GJENEZA DHE FATI I FLAMURIT HISTORIK

Në 114-vjetorin e Pavarësisë së Shqipërisë

Nga Sheradin Berisha

Hyrje

Simboli i pavarësisë së Shqipërisë, flamuri i ngritur më 28 Nëntor 1912 në Vlorë, përbën një nga objektet kërkimore më komplekse dhe më të debatuara në historiografinë tonë. Për dekada me radhë, të vërtetat dokumentare në lidhje me këtë ngjarje themeltare u lanë në hije nga një traditë interpretuese (shpjeguese) e thjeshtëzuar e tipit romantik, e cila i shërbeu ndërtimit të miteve politike kombëtare rreth zanafillës materiale të pëlhurës dhe rolit të akterëve specifikë në Shpalljen e Pavarësisë.

Ky studim kërkimor analizon përmes metodologjisë krahasimore historike të gjitha variantet e dokumentuara arkivore: që nga rrjetet e diasporës patriotike në Bukuresht dhe Boston, e deri te kujtimet e elitës politike vlonjate. Përmes gërshetimit të dëshmive parësore me analizat laboratorike të tekstileve dhe letërkëmbimet diplomatike të vitit 1930, ky studim synon të rindërtojë provat shkencore mbi gjenezën materiale dhe fatin përfundimtar të flamurit origjinal të përdorur nga Ismail Qemali.

1. Versioni tradicional i Marigosë

Në historiografinë zyrtare të periudhës së pas Luftës së Dytë Botërore në Shqipëri ka dominuar pothuajse në mënyrë ekskluzive pikëpamja se flamuri kombëtar, i valëvitur nga Ismail Qemali në Vlorë, u qëndis brenda një nate nga patriotja korçare Marigo Pozio (1882-1932). Ky narrativ mori trajta zyrtare në kulturën masive përmes teksteve të historisë shkollore dhe u zyrtarizua vizualisht në filmin artistik “Nëntori i dytë” (1982), nën regjinë e Viktor Gjikës.

Mbi këtë konstrukt historiografik ekzistojnë dy rryma kryesore kërkimore:
– Teza e bashkëpunimit familjar: E mbështetur nga historianë si Ilirian Gjika, kjo tezë pohon se Marigo Pozio e realizoi qëndisjen e simboleve kryesore (shqiponjës dhe fushës) e ndihmuar ngushtësisht nga dy vajzat e saj, duke u bazuar në një model të paracaktuar që e zotëronte si pjesë të pajës së saj të shkollimit në Shkollën e Vashave në Korçë.

– Teza e modelit të Luigj Gurakuqit: Historiani Kristo Frashëri (1920–2016) avancoi një variant më të nuancuar organizativ, sipas të cilit modeli grafik i shqiponjës dykrenare u skicua nga Luigj Gurakuqi në vigjilje të Kuvendit, ndërsa Marigo Pozio kreu vetëm ekzekutimin material të qëndisjes përgjatë orëve të natës.

2. Variantet e ndryshme të diasporës
Kërkimet shkencore në arkivat e jashtme dëshmojnë se dita e Shpalljes së Pavarësisë u zhvillua nën kushtet e një emergjence të lartë organizative dhe ushtarake. Për shkak të nxitimit operacional, strukturat organizative në Vlorë nuk zotëronin një protokoll të parapërgatitur për sigurimin e flamurit zyrtar shtetëror – kombëtar, gjë që detyroi përdorimin e simboleve të përgatitura nga kolonitë shqiptare jashtë vendit.

Varianti i Bukureshtit (në Hotelin „Kontinental”)
Burimet dokumentare që lidhen me dëshmitë e pjesëmarrësve të Kuvendit të Vlorës argumentojnë se flamuri që u valëvit më 28 nëntor 1912 ishte i njëjti që dekoronte podiumin e Hotelit „Kontinental“ në Bukuresht gjatë takimit të Ismail Qemalit me komunitetin shqiptar të Rumanisë më 5 nëntor 1912.

