[ Libra NëLinjë ]
Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha
(Broshura e ilegales: Eksploatimi i egër nën prangat e rënda kolonialiste, Zëri i Kosovës, Zvicër, 1987)
Në punimin “Fondi – lak në fytin e ekonomisë së Kosovës”, autori e zhvendos vëmendjen nga mekanizmat e përgjithshëm të investimeve te një instrument i posaçëm institucional, i cili—sipas interpretimit të broshurës—është përdorur si mjet i dyfishtë, në pamje të jashtme si politikë solidariteti dhe “ndihme”, ndërsa në praktikë si formë e sofistikuar e shfrytëzimit ekonomik. Në këtë kuptim, autori e trajton Fondin jo thjesht si strukturë financiare, por si mekanizëm politik që prodhon varësi, kontroll dhe përfitim të pabarabartë.
Sipas materialit, viti 1963 shënon një moment të rëndësishëm, sepse atëherë, me Kushtetutën jugosllave, u institucionalizua themelimi i Fondit për zhvillimin më të shpejtë të viseve të pazhvilluara.[1] Ky akt paraqitet si formalizim kushtetues i një politike që, në parim, do të duhej të synonte zbutjen e pabarazive brenda federatës, duke përshpejtuar zhvillimin e zonave më të prapambetura. Mirëpo, pikërisht këtu autori e vendos theksin kritik, ai sugjeron se, pas gjuhës së lartë dhe premtimeve zhvillimore, fshihet një logjikë tjetër, ku “ndihma” funksionon si instrument për ta mbajtur Kosovën në një status të kontrolluar dhe të varur.
Në tekst vërehet se mjetet e këtij fondi bartnin një “titull pompoz” dhe siguroheshin “me anë të ligjit” nga të gjitha republikat dhe krahinat.[2] Në planin argumentues, ky detaj shërben për të treguar se Fondi paraqitej si projekt i përbashkët federativ, i mbështetur nga të gjithë, pra si shprehje e solidaritetit ndërmjet njësive përbërëse të shtetit. Por më pas, autori e zhvendos analizën te mënyra e shpërndarjes: mjetet e Fondit, sipas tij, duhej të ndaheshin në formë kredie me kamata ndërmjet republikave “jo mjaft të zhvilluara” dhe Kosovës së “pazhvilluar”.[3] Kjo mënyrë e konceptimit—ndihma si kredi, jo si transfer i drejtpërdrejtë—i jep autorit terren për ta problematizuar thelbin e “solidaritetit”, nëse ndihma kthehet në borxh dhe borxhi bart interes, atëherë marrëdhënia nuk është vetëm mbështetje, por edhe mekanizëm financiar që krijon detyrim dhe e përforcon varësinë afatgjatë.
Pikërisht për këtë arsye, autori i shkrimit e konsideron të domosdoshme që, në rastin e Kosovës, të ndërmerret një akt demaskues, të “çjerrët maska” e atyre që e menaxhojnë dhe e përdorin Fondin në mënyrë eksploatuese, me qëllim që të zbulohet çfarë përfaqëson realisht “ndihma” që i jepet Kosovës. Në mënyrë implicite, kjo thirrje sugjeron se Fondi, në interpretimin e shkrimit, është shembull klasik i një politike ku diskursi i barazisë shërben për ta mbuluar pabarazinë, ndërsa instrumentet e zhvillimit përdoren për të prodhuar varësi ekonomike. Kështu, “Fondi” shndërrohet nga mjet zhvillimor në simbol të një marrëdhënieje të shtrembër, ku Kosova trajtohet si objekt i politikave financiare dhe jo si subjekt i zhvillimit.
Duke pasur parasysh paaftësinë e ekonomisë së Kosovës për vetëfinancim—dhe, rrjedhimisht, pamundësinë për të garantuar furnizim të qëndrueshëm me lëndë të para për ekonominë jugosllave—aktorët shovinistë me prirje grabitqare e konceptuan dhe e themeluan këtë Fond si instrument të dyfishtë: në dukje si mekanizëm “zhvillimor”, por në thelb si kanal për plasimin dhe qarkullimin e kapitalit të tyre brenda ekonomisë së Kosovës. Përmes këtij konstrukti, synimi ishte që ekonomia vendore të futej gradualisht në një marrëdhënie varësie strukturore ndaj kredive të Fondit—një varësi që jo vetëm e kufizonte autonominë financiare të Kosovës, por edhe e bënte më të lehtë kontrollin e drejtimit të investimeve.
