ROLI I MËRGATËS SHQIPTARE NË KUJTESËN HISTORIKE TË KOSOVËS (41)

Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha 

AMNESTY INTERNATIONAL DHE PËRPJEKJET E MËRGATËS SHQIPTARE PËR TË DOKUMENTUAR REPRESIONIN

Në mesin e dokumenteve që ruheshin në atë zarf ndodheshin edhe materiale të tjera me një peshë të veçantë historike, të cilat dëshmojnë jo vetëm për dramën që po përjetonte populli shqiptar nën regjimin jugosllav, por edhe për përpjekjet e organizuara të mërgatës shqiptare për ta bërë të njohur këtë realitet para opinionit ndërkombëtar. Çdo dokument i ruajtur në atë dosje përfaqësonte një dëshmi të gjallë të një kohe të rëndë, kur dhuna shtetërore, arrestimet arbitrare, torturat, burgosjet politike dhe zhdukjet fizike ishin shndërruar në instrumente të zakonshme të aparatit represiv jugosllav.

Njëri ndër dokumentet më domethënëse të asaj periudhe, i cili me të drejtë mund të cilësohet si një Apel, pasqyronte me një gjuhë të drejtpërdrejtë dhe një ndjenjë të thellë përgjegjësie realitetin e rëndë politik që po përjetonin shqiptarët nën regjimin jugosllav. Ky dokument nuk ishte hartuar thjesht për të evidentuar disa raste të izoluara të dhunës shtetërore, por për të dokumentuar një fenomen të gjerë dhe të organizuar të represionit politik, i cili kishte përfshirë mijëra shqiptarë në Kosovë dhe në viset e tjera shqiptare të ish-Jugosllavisë. Përmbajtja e tij pasqyronte me shqetësim të thellë valën e pandërprerë të arrestimeve arbitrare, torturave fizike e psikologjike, proceseve të montuara gjyqësore, dënimeve të motivuara politikisht dhe rasteve të zhdukjeve të personave, të cilët ishin bërë objekt i ndjekjes sistematike nga aparati i sigurimit shtetëror.

Në këtë dokument shpalosej qartë bindja se represioni nuk ishte rezultat i veprimeve të rastësishme të disa zyrtarëve lokalë, por pjesë e një politike të mirëorganizuar, e cila synonte të godiste çdo shfaqje të vetëdijes kombëtare shqiptare. Veprimtarët politikë, intelektualët, studentët, punëtorët, mësuesit dhe të rinjtë që kërkonin barazi, liri dhe respektimin e të drejtave të tyre kombëtare, shpesh përfundonin në burgje, në hetuesi ose përballeshin me forma të ndryshme të diskriminimit institucional. Përmes këtij dokumenti, këto raste nuk paraqiteshin si episode të veçuara, por si pjesë e një tabloje të gjerë të përndjekjes politike, e cila kishte lënë gjurmë të thella në jetën shoqërore dhe kombëtare të shqiptarëve.

Megjithatë, rëndësia e këtij dokumenti nuk qëndronte vetëm në përshkrimin e dhimbshëm të ngjarjeve. Ai kishte një mision shumë më të gjerë. Ishte një thirrje morale dhe kombëtare, e hartuar me synimin për të zgjuar ndërgjegjen e bashkatdhetarëve që jetonin jashtë atdheut. Autorët e tij ishin të vetëdijshëm se mërgata shqiptare, e vendosur në vendet demokratike të Evropës Perëndimore dhe më gjerë, gëzonte lirinë e fjalës dhe mundësinë për të sensibilizuar opinionin ndërkombëtar mbi atë që po ndodhte në Kosovë. Pikërisht për këtë arsye, dokumenti nuk kufizohej në raportimin e fakteve, por shndërrohej në një apel të fuqishëm që i ftonte bashkatdhetarët të mos qëndronin indiferentë përballë vuajtjeve të popullit të tyre.