– Spiridon Ilo, përfaqësues i kësaj kolonie, e mori flamurin pas përfundimit të takimit dhe e transportoi atë fshehurazi në gji përgjatë gjithë itinerarit të delegacionit për në Shqipëri.Vangjo Ilo (i biri i Spiridon Ilos) specifikon në kujtimet e tij detajet teknike: flamuri nuk ishte i qëndisur me fije ari, por ishte i stampuar në fabrikë mbi pëlhurë, me përmasa ekzakte 100×180 cm. Sipas këtij varianti, Marigo Pozio (e cila kishte lidhje të afërta gjinie me Spiridon Ilon) nuk realizoi të gjithë flamurin, por kreu vetëm qepjen dhe qëndisjen e thekëve të verdha anësore gjatë natës së 27 nëntorit, kur karvani i delegatëve u strehua në shtëpinë e saj në Vlorë.

Varianti i Bostonit (Shoqëria “Besa-Besë”)
Një linjë tjetër kërkimore, e mbrojtur gjerësisht nga komuniteti shqiptaro-amerikan përmes organeve të shtypit si gazeta „Dielli“, mbron tezën se flamuri u prodhua në Boston (Masaçusets) në vitin 1911 nën patronazhin financiar të shoqërisë patriotike “Besa-Besë”. Patriotët Qerim Panariti dhe Naçi Nuçi dëshmojnë se ky flamur, i përbërë nga mëndafsh i pastër i kuq me thekë ari, shtizë bambuje dhe majë fildishi, iu dërgua fillimisht Korfuzit. Për shkak të kontrolleve të rrepta doganore dhe gjendjes së jashtëzakonshme të vendosur nga autoritetet osmane, Marigo Pozio mori përsipër transportin e tij fshehtas, duke e mbështjellë rreth trupit të saj nën veshjet e sipërme, për ta futur me sukses në territorin e Vlorës.

3. Analiza shkencore e laboratorit
Për të përcaktuar me saktësi shkencore rolin e Marigo Pozios dhe natyrën e simboleve të përdorura, hulumtimet moderne të udhëhequra nga Prof. As. Dr. Frederik Stamati kanë aplikuar metoda të ekzaminimit laboratorik dhe tekstil mbi fondet muzeore të mbetura.

Këto kërkime kanë sjellë dy përfundime madhore:
– Parimi i riprodhimit në masë: Kontributi real i Marigo Pozios në procesin shtetformues nuk qëndron te qëndisja e një flamuri të vetëm të parë, por te riprodhimi i menjëhershëm dhe serial i dhjetëra kopjeve të formatit të vogël (rreth 70×40 cm) në ditët që pasuan 28 Nëntorin. Ajo e shndërroi shtëpinë e saj në një laborator të parë të propagandës vizuale, duke furnizuar dritaret e institucioneve dhe godinave kryesore të qytetit për të krijuar legjitimitetin vizual të shtetit të ri.

– Tipologjia e Flamurit të Qeverisë (1913): Ekzaminimet e kryera mbi tekstilet e mbijetuara të asaj epoke (të certifikuara nga konsulta e specialistëve më 6 janar 2012) provojnë se flamuri zyrtar administrativ i përdorur nga zyrat e Ismail Qemalit gjatë vitit 1913 ishte i përbërë nga pëlhurë e leshtë, me shqiponjë dykrenare të qëndisur në mënyrë identike nga të dyja anët dhe i konturuar me thekë bronzi.

4. Teza e Eqrem bej Vlorës
Në kujtimet e tij, Eqrem bej Vlora (1885–1964) ofron një dëshmi parësore, duke deklaruar se flamuri i ngritur në ditën e Shpalljes së Pavarësisë ishte pronë private dhe ekskluzive e tij. Ky flamur i ishte dhuruar solemnisht në Paris në vitin 1909 nga Juan Pedro Aladro Kastrioti (1845–1914), një diplomat spanjoll që pretendonte pinjollësinë nga familja e Skënderbeut.