Në këtë mënyrë, Fondi shërbeu si mjet dirigjues. Ai orientonte destinimin e kapitalit jo sipas nevojave të balancuara të zhvillimit shoqëror e ekonomik, por kryesisht drejt degëve ekstraktive të industrisë[4], duke e konsoliduar një model zhvillimi ku burimet dhe potencialet e Kosovës trajtoheshin si rezervuar shfrytëzimi. Pra, kredia nuk funksiononte vetëm si mbështetje financiare, ajo shndërrohej në mekanizëm disiplinues dhe nënshtrues, i cili e vendoste ekonominë e Kosovës nën “disiplinën” e kushteve, prioriteteve dhe logjikës së qendrës vendimmarrëse.
Po të lexohej dhe të analizohej me kujdes punimi në fjalë, edhe lexuesi i zakonshëm mund të arrijë në përfundimin se, brenda rendit shtetëror jugosllav dhe nën dominimin e Serbisë okupatore, asgjë nuk iu la rastësisë. Përkundrazi, proceset duken të menduara, të planifikuara dhe të institucionalizuara me koherencë, nga ideimi i mekanizmave financiarë, te zbatimi praktik, e deri te futja e tyre në sistem si norma të “ligjshme”. Kështu, padrejtësitë ndaj Kosovës dhe popullit shqiptar nuk shfaqen thjesht si devijime sporadike, por si produkt i një arkitekture politike e ekonomike që punonte për t’i prodhuar, për t’i riprodhuar dhe, në fund, për t’i legjitimuar ato si pjesë “normale” e funksionimit shtetëror.
“Shpërndarja primare” paraqitet si punimi vijues ku, me një qasje të shtruar dhe të argumentuar, analizohet në hollësi mekanizmi i shpërndarjes primare në ekonominë e ish-Jugosllavisë, në Serbi dhe në Kosovë, duke e vendosur në qendër vijueshmërinë e diskriminimeve strukturore që i janë bërë Kosovës. Në thelb, ky punim niset nga një premisë metodologjike e njohur në analizën ekonomiko-politike: pozita e një ekonomie republikane apo krahinore nuk përcaktohet vetëm nga dinamika e brendshme e saj, por në mënyrë të drejtpërdrejtë nga funksionimi i instrumenteve dhe masave të sistemit ekonomik, si edhe nga orientimet e politikës ekonomike që i kornizon këto instrumente. Pra, “rregullat e lojës” të sistemit—si në nivel federativ, ashtu edhe në nivel republikan—përkthehen në avantazhe ose disavantazhe konkrete për njësitë përbërëse.
Në këtë kuadër, autori i kushton vëmendje të veçantë rolit të politikës së çmimeve, duke e parë atë jo si një komponent teknik e neutral, por si një mekanizëm kyç për prodhimin e pabarazive dhe për thellimin e varësive ekonomike. Edhe në rastin e Kosovës—si në çdo ekonomi tjetër—sistemi i çmimeve do të duhej të kishte peshë të madhe, sepse çmimet jo vetëm sinjalizojnë mungesa e kërkesa, por strukturojnë fituesit dhe humbësit e procesit ekonomik, përcaktojnë kush përfiton nga shitja, kush blen lirë, cilat degë grumbullojnë kapital dhe cilat mbeten në periferi.
Mirëpo, argumenti qendror këtu është se sistemi i çmimeve në ish-Jugosllavi nuk funksiononte si sistem autonom, i liruar nga ndërhyrjet politike; përkundrazi, ai ishte i varur nga rendi ekonomik dhe nga politika ekonomike federative. Kjo e kthen çmimin nga kategori tregu në kategori pushteti. Çmimi, në vend që të jetë rezultat i konkurrencës dhe i rrethanave ekonomike, bëhet rezultat i rregullimit, i administrimit dhe i hierarkisë politike.
Pikërisht këtu del në pah një element tjetër vendimtar, jo të gjitha ekonomitë republikane e krahinore e zinin të njëjtin vend brenda këtij sistemi, sepse pesha dhe ndikimi i tyre përcaktoheshin edhe nga struktura ekonomike që kishin. Ekonomitë me strukturë më të favorshme—të industrializuara, me zinxhirë më të integruar prodhimi dhe me sektorë më të fortë përpunues—përfitonin një pozicion më të privilegjuar edhe brenda sistemit të çmimeve. Ato kishin më shumë mundësi t’i formësonin çmimet “më vete” (pra, të paktën relativisht më të pavarura), të mbronin interesat e sektorëve të tyre dhe të siguronin norma më të favorshme shkëmbimi në raport me pjesën tjetër të federatës.