Në thelb, ky apel kërkonte që mërgata shqiptare të mos mbetej një spektatore pasive e zhvillimeve tragjike në vendlindje. Përkundrazi, ajo duhej të merrte mbi vete rolin e dëshmitarit aktiv të së vërtetës historike. Kjo nënkuptonte jo vetëm informimin e institucioneve ndërkombëtare dhe organizatave për mbrojtjen e të drejtave të njeriut, por edhe organizimin e protestave, hartimin e peticioneve, zhvillimin e fushatave sensibilizuese, botimin e artikujve në shtypin ndërkombëtar dhe mbështetjen morale e materiale për familjet e të burgosurve politikë. Në këtë mënyrë, dokumenti synonte ta shndërronte solidaritetin kombëtar nga një ndjenjë emocionale në një angazhim konkret qytetar dhe politik.

Nga këndvështrimi historiografik, ky Apel përfaqëson shumë më tepër sesa një dokument informues. Ai është një dëshmi e rëndësishme e mënyrës se si rezistenca shqiptare përpiqej ta ndërkombëtarizonte çështjen e Kosovës në një kohë kur kanalet zyrtare të komunikimit ishin të kufizuara dhe informacioni kontrollohej rreptësishtë nga autoritetet jugosllave. Dokumenti dëshmon se lufta për të drejtat e njeriut nuk zhvillohej vetëm brenda mureve të burgjeve apo sallave të gjyqeve, por edhe në fushën e informimit, të diplomacisë publike dhe të ndërgjegjësimit ndërkombëtar.

Prandaj, ky Apel mbetet një burim me vlerë të jashtëzakonshme historike. Ai pasqyron jo vetëm dramën e një populli të nënshtruar ndaj represionit politik, por edhe përpjekjen e pandërprerë për ta bërë të njohur këtë realitet përpara botës demokratike. Në faqet e tij ndërthuren dhimbja dhe shpresa, dokumentimi i padrejtësive dhe thirrja për solidaritet, kujtesa historike dhe besimi se e vërteta, sado e shtypur të jetë, mund të gjejë rrugën e saj drejt ndërgjegjes së njerëzimit.

Nëpërmjet këtij materiali kuptohet qartë se mërgata shqiptare nuk ishte e angazhuar vetëm në ruajtjen e identitetit kombëtar dhe në mbështetjen politike të çështjes shqiptare, por edhe në dokumentimin e përpiktë të çdo shkeljeje të të drejtave të njeriut. Bashkatdhetarët në mërgim ftoheshin të mblidhnin me kujdes emrat, dëshmitë dhe faktet për çdo shqiptar që ishte arrestuar, torturuar, dënuar ose zhdukur nga regjimi jugosllav. Çdo informacion, sado i vogël të dukej, konsiderohej një gur i rëndësishëm në ndërtimin e së vërtetës historike.

Këto të dhëna nuk synonin të mbeteshin vetëm në arkivat e organizatave shqiptare. Përkundrazi, ato përgatiteshin me kujdes për t’u dërguar pranë organizatës ndërkombëtare “Amnesty International” (AI), e cila në atë kohë përfaqësonte një nga institucionet më autoritare në mbrojtjen e të drejtave dhe lirive themelore të njeriut. Përmes kësaj organizate, synohej që drama e shqiptarëve të mos mbetej e izoluar brenda kufijve të Jugosllavisë, por të depërtonte në qendrat ndërkombëtare të vendimmarrjes, duke zgjuar ndërgjegjen e opinionit botëror dhe duke nxitur reagimin e institucioneve që mbronin të drejtat e njeriut.

Ky ishte një veprim me rëndësi të jashtëzakonshme politike dhe historike. Në një kohë kur regjimi jugosllav përpiqej me çdo kusht të fshihte gjurmët e represionit dhe ta paraqiste veten si një shtet demokratik e tolerant, mërgata shqiptare ndërtonte një front tjetër të rezistencës: atë të dokumentimit dhe të së vërtetës. Lufta nuk zhvillohej vetëm në rrugët e Kosovës apo në burgjet jugosllave, por edhe në zyrat e organizatave ndërkombëtare, në redaksitë e gazetave të huaja dhe në institucionet që merreshin me mbrojtjen e të drejtave të njeriut.