Për shkak se Eqrem Beu ndodhej në vijën e frontit ushtarak në rajonin e Himarës, delegatët shfrytëzuan mungesën e tij për të zgjidhur urgjencën e momentit ceremonial:

– Sipas dëshmive të kohës, kur Murat Toptani shkoi pranë shtëpisë së Vlorajve për të siguruar një flamur, ishte albanologia dhe shkrimtarja austriake Marie Amali von Godin (1882–1956) – e cila po qëndronte si mysafire e familjes – ajo që e shkëputi flamurin e Aladro Kastriotit nga korniza mbi krevatin e Eqrem Beut dhe ua dorëzoi delegatëve, me kusht rikthimin e tij pas ceremonisë.

– Fotografi Petro Dhimitri tentoi të bënte rreth tetë fotografi pasditen e 28 Nëntorit (rreth orës 16:00). Megjithatë, për shkak të dritës së pakët të muzgut dhe kushteve të rënduara klimaterike (mot i vrenjtur), të gjitha pllakat fotografike dështuan të zhvilloheshin në laborator. Ky fakt shpjegon pse imazhet që qarkullojnë sot i përkasin kryesisht përvjetorit të para (1913) ose datave të mëvonshme.

5. Analiza e Letërkëmbimit të vitit 1930 (Fico – Vlora)
Në maj të vitit 2004, zbulimi i një dosjeje dokumentare në arkivat e Ministrisë së Punëve të Jashtme të Shqipërisë solli dritë definitive mbi fatin e flamurit origjinal. Ky letërkëmbim zyrtar i vitit 1930 midis Ministrit të Jashtëm të kohës, Rauf Ficos, dhe Eqrem bej Vlorës (atëkohë diplomat i ngarkuar me punë në Athinë), përfaqëson provën absolute kërkimore të pranuar nga shkenca e historisë.

Ky proces i strukturuar institucional pasqyron një rrugëtim të qartë administrativ që kalon nëpër tri faza kryesore komunikimi midis katër aktorëve shtetërorë:
1. Qeverisë Shqiptare (të përfaqësuar nga Ministri i Jashtëm Rauf Fico),
2. Prefekturës së Vlorës,
3. Ministrisë së Brendshme dhe
4. Ambasadorit Eqrem bej Vlora.

Faza e parë e këtij komunikimi nis me iniciativën shtetërore, ku qeveria qendrore në Tiranë (përmes Ministrit të Jashtëm Rauf Fico dhe Ministrit të Brendshëm Musa Juka) i drejton një urdhër dhe kërkesë zyrtare Prefekturës së Vlorës, duke i kërkuar gjetjen dhe dorëzimin e flamurit origjinal të vitit 1912 me qëllim vendosjen e tij në Muzeun Kombëtar, i cili po ngrihej në kuadër të konsolidimit institucional të Mbretërisë Zogiste. Në këtë periudhë, pothuajse të gjithë dëshmitarët e kohës, përfshirë Marigo Pozion, ishin gjallë dhe askush nuk e kontestoi legjitimitetin e këtij kërkmi.

Faza e dytë sjell konfirmimin juridik të pronësisë nga ana e strukturave lokale. Prefektura e Vlorës i kthen një përgjigje zyrtare qeverisë ku sqaron dhe vërteton se flamuri i Pavarësisë nuk ishte një objekt shtetëror i mbetur në zyrat e saj, por kishte qenë dhe mbetej pronë private e Eqrem bej Vlorës. Për këtë arsye, Prefektura e orienton Ministrinë që t’i drejtohet personalisht atij në Athinë, ku shërbente si zyrtar i lartë diplomatik.

Faza e tretë dhe përmbyllëse shënon zbulimin zyrtar të së vërtetës përmes letrës së përgjigjes prej tri faqesh që Eqrem bej Vlora i dërgon Ministrisë së Punëve të Jashtme nga Athina.

Në këtë dokument të shkruar me një gjuhë të lartë akademike e diplomatike, ai falënderon shtetin për vëmendjen e vonuar ndaj simboleve kombëtare dhe konfirmon se e kishte rimarrë flamurin pas Kuvendit si trashëgimi të shenjtë familjare. Letra e tij shërben si njoftimi zyrtar dhe përfundimtar që mbyll kërkimin shtetëror, duke dokumentuar faktin tragjik se flamuri historik nuk ekziston më.

