[ Libra NëLinjë ]
Dr. Sc. Sarë Gjergji
Vepra Nëna e mbi treqind luftëtarëve (Faik Konica, Prishtinë, 2025) e Ibrahim Kadriut ndërtohet si një portret dokumentar, kujtimor dhe vlerësues për Stane Pjetër Gashin, të njohur si Nënë Stana, figurë e cila gjatë luftës së fundit në Kosovë e shndërroi shtëpinë e saj në vend strehimi, ushqimi, pushimi, sigurie dhe përkujdesjeje për luftëtarët e Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës. Në qendër të veprës nuk qëndron vetëm biografia e një gruaje të veçantë, por një model i humanizmit të heshtur, i sakrificës familjare dhe i pjesëmarrjes civile në luftën çlirimtare. Për këtë arsye, teksti nuk mund të lexohet thjesht si rrëfim për një personazh, por si përpjekje për ta nxjerrë nga harresa një formë të rëndësishme të kontributit kombëtar: atë që nuk shfaqet domosdoshmërisht në frontin e armatosur, por në prapavijën morale, logjistike dhe njerëzore të luftës.
Qysh në pjesën hyrëse, “Fjala në fillim”, autori e paraqet shkrimin e librit si akt të vonuar mirënjohjeje. Shkasi i veprës lidhet me zbulimin e një figure që, ndonëse kishte mbajtur mbi supe një peshë të madhe gjatë luftës, kishte mbetur për një kohë të gjatë jashtë vëmendjes publike. Për Nënë Stanën thuhet se ajo u ishte përkushtuar luftëtarëve “duke iu siguruar ambient qëndrimi, pushimi dhe ambient ushqimi” (f. 5). Kjo fjali e përmbledh funksionin themelor të shtëpisë së saj: ajo nuk ishte thjesht vend banimi, por hapësirë mbijetese, kujdesi dhe vazhdimësie për luftëtarët. Shtëpia, në këtë tekst, merr kuptim simbolik: bëhet bazë, strehë, vatër dhe një lloj institucioni moral i luftës.
Portreti i Nënë Stanës ndërtohet mbi figurën e nënës, por jo vetëm në kuptimin biologjik. Autori e zgjeron nocionin e amësisë përtej familjes së ngushtë dhe e vendos atë në një horizont më të gjerë etik e kombëtar. Në pjesën “Ajo ishte nëna e UÇK-së”, nëna shihet si figurë e ndjenjës së pakushtëzuar, e kujdesit dhe e sakrificës. Teksti thekson se ndjenja e amësisë mund të shtrihet edhe përtej fëmijëve biologjikë, duke përfshirë edhe të tjerët që kanë nevojë për mbështetje. Në këtë kuptim, Nënë Stana bëhet nënë e ushtarëve, sepse ajo i pranon ata jo si të huaj, por si bij të një kauze të përbashkët. Pikërisht këtu qëndron fuqia e figurës së saj: ajo e shndërron amësinë nga ndjenjë private në vlerë publike dhe kombëtare.
Një dimension i rëndësishëm i tekstit është kundërvënia midis kujtesës dhe harresës. Autori e shpreh qartë se Nënë Stana, bashkëshorti i saj Ndue dhe familja e tyre kishin mbetur për një kohë të gjatë “krejtësisht të harruar nga opinioni” (f. 6). Kjo harresë nuk trajtohet vetëm si mungesë informacioni, por si padrejtësi morale. Prandaj, libri merr funksion rikuperues: ai synon ta kthejë në kujtesë publike atë që kishte mbetur në kujtesën personale të luftëtarëve. Në këtë aspekt, vepra ka karakter dëshmues dhe memorial. Ajo nuk shpik një figurë heroike, por përpiqet ta dokumentojë një heroizëm që kishte ekzistuar në heshtje.