Prandaj, ky dokument nuk është vetëm një dëshmi e dhunës së ushtruar nga UDB-ja jugosllave ndaj shqiptarëve. Ai është njëkohësisht dëshmi e vetëdijes së lartë politike të mërgatës shqiptare, e cila kishte kuptuar se mbrojtja e së vërtetës kërkonte jo vetëm guxim, por edhe organizim, dokumentim dhe bashkëpunim me mekanizmat ndërkombëtarë. Përmes këtij angazhimi, shqiptarët e mërguar u bënë zëri i atyre që nuk mund të flisnin, mbrojtës të kujtesës së viktimave dhe denoncues të një sistemi represiv që përpiqej ta mbulonte dhunën me heshtje.

Sot, kur ky dokument del në dritë pas shumë vitesh, ai merr një vlerë edhe më të madhe. Ai nuk flet vetëm për një periudhë të errët të historisë sonë, por dëshmon edhe për përgjegjësinë historike që mërgata shqiptare mori mbi vete për ta mbrojtur të vërtetën, për ta dokumentuar krimin dhe për ta bërë botën dëshmitare të vuajtjeve të popullit shqiptar. Në këtë kuptim, ai mbetet një burim i çmuar për studiuesit dhe një dëshmi e fuqishme se rezistenca shqiptare nuk u zhvillua vetëm me armë, por edhe me dokumente, me argumente dhe me betejën e pandërprerë për ta bërë të njohur të vërtetën para ndërgjegjes së botës.

Dokumenti hapet me një thirrje- apel të drejtpërdrejtë dhe thellësisht atdhetar drejtuar mërgatës shqiptare, një apel që në rreshtat e parë bart peshën e një kohe dramatike dhe të mbushur me ankth. Autorët e tij nuk përpiqen ta zbukurojnë realitetin dhe as ta zbusin gjuhën, përkundrazi, ata e paraqesin me forcë dhe pa ekuivoke gjendjen e rëndë në të cilën ndodhej populli shqiptar në Jugosllavi pas demonstratave të pranverës së vitit 1981. Dokumenti nis me fjalët: “Shumë të dashur bashkatdhetare e bashkatdhetarë…”, një formulim që krijon menjëherë ndjesinë e afërsisë dhe të përgjegjësisë së përbashkët, duke e ftuar çdo shqiptar të ndihet pjesë e një misioni kombëtar.

Më tej, dokumenti përshkruan me tone të forta dhe alarmuese përmasat që kishte marrë represioni shtetëror. Autorët theksojnë se zhdukjet fizike, terrori, masakrat, arrestimet masive dhe dënimet e rënda politike nuk ishin më raste të izoluara, por ishin shndërruar në një politikë të mirëfilltë shtetërore, të ushtruar me metoda që ata i cilësojnë si fashiste. Sipas tyre, regjimi jugosllav, i drejtuar nga qarqet hegjemoniste serbomëdha, kishte intensifikuar dhunën sistematike ndaj shqiptarëve, duke përdorur njëkohësisht edhe një mekanizëm tjetër po aq të rrezikshëm: fshehjen dhe maskimin e krimeve të kryera.

Në dokument vihet në dukje se që nga demonstratat e 11 marsit 1981, pushteti jugosllav kishte ndërmarrë një fushatë të gjerë represive, ndërsa paralelisht përpiqej ta paraqiste situatën para opinionit ndërkombëtar në një dritë krejt tjetër. Arrestimet, dënimet politike dhe zhdukjet e shqiptarëve mbaheshin larg syrit të botës, ndërsa shumë prej rasteve nuk pranoheshin kurrë zyrtarisht nga autoritetet. Kështu, krahas dhunës fizike, zhvillohej edhe një luftë tjetër – lufta për ta fshehur të vërtetën dhe për ta izoluar dramën shqiptare nga ndërgjegjja ndërkombëtare.

Pikërisht përballë kësaj përpjekjeje për ta mbuluar krimin me heshtje, autorët e dokumentit ngritën një thirrje të fuqishme morale dhe kombëtare. Ata e konsiderojnë jo vetëm një detyrë qytetare, por edhe një obligim të shenjtë që çdo shqiptar të kontribuojë në dokumentimin e këtyre krimeve. Sipas tyre, bota duhej të informohej për çdo arrestim, për çdo dënim politik, për çdo akt torture dhe për çdo zhdukje fizike, veçanërisht për ato raste që regjimi jugosllav përpiqej t’i mbante larg vëmendjes publike ose nuk i pranonte kurrë zyrtarisht.