Ndërsa për Kosovën, autori thekson se struktura ekonomike ishte tashmë e njohur dhe e rënduar: e varfër, e brishtë, me zhvillim të pakët industrial përpunues dhe me profil të pafavorshëm prodhues. Kjo gjendje e bënte Kosovën të hynte në sistemin e çmimeve jo si aktor me kapacitete të barabarta negociuese, por si ekonomi e ekspozuar ndaj mekanizmave që e shtynin drejt kushteve jashtëzakonisht të pafavorshme. Kësisoj, “neutraliteti” i sistemit rrëzohet në një strukturë të tillë federative, disavantazhi i brendshëm i Kosovës nuk mbetej thjesht pasojë e prapambetjes historike, por rrezikonte të kthehej në gjendje të përhershme, sepse vetë mekanizmat e shpërndarjes dhe të çmimeve e riprodhonin atë disavantazh.
Për më tepër, sistemi i çmimeve përcaktonte se cilat degë ekonomike apo industriale do të gëzonin çmime të formuara “pak a shumë” në mënyrë të pavarur dhe cilat degë do të mbeteshin nën çmime rreptësishtë të dirigjuara nga federata jugosllave. Ky dallim është thelbësor: autonomia relative e çmimeve i favorizon sektorët që mund të krijojnë mundësi përfitimi në treg, të krijojnë fitime dhe të riinvestojnë, ndërsa dirigjimi i rreptë i çmimeve, sidomos kur aplikohet mbi degë kyçe të një ekonomie periferike, shndërrohet në instrument kontrolli—kontroll mbi ritmin e zhvillimit, mbi shpërndarjen e të ardhurave, mbi mundësinë e akumulimit dhe, në fund, mbi vetë orientimin strategjik të ekonomisë.
Nga kjo pikë, pyetja e autorit vjen si kulm logjik i analizës: çfarë nënkupton, në praktikë, ky “dirigjim serbo-jugosllav” për Kosovën?[5] Pyetja nuk është thjesht terminologjike, ajo kërkon të zbërthejë përmbajtjen reale të një marrëdhënieje ku dirigjimi, i veshur me petkun e politikave federative, përkthehet në kufizim të autonomisë ekonomike, në përcaktim të destinimeve sektoriale, në kontroll të vlerës së prodhimit dhe në thellim të pabarazive ndërmjet qendrës dhe periferisë. Në këtë lexim, politika e çmimeve del si një prej kanaleve kryesore përmes të cilave eksploatimi “i egër” i Kosovës bëhet i mundshëm, i organizuar dhe i justifikuar brenda arkitekturës së sistemit ekonomik të kohës.
Në vazhdën e analizës së tij, autori nuk e lë pyetjen të mbetet vetëm si provokim analitik, por e kthen menjëherë në një përfundim të drejtpërdrejtë, pothuajse akuzues: për Kosovën, “dirigjimi” nënkupton eksploatim të egër, një urrejtje të thellë antishqiptare dhe një regjim pabarazie e padrejtësie që shtrihet në çdo rrafsh—ekonomik, shoqëror dhe politik. Këtu, termat nuk përdoren thjesht si figura retorike, ata synojnë të emërtojnë një realitet ku mekanizmat e sistemit nuk prodhojnë vetëm rezultate të pafavorshme, por edhe riprodhojnë një rend të padrejtë, i cili e ka të brendshme logjikën e përjashtimit dhe të nënshtrimit.
Brenda këtij kuadri, autori e vendos theksin te çmimi si instrument kyç i marrëdhënieve ekonomike. Në teori, çmimi është mënyra përmes së cilës pranohet shoqërisht një vlerë e caktuar e produktit, një “marrëveshje” e tregut apo e sistemit për atë se sa “vlen” diçka. Mirëpo, ai argumenton se në praktikë çmimet rrallëherë përkojnë me vlerën reale të prodhimit. Kjo mospërputhje—mes vlerës reale dhe çmimit të pranuar—hap një hapësirë të gjerë manipulimi dhe përfitimi, krijon mundësinë që, përmes politikës së çmimeve, një palë të dalë fituese dhe një palë tjetër të dalë humbëse.
