popujt dhe punëtorët e botës mund të bashkoheshin për të mos lejuar që tragjeditë e reja të mbulonin njerëzimin. Dhe në mesin e kësaj fryme, shqiptari i mërguar vazhdonte të mbante Kosovën në zemër, duke besuar se edhe dhimbja e popullit të tij ishte pjesë e asaj beteje të madhe njerëzore për drejtësi dhe liri.

Dhe më tej, trakti vazhdonte me një gjuhë të ndezur revolucionare, duke e përshkruar botën si një hapësirë të trazuar nga përplasjet sociale dhe nga kryengritjet e popujve kundër shtypjes. Në ato rreshta ndihej fryma e kohës së Luftës së Ftohtë, kur shumë lëvizje politike besonin se njerëzimi po hynte në një epokë përmbysjesh të mëdha dhe se klasa punëtore po ngrihej gjithandej kundër padrejtësive të sistemit.

Autori shkruante se Një Maji po i gjente kontinentet në barrikadat e luftës klasore. Sa e fuqishme dhe dramatike është kjo figurë. Nuk flitej më vetëm për protesta të zakonshme apo për marshime simbolike; bota paraqitej si një fushë e madhe përleshjesh mes shtypësve dhe të shtypurve. Barrikadat bëheshin simbol i revoltës, i rezistencës dhe i shpërthimit të zemërimit popullor kundër padrejtësisë.

Në imagjinatën e traktshkruesit, Një Maji nuk ishte thjesht ditë feste për punëtorët. Ishte dita kur njerëzimi i lodhur nga shfrytëzimi ngrihej në këmbë për të kërkuar dinjitet dhe liri. Ishte sikur në çdo cep të botës të dëgjohej e njëjta jehonë proteste — një zë i madh kolektiv i njerëzve që nuk donin më të jetonin të nënshtruar.

Pastaj trakti ndalej te Amerika Jugore dhe e Mesme, të cilat përshkruheshin si toka të mbuluara nga flaka e revolucionit. Në ato vite, shumë vende të Amerikës Latine përjetonin luftëra guerile, kryengritje popullore dhe përplasje të ashpra me diktaturat ushtarake. Për lëvizjet revolucionare të kohës, ato vende shiheshin si simbol i rezistencës kundër imperializmit dhe sundimit të elitave të pasura.

Në trakt përshkruheshin punëtorët dhe fshatarët e varfër të Amerikës Latine si njerëz që kishin marrë armët në dorë për t’u përballur me diktaturat fashiste të borgjezisë. Në gjuhën e asaj kohe, ata paraqiteshin si heronj të rezistencës popullore — njerëz të zakonshëm që, të shtyrë nga varfëria dhe padrejtësia, kishin zgjedhur rrugën e kryengritjes.

Autori përdorte një gjuhë tepër dramatike kur shkruante se ata po u jepnin “grushte vdekjeprurëse” diktaturave dhe po e dridhnin deri në themele “Anglo-Amerikën e kalbur.” Në këto fjalë pasqyrohet qartë fryma ideologjike e kohës, kur shumë lëvizje revolucionare e shihnin Perëndimin kapitalist si simbol të shfrytëzimit dhe dominimit global.

Por përtej terminologjisë politike, në thelb të këtyre rreshtave fshihej admirimi për popujt që ngrinin krye kundër shtypjes. Traktshkruesi dëshironte që edhe shqiptari i mërguar ta ndiente veten pjesë të asaj vale të madhe rezistence botërore. Ai përpiqej t’i tregonte se lufta e Kosovës nuk ishte e vetmuar, por se në shumë vende të botës njerëzit po përballeshin me padrejtësi dhe po luftonin për liri.

Në ato vite, shqiptari i mërguar lexonte këto fjalë pas një dite të lodhshme pune në fabrikat e Evropës. Ndoshta jashtë binte shi mbi rrugët e ftohta të Gjermanisë apo Zvicrës, ndërsa në dhomën e tij të vogël ai lexonte për barrikadat e Amerikës Latine dhe për revolucionet e botës. Dhe në ato çaste, ndoshta ndiente se edhe vuajtja e Kosovës ishte pjesë e një drame më të madhe njerëzore.

Tani, kur lexohen këta rreshta, ato tingëllojnë si jehonë e një epoke të mbushur me idealizëm revolucionar dhe me besimin se popujt mund ta ndryshonin historinë. Gjuha e tyre është e zjarrtë, dramatike dhe e mbushur me metafora të fuqishme, por pikërisht kjo i bën ato dëshmi autentike të shpirtit të kohës.