Ky apel dëshmon qartë se mërgata shqiptare e kishte kuptuar se lufta për lirinë nuk zhvillohej vetëm brenda kufijve të Kosovës apo të viseve të tjera shqiptare nën Jugosllavi. Një betejë po aq e rëndësishme zhvillohej edhe në arenën ndërkombëtare, ku duhej të fitohej besimi i opinionit botëror dhe të dëshmohej, me fakte e dokumente, natyra represive e regjimit jugosllav. Në këtë kuptim, dokumenti shndërrohet në një manifest të rezistencës civile dhe politike, ku fjala e shkruar, dokumentimi dhe informimi trajtohen si armë të rëndësishme në mbrojtje të së vërtetës.

Sot, kur ky dokument lexohet në distancën e dekadave, ai nuk mbetet vetëm një dëshmi e një periudhe të errët historike. Ai pasqyron vetëdijen e lartë politike të mërgatës shqiptare, e cila e kishte kuptuar se heshtja do të ishte aleati më i madh i dhunës, ndërsa dokumentimi i së vërtetës do të ishte një nga format më të fuqishme të rezistencës kundër represionit. Për këtë arsye, ky tekst mbetet një burim me vlerë historike, sepse dokumenton jo vetëm krimet e regjimit jugosllav, por edhe përpjekjen e organizuar të shqiptarëve për ta bërë botën dëshmitare të vuajtjeve të popullit të tyre.

Më tej, dokumenti kalon nga konstatimi i gjendjes dramatike në një thirrje konkrete për organizim dhe veprim. Autorët e tij janë të vetëdijshëm se në pamje të parë një nismë e tillë mund të dukej e vështirë, ndoshta edhe e paarritshme. Të dokumentoje dhjetëra e qindra raste arrestimesh, burgosjesh, zhdukjesh dhe vrasjesh në kushtet e një regjimi represiv, i cili përpiqej të fshihte çdo gjurmë të krimit, dukej si një mision që tejkalonte mundësitë e një organizimi të zakonshëm. Megjithatë, autorët nuk e ndajnë këtë pesimizëm. Përkundrazi, ata besojnë se suksesi nuk qëndron te fuqia e një individi, por te bashkimi dhe angazhimi i shumë njerëzve rreth një ideali të përbashkët.

Në dokument shprehet bindja se ky mision mund të realizohej me sukses nëse secili shqiptar do të jepte kontributin e tij, sado modest të dukej ai. Logjika mbi të cilën ndërtohet ky apel është sa e thjeshtë, aq edhe e fuqishme: çdo njeri njeh dikë. Dikush di për të arrestuarin e familjes së vet, një tjetër për të burgosurin e lagjes, një tjetër për të vrarin e fshatit apo për të zhdukurin e farefisit. Këto informacione, të shpërndara në kujtesën e individëve dhe të komuniteteve, nëse mblidheshin me kujdes dhe sistemoheshin në mënyrë të organizuar, do të krijonin një tablo të plotë të represionit që po ushtrohej ndaj shqiptarëve.

Kjo qasje dëshmon për një nivel të lartë vetëdijeje organizative. Autorët e dokumentit e kishin kuptuar se regjimi jugosllav mund të kontrollonte institucionet shtetërore, mediat dhe administratën, por nuk mund të fshinte kujtesën e popullit. Çdo familje ruante historinë e saj, çdo fshat njihte plagët e veta, ndërsa çdo lagje mbante mend emrat e atyre që ishin marrë natën nga forcat e sigurimit dhe nuk ishin kthyer më. Pikërisht kjo kujtesë kolektive konsiderohej burimi më i besueshëm për ndërtimin e një dokumentacioni të plotë mbi krimet e regjimit.