Pikërisht këtu autori e shquan dimensionin e padukshëm, por vendimtar, të çmimeve: ato nuk janë vetëm shifra që rregullojnë këmbimin, ato janë mekanizëm shpërndarjeje. Nëse çmimi i një produkti vendoset nën vlerën e tij reale, prodhuesi humbet, sepse i merret një pjesë e vlerës që ai ka krijuar. Nëse vendoset mbi vlerën reale, fiton ai që e shet ose ai që kontrollon kushtet e tregtimit. Në një sistem ku çmimet nuk lindin nga marrëdhëniet e lira të tregut, por dirigjohen e administrohen nga qendra vendimmarrëse, kjo hapësirë “fitimi” dhe “humbjeje” nuk është rastësi; ajo shndërrohet në instrument të qëllimshëm të transferimit të vlerës[6].
Nga ky këndvështrim, autori arrin në një tezë të fortë ku nëpërmjet çmimeve kryhet ajo që ai e quan “shpërndarje primare”. Me fjalë të tjera, përpara se të flitet për rishpërndarje përmes buxhetit, taksave apo politikave sociale, ekziston një shpërndarje më themelore—ajo që ndodh në vetë aktin e prodhimit dhe të këmbimit, kur përcaktohet se kush e përvetëson vlerën dhe kush mbetet i zhveshur prej saj. Në këtë nivel, çmimi bëhet portë hyrëse e padrejtësisë, ai vendos fatin e të ardhurës, të akumulimit dhe të mundësisë për zhvillim.
Prandaj, sipas autorit, shpërndarja primare paraqet formën dhe metodën më drastike të eksploatimit të egër të Kosovës. Ajo është “më drastike” sepse vepron në themele, nuk e prek vetëm një sektor të caktuar apo një periudhë të shkurtër, por shtrin ndikimin e saj në mënyrë të vazhdueshme, duke e bërë shfrytëzimin të duket si normalitet sistemor. Duke e kanalizuar vlerën e krijuar në Kosovë përmes çmimeve të dirigjuara dhe të pafavorshme, sistemi e kthen ekonominë e saj në burim që ushqen të tjerët, ndërsa e lë vetë Kosovën në pamundësi për të akumuluar kapital, për të ndërtuar industri përpunuese dhe për të krijuar kushte reale të zhvillimit. Në këtë shkrim, eksploatimi nuk është thjesht rezultat anësor i një rendi të gabuar, ai është i institucionalizuar dhe i përkthyer në rregull ekonomie—pikërisht aty ku pritet të sundojë “logjika neutrale”[7] e çmimit.
Në analizën e autorit, një nga mekanizmat më të dukshëm—por njëkohësisht më të sofistikuar—të prodhimit të pabarazisë ekonomike ndaj Kosovës ishte aplikimi i asaj që ai e quan çmime jo-ekonomike dhe jo-akumulatorë. Këto çmime, sipas tij, nuk ishin përjashtim i rastësishëm dhe as dukuri e kufizuar në një degë të vetme, përkundrazi, ato shfaqeshin si praktikë e përhapur “në çdo sektor të mundshëm”, duke e kthyer politikën e çmimeve në një instrument të vazhdueshëm të deformimit të rezultateve ekonomike. Në këtë kuptim, çmimi nuk ishte më një kategori që reflektonte koston reale, produktivitetin, vlerën e shtuar apo logjikën e akumulimit, por një mjet që ndikonte drejtpërdrejt në mundësinë (ose pamundësinë) e subjekteve ekonomike në Kosovë për të krijuar të ardhura të mjaftueshme, për të investuar dhe për të ndërtuar zhvillim të qëndrueshëm.
Autori e konkretizon këtë tezë përmes dy shembujve emblemë, të cilët në historiografinë ekonomike të Kosovës shihen shpesh si nyje strategjike: Kombinati “Kosova” (në sektorin energjetik) dhe Kombinati “Trepça” (në sektorin minerar-industrial). Në rastin e energjisë elektrike të Kombinatit “Kosova”, theksohet se çmimet nuk ishin vetëm të pabarabarta krahasuar me çmimet e degëve të tjera industriale, ato rezultonin edhe dukshëm më të ulëta se mesatarja e çmimit të energjisë elektrike në Jugosllavi[8]. Ky dallim nuk lexohet si thjesht diferencë statistikore. Në logjikën e autorit, ai shënon një marrëdhënie të pabarabartë shkëmbimi, ku një produkt strategjik—energji elektrike—vlerësohet artificialisht poshtë, duke e kufizuar potencialin e akumulimit dhe duke e zhvendosur përfitimin diku tjetër në sistemin federativ.