Në to jeton një brez që besonte se padrejtësia nuk ishte e përjetshme, se popujt e shtypur mund të ngriheshin dhe se edhe mërgimtari shqiptar, megjithëse larg Kosovës dhe i lodhur nga puna e rëndë, ishte pjesë e asaj ëndrre të madhe universale për liri, dinjitet dhe përmbysje të shtypjes.

Me një gjuhë të mprehtë, të mbushur me zjarr ideologjik dhe me një ndjenjë të fortë revolte, traktshkruesi vazhdonte t’u fliste punëtorëve shqiptarë për botën e trazuar që, sipas tij, po vlohej nga përplasjet sociale dhe nga kryengritjet kundër shtypjes. Në ato rreshta, Një Maji nuk paraqitej si një festë e qetë kalendarike, por si një ditë e madhe përleshjeje historike, ku popujt dhe punëtorët e botës po ngriheshin kundër padrejtësisë.

Ai shkruante se Një Maji po i gjente punëtorët e Australisë, Azisë dhe Afrikës në luftëra të hapura kundër padronëve të tyre. Sa dramatike dhe universale tingëllon kjo pamje. Kontinentet përshkruheshin si një hartë e madhe trazirash, ku në çdo anë të botës njeriu i punës po përballej me shfrytëzimin dhe me pushtetin e të pasurve. Në imagjinatën e traktshkruesit, minatorët e Australisë, punëtorët e fabrikave aziatike dhe fshatarët e Afrikës dukeshin sikur marshonin në të njëjtën rrugë historike me shqiptarët e Kosovës.

Në ato fjalë ndihej bindja se vuajtja nuk kishte kufij kombëtarë. Punëtori i varfër, kudo që ndodhej, paraqitej si pjesë e të njëjtit fat njerëzor — i lodhur nga puna, i shtypur nga pushteti ekonomik dhe i etur për drejtësi. Ishte një mënyrë për t’i bërë shqiptarët e mërguar të ndienin se nuk ishin të vetmuar në hallet e tyre, por pjesë e një oqeani të madh njerëzor që kërkonte ndryshim.

Pastaj trakti ndalej te Bashkimi Sovjetik dhe vendet e tjera revizioniste. Në gjuhën e asaj kohe, ato përshkruheshin si vende ku punëtorët ishin tradhtuar nga ata që dikur kishin premtuar pushtetin e proletariatit. Shkruhej se punëtorët e Bashkimit Sovjetik social-imperialist dhe të vendeve të tjera revizioniste po mbusheshin me mllef ndaj atyre që ua kishin rrëmbyer pushtetin nga duart.

Sa e rëndë dhe dramatike tingëllon kjo akuzë. Në sytë e traktshkruesit, revolucioni ishte tradhtuar dhe pushteti që dikur pretendonte të ishte në duart e popullit, kishte përfunduar në duart e elitave të reja shtypëse. Në ato rreshta ndihej zhgënjimi i madh ideologjik i kohës, por edhe besimi se zemërimi i punëtorëve do të shpërthente sërish.

Më pas, trakti e zgjeronte edhe më tej horizontin e revoltës duke shkruar se popujt e shtypur, në këtë Një Maj, po i mbanin sytë në shënjestër. Çfarë metafore e fuqishme. Ishte sikur e gjithë bota e shtypur të ishte bërë një trup i vetëm që kishte drejtuar armën e zemërimit drejt sistemeve të padrejtësisë. Në këtë figurë përziheshin revolta, shpresa dhe ndjenja se po afrohej një çast i madh historik.

Dhe pastaj, me një ton pothuajse apokaliptik, trakti i drejtohej Evropës: “Evropën plak, që dergjet nën peshën e poshtërsisë…” Sa e ashpër është kjo figurë. Evropa përshkruhej si një kontinent i lodhur, i rënduar nga padrejtësitë, nga luftërat dhe nga sundimi i superfuqive. Në sytë e traktshkruesit, ajo nuk ishte më qendra krenare e qytetërimit, por një tokë e tronditur nga krizë morale dhe sociale.

Por edhe në atë Evropë “të plakur”, autori shihte shenja të zgjimit revolucionar. Ai shkruante se Një Maji po e gjente atë të tronditur nga grushtet e punëtorëve dhe nga valëvitja e flamurit të kuq. Kjo figurë është tepër dramatike: punëtorët paraqiten si forcë që tund themelet e kontinentit, ndërsa flamuri i kuq bëhet simbol i revoltës dhe i shpresës për ndryshim.