Nëpërmjet kësaj thirrjeje, mërgata shqiptare synonte të zgjeronte një aksion të mirëorganizuar për mbledhjen e të dhënave, duke krijuar një rrjet të heshtur, por jashtëzakonisht efektiv informacioni. Synimi ishte që të siguroheshin emrat e të gjithë të vrarëve, të burgosurve dhe të zhdukurve, jo vetëm të atyre rasteve që ishin bërë publike, por edhe të atyre që njiheshin vetëm nga rrethi i ngushtë familjar ose lokal. Dokumenti nënvizon se shumë prej këtyre emrave ishin ende të panjohur për pjesën më të madhe të popullit shqiptar, e aq më tepër për opinionin ndërkombëtar. Pikërisht për këtë arsye, çdo dëshmi kishte rëndësi të jashtëzakonshme.

Në thelb, kjo nuk ishte vetëm një nismë për mbledhjen e informacionit. Ishte një përpjekje për ta shpëtuar të vërtetën nga harresa. Në një kohë kur regjimi përpiqej të fshinte gjurmët e represionit, dokumentimi i emrave të viktimave merrte një dimension moral dhe historik. Çdo emër i regjistruar ishte një jetë e shpëtuar nga anonimiteti, një dëshmi që sfidonte propagandën zyrtare dhe një akt respekti ndaj atyre që kishin vuajtur për shkak të bindjeve të tyre kombëtare e politike.

Sot, kur këto dokumente lexohen me qetësinë që sjell distanca kohore, bëhet e qartë se autorët nuk po ndërtonin vetëm një listë emrash. Ata po ndërtonin një arkiv të kujtesës kombëtare, një bazë dokumentare që do t’u shërbente brezave të ardhshëm për të kuptuar përmasat e dhunës shtetërore dhe për të dëshmuar para historisë se represioni ndaj shqiptarëve nuk ishte një propagandë politike, por një realitet i hidhur, i përjetuar nga mijëra familje. Kështu, ky apel shndërrohet në një nga dëshmitë më domethënëse të përpjekjeve të organizuara të mërgatës shqiptare për ta kthyer kujtesën individuale në një kujtesë kolektive dhe për ta bërë atë pjesë të ndërgjegjes historike të botës.

Udhëheqësit e organizatës në mërgim, duke e parë nevojën urgjente që krimet ndaj shqiptarëve të mos mbeteshin të mbyllura brenda heshtjes së regjimit jugosllav, udhëzonin bashkatdhetarët se rruga më e përshtatshme për ta vënë në lëvizje opinionin ndërkombëtar ishte përmes organizatës “Amnesty International”. Në sytë e tyre, kjo organizatë përfaqësonte një adresë të rëndësishme dhe të besueshme ndërkombëtare, e njohur edhe pranë Kombeve të Bashkuara për angazhimin e saj në mbrojtje të të burgosurve politikë dhe të drejtave themelore të njeriut.

Përmes saj, synohej që bota të njihej me fatin e të burgosurve shqiptarë, të cilët në burgjet jugosllave përballeshin me dënime të rënda, trajtim çnjerëzor dhe kushte që dokumenti i cilësonte si fashiste. Organizata kërkonte, varësisht nga rasti, amnisti, trajtim më njerëzor dhe respektim të dinjitetit të të burgosurve politikë. Kjo ishte arsyeja pse drejtuesit e organizatës shqiptare në mërgim e shihnin bashkëpunimin me të si një mundësi konkrete për ta nxjerrë çështjen shqiptare nga izolimi dhe për ta vendosur atë para ndërgjegjes së botës demokratike.

Në dokument theksohet se Amnesty International mblidhte të dhëna për të burgosurit politikë në gjuhët kryesore ndërkombëtare, gjë që e bënte edhe më të domosdoshëm përgatitjen e informacionit në një formë të kuptueshme dhe të përdorshme për këtë organizatë. Për këtë arsye, ishte parë e udhës që fletanketa e saj të përkthehej fillimisht në gjuhën shqipe, në mënyrë që bashkatdhetarët ta kuptonin më lehtë dhe ta plotësonin me të dhëna të sakta për të burgosurit, të vrarët apo të zhdukurit.

Më pas, pasi fletanketa të plotësohej me kujdes, ajo duhej të përkthehej sërish në njërën nga gjuhët me të cilat komunikonte Amnesty International, në mënyrë që të dorëzohej zyrtarisht dhe të bëhej pjesë e dokumentacionit ndërkombëtar për shkeljet e të drejtave të njeriut në Jugosllavi. Ky proces tregon qartë se mërgata shqiptare nuk vepronte në mënyrë spontane, por me një organizim të menduar mirë, duke synuar që çdo dëshmi të ishte e përdorshme, e verifikueshme dhe e pranueshme për institucionet ndërkombëtare.

