[ Libra NëLinjë ]
Isuf B. Bajrami
«Errësira nuk mund ta largojë errësirën; vetëm drita mund ta bëjë këtë. Urrejtja nuk mund ta largojë urrejtjen; vetëm dashuria mund ta bëjë këtë.»
— Martin Luther King Jr.
Në demokraci, protesta është zëri i qytetarëve që nuk pajtohen, që kërkojnë llogari dhe që refuzojnë të pajtohen me padrejtësinë. Ajo është një nga format më të rëndësishme të kontrollit qytetar mbi pushtetin dhe një e drejtë që duhet mbrojtur pa asnjë rezervë. Por protesta demokratike nuk është vetëm çështje e së drejtës për të dalë në rrugë. Ajo është edhe çështje e përgjegjësisë për mënyrën se si shprehet kundërshtimi dhe për pasojat që mund të prodhojë gjuha politike.
Ngjarjet e ditëve të fundit në Tiranë, përplasjet gjatë protestave dhe thirrjet për mobilizim masiv të opozitës e bëjnë këtë çështje veçanërisht të rëndësishme. Në deklaratën e tij të 16 tetorit, Sali Berisha u bëri thirrje qytetarëve, prindërve, bizneseve dhe diasporës që të bashkoheshin në protestën e së shtunës, në mbështetje të studentëve dhe gjimnazistëve. Ai e përshkroi qëndresën e tyre si një «betejë epike» dhe përdori gjuhë tejet të ashpër ndaj qeverisë dhe policisë.
Të mbështesësh të drejtën e studentëve për të protestuar është legjitime. Të kërkosh hetimin e çdo rasti të dhunës policore është e domosdoshme. Por pikërisht në momente të tilla, kur shoqëria është e tensionuar dhe emocionet janë të forta, lind një pyetje që nuk duhet t’i shmanget asnjë politikani: A po e përdorim fuqinë e fjalës për ta orientuar pakënaqësinë drejt ndryshimit demokratik, apo po kontribuojmë në një klimë ku përplasja rrezikon të zëvendësojë arsyen?
Kjo nuk është pyetje kundër opozitës. Është pyetje për përgjegjësinë e politikës.
Një opozitë demokratike duhet të jetë e guximshme, këmbëngulëse dhe e aftë të mobilizojë qytetarët. Ajo nuk ka për detyrë ta qetësojë pushtetin, por ta vërë atë përballë përgjegjësive. Megjithatë, forca e opozitës nuk duhet të matet vetëm me numrin e njerëzve që mbledh në shesh, me intensitetin e zemërimit që prodhon apo me ashpërsinë e gjuhës që përdor.
Ajo duhet të matet edhe me aftësinë për ta mbajtur protestën brenda kufijve të veprimit demokratik.
Sepse protesta mund të jetë e fuqishme pa qenë e dhunshme, kundërshtimi mund të jetë i vendosur pa qenë shkatërrues dhe kritika politike mund të jetë e ashpër pa e shndërruar kundërshtarin në armik.
Gandhi dhe King: Kur guximi qytetar nuk i nënshtrohet dhunës
Historia na ka lënë shembuj që dëshmojnë se rezistenca paqësore nuk është shenjë dobësie, por një mënyrë e fuqishme për t’u përballur me padrejtësinë.
Mahatma Gandhi ishte njëri prej tyre.
Në luftën për pavarësinë e Indisë nga sundimi britanik, Gandhi e shndërroi mosbindjen civile dhe rezistencën paqësore në mjete të mobilizimit masiv. Ai nuk u kërkoi njerëzve të pranonin padrejtësinë në emër të qetësisë. Përkundrazi, i ftoi të kundërshtonin një sistem që e konsideronin të padrejtë, por duke e vendosur disiplinën qytetare dhe mosdhunën në qendër të rezistencës.
Marshimi i Kripës i vitit 1930 u bë një nga simbolet më të njohura të kësaj filozofie. Përmes një akti të organizuar të mosbindjes civile ndaj ligjeve britanike për kripën, Gandhi mobilizoi qytetarët dhe sfidoi autoritetin kolonial. Forca e lëvizjes qëndronte te pjesëmarrja masive, qëndrueshmëria dhe mesazhi politik, jo te dhuna si instrument për të imponuar vullnetin.
Gandhi e kuptonte se të kundërshtosh pushtetin nuk do të thotë domosdoshmërisht ta kopjosh mënyrën e tij të veprimit. Rezistenca e tij synonte të demonstronte se një shoqëri mund të kundërshtojë sundimin dhe padrejtësinë përmes veprimit të organizuar qytetar.
Disa dekada më vonë, Martin Luther King Jr. e zhvilloi këtë traditë në Shtetet e Bashkuara, në luftën kundër segregacionit racor dhe diskriminimit. I frymëzuar edhe nga shembulli i Gandhit, King udhëhoqi protesta, fushata të mosbindjes civile dhe mobilizime masive për të drejtat civile.
Ai nuk u kërkoi njerëzve të heshtnin përballë padrejtësisë. Nuk e ngatërroi paqen me nënshtrimin dhe as mosdhunën me mungesën e guximit.