Në ato rreshta borgjezia përshkruhej si e frikësuar nga marshimi i proletariatit evropian. Ishte sikur traktshkruesi të dëshironte të krijonte ndjesinë se historia po afrohej drejt një përmbysjeje të madhe dhe se pushteti i elitave po lëkundej nga hapat e njerëzve të zakonshëm.

Dhe më pas vjen një nga pjesët më të fuqishme simbolike të traktit. Autori përmendte idealet e komunarëve të Parisit, të bolshevikëve të Tetorit të zjarrtë dhe të luftëtarëve të Spanjës. Këto figura historike shfaqeshin si ikona të revolucionit botëror — si hallka të një zinxhiri të madh përpjekjesh njerëzore për barazi dhe drejtësi.

Komuna e Parisit, Revolucioni i Tetorit dhe lufta civile në Spanjë përmendeshin jo vetëm si ngjarje historike, por si mite të gjalla revolucionare që, sipas traktshkruesit, vazhdonin të jetonin në “gjokset punëtore.” Sa poetike tingëllon kjo shprehje. Idealet e komunizmit nuk paraqiten si teori të ftohta politike, por si zjarr që vlojnë në zemrat e njerëzve të zakonshëm.

Dhe në fund ndihej bindja absolute e autorit: se këto ideale një ditë do të bëheshin realitet. Sot, këta rreshta, tingëllojnë si jehonë e një epoke të mbushur me besim revolucionar dhe me ëndrra për ndryshim të madh shoqëror. Gjuha e tyre është dramatike, e zjarrtë dhe e ngarkuar me metafora të fuqishme, por pikërisht kjo i bën ato dëshmi autentike të shpirtit të kohës.

Në to jeton një brez që besonte se historia mund të përmbysej nga punëtorët, nga popujt e shtypur dhe nga njerëzit e zakonshëm. Dhe në mes të gjithë kësaj bote revolucionare, shqiptari i mërguar vazhdonte ta kërkonte vendin e vet — me Kosovën në zemër dhe me besimin se edhe dhimbja e popullit të tij ishte pjesë e asaj lufte të madhe universale për liri dhe drejtësi.

Dhe ndoshta krejt kah fundi, pasi kishte folur për vuajtjet e mërgimtarëve, për padrejtësitë e botës dhe për revolucionet që, sipas tij, po zienin nëpër kontinente, traktshkruesi iu drejtohej edhe një herë punëtorëve shqiptarë me një ton të ngrohtë, vëllazëror dhe njëkohësisht mobilizues: “Shokë punëtorë!”

Kjo thirrje tingëllonte si një përpjekje për t’i mbledhur të gjithë në një rreth të përbashkët solidariteti dhe përgjegjësie. Ishte sikur autori të mos fliste nga një tribunë politike e largët, por nga zemra e vet mërgimtare, si një njeri që ndante të njëjtën lodhje, të njëjtin mall dhe të njëjtin ideal me bashkatdhetarët e tij.

Ai i ftonte shqiptarët që të solidarizoheshin me manifestimet madhështore që po përgatiste proletariati evropian me rastin e Një Majit. Në ato fjalë ndihej bindja se protesta dhe marshimi nuk ishin vetëm akt simbolik, por mënyrë për të hyrë në rrjedhën e madhe të historisë. Për traktshkruesin, shqiptari i mërguar nuk duhej të mbetej spektator i heshtur në qytetet e huaja të Evropës. Ai duhej të dilte në rrugë, krah për krah me punëtorët e vendeve të tjera, si pjesë e një fronti të përbashkët kundër shtypjes dhe padrejtësisë.

Sa prekëse duket kjo pamje: shqiptarë të ardhur nga Kosova e robëruar, të lodhur nga puna e rëndë në fabrika e miniera, duke marshuar nëpër rrugët e qyteteve evropiane mes pankartave, flamujve dhe turmave protestuese. Në ato demonstrata ata nuk shiheshin vetëm si emigrantë anonimë; përpiqeshin të bëheshin zë i popullit të tyre, pjesë e një bote që kërkonte dinjitet dhe drejtësi.

Trakti u kërkonte të dilnin sa më të organizuar — qoftë përmes klubeve të mërgimtarëve, qoftë edhe individualisht. Në këtë thirrje ndihej rëndësia që i jepej organizimit dhe bashkimit. Për autorin, çdo shqiptar që merrte pjesë në manifestime ishte një zë më shumë për Kosovën dhe një hap më shumë drejt ndërkombëtarizimit të dhimbjes shqiptare.