Gjatë kryengritjes së Shqipërisë së Mesme të vitit 1914 (rebelët e Haxhi Qamilit), shtëpitë e bejlerëve në Vlorë u kërcënuan me djegie dhe një grua patriote e familjes Delvina, që strehohej te Vlorajt, e mori flamurin historik me vete për ta shpëtuar drejt Delvinës. Po atë vit, ushtria pushtuese greke (vorio-epirote) sulmoi Delvinën dhe familja Delvina iku me nxitim drejt Korfuzit duke lënë gjithçka pas. Gjatë operacioneve të spastrimit, ushtria greke plaçkiti dhe i vuri flakën shtëpisë së Delvinajve, duke shkrumbuar përgjithmonë edhe flamurin origjinal e historik të Ismail Qemalit.

6. Profil i dy protagonistëve
Për të kuptuar peshën dhe saktësinë e këtij letërkëmbimi, është thelbësore të analizohet formimi i lartë intelektual dhe shtetformues i dy zyrtarëve që firmosën letrat arkivore të vitit 1930:

A. Rauf Fico (1881-1944)
Rauf Fico lindi në Sanë të Jemenit, ku i ati shërbente si kadi (gjykatës) me prejardhje nga lagja Palorto e Gjirokastrës. Ai kreu shkollën e mesme në Stamboll dhe u diplomua për shkenca politike dhe administrim në shkollën elitare perandorake osmane “Mülkiye-i-Şahane”.

Ishte një nga përfaqësuesit e Gjirokastrës në Kongresin e Manastirit (1908) për njësimin e alfabetit shqip. Sipas Faik Konicës, Fico “ishte shqiptar kur nuk kishte ende Shqipëri”. Shërbeu si Ministër i Punëve të Brendshme (1921, 1930) dhe si Ministër i Punëve të Jashtme (1929–1930), kohë kur nisi kërkesën zyrtare për gjetjen e flamurit. Shërbeu si ambasador i Shqipërisë në Turqi, Bullgari, Jugosllavi, Greqi dhe Gjermani. Pas pushtimit fashist, u internua nga italianët dhe ndërroi jetë në Tiranë në vitin 1944.

B. Eqrem bej Vlora (1885-1964)
Eqrem bej Vlora lindi në Vlorë, si pinjoll i një prej familjeve më të shquara aristokrate dhe çifligare shqiptare, duke qenë njëkohësisht kushëri i afërt i Ismail Qemalit. Ai u shkollua në gjimnazin elitar austriak Theresianum në Vjenë, gjë që i dha një formim të thellë perëndimor dhe njohje të gjashtë gjuhëve të huaja.

Gjatë Shpalljes së Pavarësisë në vitin 1912 u zgjodh Zëvendëspresident i Senatit të Shqipërisë. Gjatë Luftërave Ballkanike shërbeu gjithashtu si komandant i batalionit territorial të Vlorës. Gjatë mbretërisë zogiste shërbeu si deputet dhe ambasador i Shqipërisë në Paris dhe Londër. Gjatë Luftës së Dytë Botërore mbajti postin e Ministrit për Tokat e Liruara (Kosovën) dhe Ministër i Jashtëm (1944). Me ardhjen e regjimit komunist u detyrua të mërgonte në Itali dhe më pas në Austri, ku vdiq në Vjenë më 1964. Libri i tij voluminoz “Kujtime” konsiderohet sot nga kritika si një kryevepër dhe dëshmi dokumentare e pashoqe për historinë shqiptare.

7. Variante historike mbi Flamurin
Kur analizohet në mënyrë krahasimore i gjithë korpusi i rrëfimeve mbi origjinën, pëlhurën, rolin e Marigo Pozios dhe fatin e fundit të flamurit, konstatohet një hendek metodologjik midis mitit të ndërtuar dhe dëshmive të dokumentuara arkivore.