Në tekst, humanizmi i Nënë Stanës lidhet drejtpërdrejt me rrezikun. Ajo nuk ndihmoi në kushte paqeje, por në një kohë kur forcat serbe ishin të pranishme dhe kur çdo veprim në ndihmë të UÇK-së mund të sillte pasoja të rënda për të dhe për familjen e saj. Në pjesën “Veprimtaria që reflektonte humanizëm”, autori e cilëson Nënë Stanën si “një nga shembujt më të fuqishëm të humanizmit gjatë luftës në Kosovë” (f. 19). Ky vlerësim nuk del nga një retorikë e përgjithshme, por nga veprimet konkrete: ushqimi, strehimi, pranimi i luftëtarëve, ndihma për të plagosurit dhe gatishmëria për t’i mbajtur ata brenda shtëpisë deri në shërim.
Shtëpia e Nënë Stanës paraqitet si një hapësirë e dyfishtë: familjare dhe luftarake. Ajo ruan ngrohtësinë e vatrës, por njëkohësisht funksionon si bazë e luftës. Në pjesën ku përshkruhet vizita në shtëpinë e saj, autori vëren se ambienti me mirënjohje, flamurin e UÇK-së dhe pllakat që dëshmojnë funksionin e saj e krijon bindjen se lexuesi ndodhet në “shtëpinë çerdhe të ushtrisë” (f. 17). Kjo shprehje është shumë domethënëse, sepse lidh dy nocione që zakonisht qëndrojnë larg njëri-tjetrit: shtëpinë dhe ushtrinë. Shtëpia është vend i familjes, i jetës së përditshme dhe i sigurisë; ushtria është vend i rrezikut, i luftës dhe i sakrificës. Te Nënë Stana, këto dy botë bashkohen në një mision të vetëm.
Vepra e thekson edhe rolin e familjes si bashkësi e përfshirë në luftë. Nënë Stana nuk vepron e shkëputur nga familja; përkundrazi, bashkëshorti i saj Ndue dhe bijtë e saj janë pjesë e së njëjtës frymë. Në tekst shënohet se tre djemtë e saj, Filipi, Fatmiri dhe Viktori, ishin ushtarë të UÇK-së (f. 24). Kjo e zgjeron portretin nga figura individuale e nënës te figura e familjes si qelizë e rezistencës kombëtare. Në këtë mënyrë, teksti dëshmon se lufta nuk ishte vetëm çështje fronti, por edhe çështje vatre, fisi, shtëpie dhe solidariteti të përditshëm.
Një nga pjesët më të rëndësishme për kuptimin e peshës historike të Nënë Stanës është “Nënë Stana iu shërbeu edhe tetë dëshmorëve”. Këtu humanizmi i saj lidhet drejtpërdrejt me kujtesën e dëshmorëve dhe me rrugën e lirisë. Teksti thekson se ajo i priste luftëtarët “me bukë e kripë, domethënë me ushqim, por edhe strehim” (f. 23). Kjo sintagmë, “me bukë e kripë”, ka peshë të veçantë kulturore shqiptare: ajo nuk nënkupton vetëm ushqimin, por mikpritjen, besën dhe pranimin e tjetrit në shtëpi si njeri i afërt. Kur kjo mikpritje u ofrohet luftëtarëve në kohë lufte, ajo fiton dimension politik dhe historik.
Teksti e vendos Nënë Stanën edhe në kontekstin më të gjerë të rolit të grave gjatë luftës. Në pjesën “Roli i grave në luftë histori e guximit”, ajo paraqitet si dëshmi e një kontributi që shpesh mbetet në prapavijë, por pa të cilin lufta nuk do të kishte mundur të mbahej në të njëjtën mënyrë. Në këtë rrafsh, figura e saj nuk është përjashtim i izoluar, por shenjë e një pranie më të gjerë të grave në mbështetjen e luftës, ruajtjen e komunitetit dhe mbajtjen gjallë të moralit. Përmes saj, teksti e zgjeron kuptimin e heroizmit: heroizëm nuk është vetëm rënia në betejë, por edhe qëndrimi me derë të hapur, me bukë, me ujë, me strehë, me kujdes dhe me rrezik të përditshëm.