Më tej, traktshkruesi shpjegonte se solidarizimi me proletariatin evropian nuk ishte vetëm ndihmë për të tjerët, por edhe për vetë çështjen shqiptare. Ai besonte se, duke qëndruar pranë punëtorëve të vendeve të tjera, shqiptarët po ndihmonin edhe luftën e tyre kombëtare. Sepse, sipas tij, borgjezia ndërkombëtare po e ndihmonte “simotrën jugosllave”, regjimin që po terrorizonte popullin shqiptar në Kosovë.

Në ato fjalë ndihej bindja e kohës se pushtetet dhe elitat e vendeve të ndryshme mbështesnin njëra-tjetrën për të ruajtur rendin ekzistues, ndërsa popujt dhe punëtorët duhej të krijonin solidaritetin e tyre ndërkombëtar. Ishte një botëkuptim ku lufta për Kosovën lidhej me luftën më të gjerë të njerëzve të shtypur në botë.

Por ndoshta pjesa më e bukur dhe më njerëzore e këtij citati është aty ku traktshkruesi flet për përvojën dhe kalitjen. Ai thotë se në këto manifestime shqiptarët kaliteshin, fitonin dhe shkëmbenin përvojë me punëtorët e vendeve të tjera. Sa domethënëse është kjo ide. Demonstratat nuk shiheshin vetëm si protestë politike, por si shkollë e vetëdijes dhe e rezistencës.

Në rrugët e Bonit, Dyseldorfit apo Cyrihut, shqiptari i mërguar mësonte të organizohej, të fliste publikisht, të protestonte dhe të ndiente veten pjesë të një lëvizjeje më të madhe. Në ato marshime ai fitonte jo vetëm miq, por edhe përvojë politike dhe besim tek forca kolektive.Dhe gjithë kjo kishte një qëllim përfundimtar: që një ditë të kthehej në Kosovë më i përgatitur për t’iu bashkuar luftës së popullit dhe të klasës punëtore për liri dhe drejtësi sociale.

Sa e dhimbshme tingëllon kjo ëndërr e kthimit. Mërgimtari shqiptar nuk e shihte veten si njeri që do të mbetej përgjithmonë në dhe të huaj. Edhe pse punonte dhe jetonte larg Kosovës, në zemrën e tij jetonte gjithmonë ideja se një ditë do të kthehej. Dhe jo thjesht për të jetuar, por për t’u bërë pjesë e luftës së popullit të vet.

Në ato rreshta jeton gjithë drama e mërgimit shqiptar të viteve tetëdhjetë: puna e rëndë, malli për atdheun, idealizmi revolucionar dhe besimi se mërgimi nuk duhej të ishte fundi, por përgatitje për një ditë më të madhe.

Kur lexohet ky trakt sot, duket si jehonë e një kohe kur shqiptari i mërguar jetonte mes dy botëve — mes fabrikave të Evropës dhe ëndrrës për Kosovën. Në to dëgjohet zëri i një brezi që, edhe pse larg atdheut, nuk reshti së besuari se solidariteti, organizimi dhe sakrifica mund ta afronin ditën e lirisë dhe të drejtësisë për popullin shqiptar.

Dhe në fund, trakti shpërthente në parulla të zjarrta, të shkruara me atë frymë të vrullshme revolucionare që karakterizonte kohën. Ato nuk ishin vetëm slogane politike të hedhura mbi letër; ishin britma të një brezi të tërë mërgimtarësh dhe punëtorësh që jetonin mes lodhjes, mllefit dhe ëndrrës për çlirim. Në ato fjali të shkurtra pulsonte zemra e një epoke të trazuar, ku fjala besohej se mund të bëhej armë dhe parulla të shndërrohej në kushtrim.

“POSHTË BORGJEZIA!” Kjo thirrje dilte si një revoltë e drejtpërdrejtë kundër botës që, sipas traktshkruesit, ishte ngritur mbi shfrytëzimin dhe padrejtësinë. Në sytë e mërgimtarit shqiptar, borgjezia nuk ishte thjesht një klasë shoqërore abstrakte; ajo mishëronte pushtetin që pasurohej mbi djersën e punëtorit, sistemin që e kishte detyruar shqiptarin të largohej nga vendlindja dhe botën e ftohtë ku ai jetonte si njeri i dorës së dytë.