Shkenca e historisë i ndan këto qasje në katër rryma kryesore:
I. Historiografia zyrtare (Miti shkollor): Sipas këtij narrativi të vjetër, pëlhura e kuqe u ble thjesht në qytetin e Vlorës dhe Marigo Pozio e qëndisi atë tërësisht vetëm brenda një nate. Sa i përket fatit të mëtejshëm, ky version pretendonte rrejshëm se flamuri origjinal kishte mbijetuar dhe ruhej në muze. Sot, ky variant kombëtar konsiderohet shkencërisht i rrëzuar, pasi mungon çdo provë fizike dhe asnjë tekstil i asaj nate nuk përputhet me përmasat e flamujve zyrtarë të kohës.

II. Varianti Ilo (Teza e Bukureshtit): Ky rrëfim thotë se pëlhura ishte e stampuar në Rumani dhe u sollë nga Spiridon Ilo. Roli i Marigosë këtu zvogëlohet, duke u specifikuar se ajo thjesht qepi ose qëndisi thekët e verdha anësore. Fati i këtij flamuri lidhet me parmakun e ballkonit të shtëpisë ku u shpall Pavarësia, ku thuhet se u mbërthye me sqepar. Ky version konsiderohet i mundshëm në rrafshin historik, por me shumë gjasa ky ka qenë flamuri i dytë që u përdor për të zbukuruar mjedisin apo që u ngrit në ditët pasuese.

III. Varianti amerikan (Teza e Bostonit): Ky burim argumenton se pëlhura është prej mëndafshi cilësor dhe u sigurua në Boston në vitin 1911. Marigo Pozio këtu nuk shfaqet si qëndisëse, por si një korriere guximtare që e solli flamurin fshehurazi nga Korfuzi në Vlorë, duke e fshehur nën rrobat e veta për t’i shpëtuar doganës osmane. Pas shpalljes, ky flamur u mbajt i fshehur po nga familja Pozio. Kjo tezë kombëtare konsiderohet e dokumentuar dhe e besueshme, pasi gjen përputhje të plota me shkrimet e kohës në gazetën “Dielli” dhe dëshmitë e shoqërisë “Besa-Besë”.

IV. Dokumentet e MPJ-së të vitit 1930 (Teza e Eqrem Beut): Ky variant bazohet në letrat zyrtare shtetërore dhe vërteton se pëlhura e flamurit kishte humbur pasi ishte blerë në Paris në vitin 1909, si dhuratë nga Juan Pedro Aladro Kastrioti. Në këtë flamur të parë specifik, Marigo Pozio nuk ka pasur asnjë rol (pasi ai ishte i gatshëm), por kontributi i saj mbetet te qëndisja e kopjeve që u varën nëpër dritaret e qytetit. Fati i këtij flamuri është tragjik: ai u mor në Delvinë nga znj. Delvina për t’u shpëtuar rebelëve, por u dogj plotësisht nga ushtria pushtuese greke në vitin 1914. Ky dokumentim vlerësohet sot si provë absolute shkencore, pasi u certifikua zyrtarisht (përmes letërkëmbimit) nga vetë strukturat e shtetit shqiptar në vitin 1930.

Përfundimi akademik
Në dritën e metodologjisë historike, variantet e ndryshme mbi flamurin e 28 Nëntorit nuk duhen interpretuar si përjashtuese, por si pjesë plotësuese të një mozaiku të madh patriotik. Nevoja emergjente dhe nxitimi i organizatorëve asaj pasditeje bënë që në ballkon të ngrihej sërish simboli i shtëpisë së Vlorajve (flamuri i Aladro Kastriotit), fakt ky i certifikuar zyrtarisht nga letërkëmbimi shtetëror i vitit 1930 midis Rauf Ficos dhe Eqrem bej Vlorës.