Në këtë mënyrë, dokumenti dëshmon se lufta për të vërtetën zhvillohej edhe përmes formularëve, përkthimeve, emrave dhe dëshmive të mbledhura me përpikëri. Çdo fletanketë e plotësuar ishte më shumë se një dokument administrativ, ishte një zë për një të burgosur, një dëshmi për një familje të goditur dhe një akt akuze ndaj dhunës shtetërore jugosllave. Kështu, mërgata shqiptare përpiqej ta kthente dhimbjen individuale në dëshmi ndërkombëtare dhe kujtesën kombëtare në argument politik para botës.

Më tej, autorët e dokumentit ndalen në një aspekt tjetër me rëndësi të veçantë: rolin konkret që mund të luante Amnesty International në mbrojtjen e të burgosurve politikë shqiptarë. Ata përpiqen t’u shpjegojnë bashkatdhetarëve se angazhimi për mbledhjen e informacionit nuk kishte vetëm karakter dokumentues, por mund të ndikonte drejtpërdrejt edhe në përmirësimin e pozitës së atyre që ndodheshin pas grilave të burgjeve jugosllave.

Në dokument theksohet se shqiptarët e arrestuar, të cilët në burgjet jugosllave u nënshtroheshin metodave të egra të hetuesisë, torturave fizike e psikologjike dhe trajtimeve çnjerëzore, ishin viktima të një sistemi represiv që binte ndesh jo vetëm me normat elementare të qytetërimit, por edhe me parimet themelore të së drejtës ndërkombëtare. Autorët rikujtojnë se këto metoda represive ishin të ndaluara shprehimisht nga Karta e Kombeve të Bashkuara për të Drejtat e Njeriut, dokument ndërkombëtar të cilin e kishte nënshkruar edhe vetë Jugosllavia. Kjo e bënte edhe më të rëndë përgjegjësinë e autoriteteve jugosllave, të cilat, ndonëse kishin marrë përsipër të respektonin standardet ndërkombëtare, në praktikë i shkelnin ato në mënyrë sistematike ndaj shqiptarëve.

Pikërisht për këtë arsye, dokumenti i kushton rëndësi të madhe bashkëpunimit me Amnesty International, duke theksuar se në raste të caktuara përfaqësuesit e kësaj organizate kishin mundësi të vizitonin të burgosurit politikë. Gjatë këtyre vizitave ata interesoheshin për gjendjen shëndetësore të tyre, për kushtet e mbajtjes në burg dhe për format e torturës që ushtroheshin ndaj tyre. Këto dëshmi nuk kishin vetëm vlerë informative, ato përbënin prova të rëndësishme që mund të përdoreshin për të denoncuar publikisht shkeljet e të drejtave të njeriut.

Autorët shprehin bindjen se, nëse gjatë këtyre hetimeve vërtetohej se ndonjë i burgosur ndodhej në gjendje të rëndë shëndetësore si pasojë e torturave ose e trajtimit çnjerëzor, Amnesty International ndërhynte duke protestuar pranë autoriteteve jugosllave, por edhe pranë institucioneve të tjera ndërkombëtare që merreshin me mbrojtjen e të drejtave të njeriut. Në këtë mënyrë, dokumentimi i rasteve të torturës nuk mbetej vetëm një akt moral, por shndërrohej në një instrument konkret presioni diplomatik dhe humanitar ndaj regjimit jugosllav.

Dokumenti vë në dukje se një rëndësi të veçantë kishte edhe sensibilizimi i opinionit ndërkombëtar. Autorët ishin të bindur se sa më shumë të njihej bota me torturat, me burgosjet politike dhe me dhunën sistematike ndaj shqiptarëve, aq më i madh do të bëhej presioni mbi autoritetet jugosllave për të ndryshuar sjelljen e tyre. Në këtë kuptim, informimi nuk shihej vetëm si një detyrë politike, por si një mjet për të shpëtuar jetë njerëzish dhe për të frenuar represionin.

Vijon