E njëjta logjikë diskriminuese, sipas autorit, përsëritej edhe në “Trepçë”, një ndër kapacitetet më të rëndësishme të Kosovës jo vetëm për peshën e tij ekonomike, por edhe për rolin që kishte në strukturën e punësimit, në të ardhurat publike dhe në identitetin industrial të vendit. Autori nënvizon se çmimet e tërë prodhimit të këtij kombinati ishin nën një kontroll të rreptë nga Serbia. Kjo do të thotë se vlera e krijuar nga puna e organizuar në Trepçë—përmes nxjerrjes, përpunimit dhe prodhimit—nuk ishte në dispozicion të ekonomisë ku ajo krijohej, por kanalizohej në mënyrë të tillë që mundësonte derdhjen e të ardhurave jashtë Kosovës. Autori e emërton këtë jo si rrjedhje të zakonshme financiare, por si plaçkitje të të ardhurave të krijuara “me mundin, djersën dhe gjakun” e punëtorëve të Trepçës. Në këtë figuracion, qëllimi është i qartë, të theksohet se kemi të bëjmë me një proces të sistemit të përvetësimit, ku prodhimi i vlerës dhe përfitimi nga vlera janë të ndarë në mënyrë të padrejtë.
Nga këtu, argumenti fiton dimension edhe më strukturor edhe po të ishte puna e punëtorëve jashtëzakonisht e madhe, rezultatet ekonomike që do të duhej ta pasqyronin atë punë nuk vareshin realisht nga produktiviteti, sakrifica apo intensiteti i punës, por nga pozita e ndërmarrjes në sistemin e çmimeve. Pra, “Trepça” nuk gjykohej nga sa prodhonte, por nga sa lejohej të vlente ajo që prodhonte. Kështu, çmimi shfaqet si mekanizëm që ia “modifikon” rezultatin punës, e zvogëlon ose e deformon atë përmes rregullimit të vlerës së pranuar të prodhimit. Nëse një ndërmarrje prodhon shumë, por produkti i saj vlerësohet poshtë, atëherë edhe bilanci financiar i saj do të dalë i cunguar, dhe mundësia për investime e zhvillim do të mbetet e bllokuar.
Autori pastaj e zgjeron përfundimin, duke theksuar se kjo “statistikë e pabarazisë” nuk ishte e veçantë vetëm për dy kombinate; ajo vlente, sipas tij, për të gjitha organizatat që vepronin në Kosovë. Kjo e kthen problemin nga rast i izoluar në tipar të përgjithshëm të rendit ekonomik. Çmimet në Jugosllavi, në këtë punim, nuk shprehnin kushte të barabarta të aktivitetit ekonomik as ndërmjet organizatave ekonomike, as ndërmjet ekonomive republikane e krahinore. Përkundrazi, ato ishin shprehje e një marrëdhënieje shpërndarjeje që ndodhte që në themel—shpërndarje primare—ku vlera përcaktohej dhe rishpërndahej në mënyrë të pabarabartë që në aktin e çmimit.
Si rrjedhojë, rezultatet ekonomike që dilnin nga ky sistem nuk ishin pasqyrë e drejtë e realitetit prodhues, ato ishin rezultate të modifikuara—ose, më saktë në terminologjinë e autorit, të diskriminuara. Kjo do të thotë se diskriminimi nuk shfaqej vetëm si retorikë politike, por si praktikë e matshme ekonomike, në të ardhura të ulëta, në pamundësi akumulimi, në zhvillim të penguar dhe në zhvendosje të sistemit të përfitimeve jashtë Kosovës[9]. Në këtë mënyrë, politika e çmimeve del si një prej shtyllave kryesore të mekanizmit të nënshtrimit ekonomik, një mënyrë “e heshtur” dhe administrativisht e justifikuar për ta bërë pabarazinë të duket si rregull ekonomik, ndërsa në thelb të funksionojë si instrument i shpërndarjes së padrejtë.
Vijon
[1] Fondi-lak në fytin e ekonomisë së Kosovës, 20
[2] Po aty.
[3] Po aty.
[4] Fondi-lak në fytin e ekonomisë së Kosovës, 20-21.
[5] Shpërndarja primare, 24.
[6] Po aty.
[7] Po aty.
[8] Po aty.
[9] Po aty.