Ky dokument arkivor zgjidh përgjithmonë misterin e fatit të flamurit, duke provuar shkencërisht se ai u shkrumbua nga ushtria greke në Delvinë më 1914, dhe rrjedhimisht nuk ekziston më. Megjithatë, kjo nuk zbeh rolin e flamujve të tjerë. Flamuri i stampuar në Bukuresht nga Spiridon Ilo apo ai i sjellë nga Bostoni përmes Korfuzit nga çifti Pozio patën një rol vendimtar në ditët vijuese të shtetit të ri. Kontributi monumental i Marigo Pozios mbetet i palëkundur jo si qëndisëse e një pëlhure të vetme, por si nismëtare e multiplikimit masiv të simboleve që zbukuruan dritaret e Vlorës. Pavarësia e Shqipërisë ishte një vepër kombëtare dhe bashkëekzistenca e këtyre simboleve dëshmon vullnetin e unifikuar të shqiptarëve të diasporës dhe të vendit për të kurorëzuar lindjen e shtetit të lirë shqiptar.
───
Burimet shkencore
1. Eqrem bej Vlora (2003). Kujtime 1885-1925. Shtëpia Botuese “IDK”, Tiranë. (Burimi parësor për tezën e flamurit të Aladro Kastriotit dhe fatit të tij në Delvinë).
2. Ministria e Punëve të Jashtme e Republikës së Shqipërisë (Maj 2004). Fondi Arkivor i Vitit 1930: Dosja e letërkëmbimit zyrtar midis Ministrit Rauf Fico, Prefekturës së Vlorës dhe Eqrem bej Vlorës. MPJ, Tiranë.
3. Kristo Frashëri (2008). Shpallja e Pavarësisë së Shqipërisë (28 Nëntor 1912). Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Tiranë.
4. Frederik Stamati (2012). Raporti i Konsultës së Specialistëve pranë Qendrës së Studimeve Albanologjike (QSA) për Certifikimin e Flamurit të Qeverisë së Përkohshme të Vlorës (Datë 6 Janar 2012). Tiranë.
5. Marie Amali Godin (Baronesha von Godin) (1914). Aus Albanien: Tagebuchblätter (Nga Shqipëria: Fletë Ditari). Berlin / Vjenë. (Dëshmi bashkëkohore mbi ngjarjet e nëntorit 1912 në shtëpinë e Vlorajve në Vlorë).
6. Gazeta “Dielli” (Koleksionet Historike). Shkrimet dhe dëshmitë e Qerim Panaritit dhe Koli Rodhes mbi aktivitetin e Shoqërisë “Besa-Besë” në Boston (Masaçusets) dhe dërgimin e flamurit përmes Korfuzit. Boston, SHBA.
7. Spiridon Ilo dhe Vangjo Ilo. Dorëshkrime dhe kujtime të familjes Ilo mbi takimin e Hotel “Kontinental” në Bukuresht dhe udhëtimin e delegacionit të Ismail Qemalit. Arkivi Qendror Shtetëror (AQSH), Tiranë.
8. Ilirian Gjika (2011). Marigo Pozio: Gruaja që sfidoi kohën dhe mitet. Studim Historiografik, Vlorë.
…..
Ilustrime arkivore
Foto 1. Juan Pedro de Aladro Kastrioti (1845–1914) dhe flamuri kombëtar. Në vitin 1909, në Paris, ky flamur i dhurohet Eqrem bej Vlorës. I njëjti flamur u shpalos në ballkonin e shtëpisë ku u shpall pavarësia e Shqipërisë më 28 nëntor 1912. Ky dokument është zbuluar në Arkivin e Stambollit.
*
Foto 2. Marigo Pozio (1882–1932) dhe flamuri i qëndisur prej saj. Në kujtimet e tij, Eqrem bej Vlora shkruan se Marigo Pozio e ka qëndisur këtë flamur disa ditë pas Kuvendit të Vlorës, duke u bazuar në flamurin e tij personal – të cilin Ismail Qemali e kishte ngritur më 28 nëntor 1912 në ballkonin e shtëpisë ku u zhvilluan punimet e Kuvendit.
*
Foto 3. Flamuri i përdorur nga Qeveria e Përkohshme e Ismail Qemalit gjatë vitit 1913. Ky i fundit është realizuar në pëlhurë leshi, mbi të cilën është qëndisur në të dyja anët shqiponja dykrenare e zezë, e konturuar me një shirit me thekë bronzi. Identifikimi i këtij objekti historik u realizua nga Prof. As. Dr. Frederik Stamati dhe u certifikua nga konsulta e specialistëve, e thirrur nga Qendra e Studimeve Albanologjike (QSA) më 6 janar 2012.