Pastaj vinte një parullë që kërkonte të krijonte ndjenjën e një bashkimi të madh universal: “RROFTË KLASA PUNËTORE E TËRË BOTËS!” Sa e gjerë tingëllonte kjo thirrje. Ishte sikur autori të dëshironte ta shihte mërgimtarin shqiptar jo si njeri të izoluar në podrumet dhe fabrikat e Evropës, por si pjesë të një deti të madh njerëzish që jetonin nga puna dhe që kërkonin drejtësi. Në ato fjalë ndihej besimi se punëtori gjerman, francez, italian apo shqiptar kishte të njëjtën plagë dhe të njëjtin armik.

Por më pas, trakti kthehej menjëherë te Kosova dhe te drama konkrete shqiptare: “RROFSHIN PUNËTORËT KOSOVARË QË PO PËRLESHEN ME POLICINË FASHISTE JUGOSLLAVE!” Kjo parullë bartte në vete gjithë jehonën e demonstratave të viteve 1980 dhe 1981. Në ato fjalë shihej punëtori shqiptar jo më vetëm si njeri i fabrikës, por si protestues, si rezistues, si trup i gjallë i revoltës kundër represionit. Ai përfytyrohej nëpër rrugët e Prishtinës, Mitrovicës apo Ferizajt, përballë policisë jugosllave, mes gazit lotsjellës, britmave dhe gjakut të derdhur. Sa krenari dhe dhimbje përzihen në këtë parullë. Punëtorët kosovarë nuk paraqiteshin si viktima të frikësuara, por si njerëz që përleshen — që nuk pranojnë të heshtin dhe të nënshtrohen. Ishte një mënyrë për t’i ngritur ata në nivelin e heronjve të kohës.

Dhe menjëherë pas tyre, trakti përshëndeste edhe ata që jetonin larg Kosovës: “RROFSHIN PUNËTORËT TANË NË MËRGIM!” Sa e ngrohtë dhe sa prekëse është kjo thirrje. Në ato fjalë ndihet respekti për gjithë ata burra e gra shqiptare që punonin në dhe të huaj, që jetonin nëpër dhoma të ngushta emigrantësh dhe që, megjithëse të lodhur nga puna e rëndë, vazhdonin ta mbanin gjallë Kosovën në zemrat e tyre.

Ishte një njohje morale për sakrificën e mërgimtarit shqiptar — për djersën e tij në fabrikat e Evropës, për protestat nëpër rrugët e huaja dhe për përpjekjen që çështja e Kosovës të mos mbetej e harruar. Në ato vite, mërgimtari nuk ishte thjesht punëtor; ai ishte edhe bartës i kujtesës dhe i rezistencës kombëtare.

Pastaj pasonte parulla që i lidhte të gjitha: “RROFTË NJË MAJI, DITA E LUFTËS DHE SOLIDARITETIT NDËRKOMBËTAR!”. Një Maji paraqitej jo si festë e qetë, por si ditë lufte dhe solidariteti. Në këtë konceptim, protesta, marshimi dhe bashkimi i punëtorëve shiheshin si forma të një beteje globale kundër shtypjes dhe shfrytëzimit. Për mërgimtarët shqiptarë, kjo ditë merrte edhe një dimension tjetër: ajo bëhej mundësi për ta ngritur zërin për Kosovën dhe për ta lidhur fatin e tyre me fatin e popujve të tjerë.

Dhe në fund të traktit qëndronte emri i organizatës: “Lëvizja për Republikën Shqiptare në Jugosllavi.” Ky emër tingëllonte si vulë e kohës. Ai bartte frymën e idealizmit politik të viteve tetëdhjetë, të kërkesës për Republikën e Kosovës dhe të bindjes se çlirimi kombëtar dhe drejtësia sociale duhej të ecnin bashkë. Kur lexohen këto parulla, ato mund të tingëllojnë të largëta nga realiteti i sotëm politik, por ato mbeten dëshmi e gjallë e një kohe kur mërgimtari shqiptar jetonte me zemër të ndezur nga idealet dhe nga dhimbja për atdheun. Në to jeton jehona e demonstratave, e fabrikave të Evropës, e podrumeve të lagështa ku shqiptarët lexonin traktet fshehurazi dhe ëndërronin për liri.

Dhe ndoshta pikërisht aty qëndron forca e tyre: në faktin se ato nuk janë vetëm parulla politike, por fragmente të shpirtit të një brezi që, edhe larg Kosovës dhe mes vështirësive të mërgimit, nuk reshti së besuari tek solidariteti, drejtësia dhe liria.

Vijon