Përkundrazi, ai dëshmoi se një lëvizje mund të jetë radikale në kërkesën për drejtësi dhe njëkohësisht e vendosur në refuzimin e dhunës.
As Gandhi dhe as King nuk vepruan në rrethana të lehta. Lëvizjet e tyre u përballën me represion, burgosje dhe kundërshtim të ashpër. Mosdhuna nuk i mbrojti gjithmonë nga dhuna e të tjerëve dhe as nuk garantoi sukses të menjëhershëm. Megjithatë, përvoja e tyre mbetet një dëshmi historike se mobilizimi qytetar mund të ushtrojë presion të fuqishëm politik pa e bërë dhunën qëllim të vetin.
Mësimi i tyre nuk është se qytetarët duhet të zemërohen më pak përballë padrejtësisë, por se zemërimi mund të shndërrohet në qëndresë, organizim dhe ndryshim pa u kthyer në urrejtje.
«Të dobëtit nuk mund të falin kurrë. Falja është cilësi e të fortëve.»
— Mahatma Gandhi, 2 prill 1931.
Ky është dallimi ndërmjet protestës që synon të ndërtojë një të ardhme më të drejtë dhe asaj që rrezikon ta bëjë përplasjen vetë qëllimin e saj.
Përgjegjësia e fjalës politike
Në këtë kontekst duhet të shqyrtohen edhe deklaratat e Sali Berishës.
Përdorimi i shprehjeve si «betejë epike» dhe etiketimi i kundërshtarit politik si «armik i egër i kombit» janë pjesë e një retorike të ashpër, e cila meriton analizë kritike për mënyrën se si e paraqet konfliktin politik.
Sigurisht, gjuha e ashpër nuk është automatikisht thirrje për dhunë. Një politikan ka të drejtë ta kritikojë ashpër qeverinë, të denoncojë abuzimet e mundshme dhe t’i ftojë qytetarët në protesta masive. Por, kur debati publik është i tensionuar, mënyra se si përshkruhet kundërshtari ka rëndësi.
Kur kundërshtari politik paraqitet si armik, kur mosmarrëveshja politike përshkruhet si një betejë përfundimtare dhe kur emocionet e qytetarëve ushqehen vazhdimisht me gjuhë përjashtuese, ekziston rreziku që hapësira për dialog dhe zgjidhje demokratike të ngushtohet.
Prandaj, përgjegjësia e një lideri nuk mbaron te e drejta për të bërë thirrje për protestë. Ajo përfshin edhe detyrimin për të qenë i qartë se kundërshtimi duhet të mbetet paqësor dhe se asnjë kauzë politike nuk e justifikon dhunën ndaj qytetarëve, policisë apo institucioneve.
Kjo përgjegjësi vlen për Berishën, por edhe për çdo politikan tjetër, pavarësisht nëse është në pushtet apo në opozitë.
Nëse dhuna policore është ushtruar në mënyrë të paligjshme, ajo duhet të hetohet. Nëse protestuesit kanë kryer akte dhune, edhe ato duhet të trajtohen në përputhje me ligjin. Asnjëra palë nuk duhet të ketë imunitet nga përgjegjësia.
Por dhuna e njërës palë nuk e justifikon dhunën e tjetrës. Dhe padrejtësia, pavarësisht se nga vjen, nuk mund të shërbejë si arsyetim për të prodhuar një padrejtësi të re.
Këtu qëndron edhe standardi që duhet të udhëheqë politikën demokratike: të mbrosh të drejtën për të protestuar pa e relativizuar dhunën dhe të kërkosh drejtësi pa e shndërruar zemërimin në mjet për përshkallëzim.
Demokracia nuk është luftë kundër kundërshtarit
Një nga problemet më të mëdha të kulturës politike shqiptare është polarizimi i vazhdueshëm, ku kundërshtimi shpesh paraqitet si armiqësi dhe ku secila palë rrezikon ta konsiderojë veten përfaqësuese të vetme të së drejtës.
Por demokracia nuk funksionon kështu.
Demokracia nuk kërkon që qytetarët të pajtohen me njëri-tjetrin. Ajo kërkon që ata të mund të mos pajtohen pa u shndërruar në armiq. Kërkon opozitë të fortë, pushtet të përgjegjshëm, institucione që japin llogari dhe qytetarë që mund të kundërshtojnë pa frikë.
Protesta është një nga mjetet për ta realizuar këtë. Ajo mund të nxjerrë në pah probleme që institucionet i shpërfillin, të mobilizojë shoqërinë dhe të ushtrojë presion për reforma. Por qëllimi i saj duhet të jetë ndryshimi, jo shkatërrimi.
Një protestë demokratike nuk humbet forcën pse është paqësore. Përkundrazi, ajo e ruan vëmendjen te kërkesat e saj dhe ua bën më të vështirë institucioneve t’i shmangen përgjegjësisë.
Kjo nuk do të thotë se çdo protestë paqësore sjell rezultate të menjëhershme apo se institucionet gjithmonë reagojnë me përgjegjësi. Do të thotë se qytetarët mund të këmbëngulin, të organizohen dhe të kërkojnë ndryshim pa e pranuar dhunën si çmim të domosdoshëm të rezistencës.
Dhe kjo është veçanërisht e rëndësishme kur në protesta marrin pjesë studentë dhe gjimnazistë. Të rinjtë nuk duhet të shihen si instrumente të betejave të të rriturve për pushtet. Ata kanë të drejtë të shprehin pakënaqësinë, të kërkojnë një të ardhme më të mirë dhe të kundërshtojnë vendimet që i prekin. Por kanë edhe të drejtë të mos ekspozohen ndaj rreziqeve të panevojshme për shkak të përshkallëzimit politik.
Një shoqëri që e merr seriozisht të ardhmen e të rinjve duhet të mbrojë jo vetëm zërin e tyre, por edhe sigurinë dhe dinjitetin e tyre.
Nga zemërimi te përgjegjësia
Shqipëria nuk ka nevojë për një politikë që e mban shoqërinë në gjendje të përhershme përballjeje. Ka nevojë për protesta të guximshme, për opozitë që kërkon llogari dhe për institucione që nuk u shmangen përgjegjësive. Por ka nevojë edhe për liderë që e kuptojnë se fjalët e tyre kanë peshë dhe se mobilizimi politik duhet të shoqërohet me përgjegjësi.
Nëse një qeveri gabon, ajo duhet të përballet me kritikën dhe presionin qytetar. Nëse një institucion abuzon me pushtetin, duhet të mbajë përgjegjësi. Nëse një politikan nxit urrejtje ose e trajton dhunën si mjet të pranueshëm politik, edhe kjo duhet të shqyrtohet mbi bazën e deklaratave dhe veprimeve konkrete.
Asnjëra palë nuk duhet të jetë mbi standardet demokratike.
Kjo është arsyeja pse shembujt e Gandhit dhe Kingut janë kaq domethënës edhe sot. Ata nuk na mësojnë të shmangim konfliktin me padrejtësinë. Na mësojnë ta përballojmë atë me vendosmëri, duke mos hequr dorë nga parimet që synojmë të mbrojmë.
Gandhi e sfidoi një perandori përmes rezistencës paqësore. King luftoi kundër një sistemi diskriminues përmes mobilizimit qytetar dhe mosdhunës. Rrethanat e tyre historike ishin të ndryshme, por trashëgimia e tyre na kujton se guximi politik nuk matet vetëm nga gatishmëria për t’u përballur, por edhe nga aftësia për të mos iu dorëzuar logjikës së urrejtjes.
Një kauzë e drejtë nuk bëhet më e drejtë përmes dhunës. Një lider nuk bëhet më i fuqishëm duke e shtyrë shoqërinë drejt përplasjes. Dhe një demokraci nuk bëhet më e fortë kur kundërshtari trajtohet si armik.
Më shumë dritë, më pak urrejtje
Në fund, pyetja nuk është nëse qytetarët duhet të protestojnë. Ata duhet ta kenë gjithmonë këtë të drejtë.
Pyetja është se çfarë kulture politike duam të ndërtojmë përmes protestës: një kulturë ku zemërimi përdoret për ta thelluar konfliktin, apo një kulturë ku pakënaqësia shndërrohet në kërkesë të organizuar për drejtësi dhe ndryshim?
Martin Luther King Jr. na la një mesazh që tejkalon kohën dhe kufijtë. Errësira nuk largohet duke shtuar errësirën. Urrejtja nuk mposhtet duke prodhuar urrejtje.
Dhe Gandhi na tregoi se rezistenca paqësore nuk është dorëzim, por një formë e guximshme e veprimit qytetar.
Këta dy personalitete na kujtojnë se ndryshimi kërkon guxim, qëndresë dhe vendosmëri, por edhe përgjegjësi ndaj njeriut, edhe kur ai mendon ndryshe nga ne.
Prandaj, në politikën shqiptare, ashtu si në çdo demokraci, duhet të kërkojmë më shumë se mobilizim masiv dhe fjalime të fuqishme. Duhet të kërkojmë përgjegjësi për fjalën publike, respekt për të drejtën e protestës dhe një angazhim të qartë për të mos e shndërruar dhunën në instrument politik.
Protesta është e drejtë. Kundërshtimi është demokraci. Paqja është përgjegjësi e përbashkët.
Dhe nëse duam një shoqëri ku drejtësia të mos jetë vetëm një premtim politik, duhet të kemi guximin ta kërkojmë atë pa e humbur dinjitetin gjatë rrugës.
Sepse historia nuk na mëson vetëm se si kundërshtohet padrejtësia. Ajo na mëson edhe se si të mos bëhemi pjesë e saj.
Demokracia nuk ka nevojë për më shumë zjarr, por për më shumë dritë. Nuk ka nevojë për më shumë urrejtje, por për më shumë drejtësi. Dhe nuk ka nevojë për liderë që e ushqejnë përplasjen, por për liderë që kanë guximin ta udhëheqin pakënaqësinë drejt ndryshimit paqësor.
Sepse e ardhmja nuk ndërtohet duke e ndezur vendin, por duke i ndriçuar rrugën.
Vendi i Lekës, 17.10.2026