Veçanti tjetër e tekstit është dimensioni ndërfetar dhe kombëtar i figurës së Nënë Stanës. Familja e saj katolike, e cila e mbështet UÇK-në pa asnjë rezervë, e rrëzon propagandën serbe se lufta e Kosovës kishte karakter fetar. Në dëshminë e Ismet Sylejmanit thuhet se fakti që familja e Nënë Stanës ishte katolike “e demantonte atë propagandë armiqësore serbe” (f. 28). Kjo e bën figurën e saj të rëndësishme jo vetëm në aspektin humanitar, por edhe në aspektin identitar: ajo dëshmon se UÇK-ja dhe lufta për liri kishin karakter kombëtar, jo sektar. Në këtë kuptim, Nënë Stana bëhet simbol i unitetit shqiptar përtej dallimeve fetare.
Në planin stilistik, teksti ndërthur rrëfimin dokumentar, dëshminë, reflektimin moral dhe tonin lavdërues. Ai nuk është monografi e ftohtë dokumentare, por portret i shkruar me përfshirje emocionale. Kjo ndonjëherë i jep tekstit patos të dukshëm, por ky patos buron nga vetë natyra e objektit: një grua që, në heshtje, ka kryer një rol të madh. Përdorimi i shprehjeve si “nëna e UÇK-së”, “nënë e shenjtë”, “Shën Tereza e UÇK-së” dhe “shtëpi-fortesë” e vendos Nënë Stanën në një regjistër simbolik, ku historia, amësia dhe sakrifica bashkohen në një figurë të vetme.
Ky dimension simbolik lidhet edhe me prirjen më të gjerë të Ibrahim Kadriut për ta trajtuar figurën e nënës si kategori letrare, morale dhe shpirtërore. Vetë autori, në hyrje të veprës, e rikujton praninë e nënës në krijimtarinë e tij, duke përmendur librin me tregime Nëna dhe romanin Qerrja e dritës, të ribotuar më vonë me titullin Shqiptarja e gjithë botës (f. 8), ku Nënë Tereza shfaqet si figurë qendrore e dashurisë, përkushtimit dhe humanizmit. Kjo lidhje nuk është rastësore: përmes Nënë Terezës dhe Nënë Stanës, teksti krijon një vijë të brendshme ku amësia shndërrohet në shërbim ndaj tjetrit dhe ku gruaja shqiptare paraqitet si figurë që e tejkalon hapësirën private të familjes për të marrë kuptim shoqëror, kombëtar dhe universal.
Në këtë vazhdë duhen lexuar edhe përkushtimet poetike dhe këngët e përfshira në libër. Ato nuk janë thjesht shtesa emocionale, por pjesë e ndërtimit të figurës së Nënë Stanës si ikonë e kujtesës. Krahasimi me Nënë Terezën dhe përdorimi i shprehjes “Shën Tereza e UÇK-së” e forcojnë idenë se humanizmi, në këtë vepër, nuk paraqitet vetëm si virtyt personal, por si traditë e njohur e nënës shqiptare: një humanizëm që ushqen, strehon, mbron dhe ruan dinjitetin njerëzor edhe në kohë lufte.
Në përfundim, Nëna e mbi treqind luftëtarëve është një tekst i rëndësishëm për kujtesën e luftës së Kosovës, sepse e zhvendos vëmendjen nga fronti i dukshëm i betejës te prapavija morale dhe njerëzore e saj. Përmes portretit të Nënë Stanës, vepra dëshmon se liria nuk është ndërtuar vetëm nga pushka, por edhe nga buka, strehimi, kujdesi, besa, guximi dhe solidariteti. Nderimet që Nënë Stana ka marrë nga autoritete të ndryshme, përfshirë edhe dekorimin nga Presidentja e Kosovës me Dekoratën Presidenciale “Shën Tereza”, e dëshmojnë se kujtesa institucionale, edhe kur vjen vonë, mund ta kthejë në hapësirën publike një kontribut që për shumë vite kishte mbetur i njohur kryesisht nga ata që e kishin përjetuar drejtpërdrejt. Prandaj, vepra e Kadriut nuk mbetet vetëm në nivelin e falënderimit personal, por bëhet edhe akt i rivendosjes së drejtësisë simbolike ndaj një figure të heshtur të luftës.
Nënë Stana del si figurë e amësisë së zgjeruar në përmasa kombëtare: nënë e fëmijëve të saj, nënë e luftëtarëve, nënë e kujtesës dhe nënë e një humanizmi që u shfaq në kohën kur njeriu vihej më së shumti në provë. Prandaj, ky tekst nuk është vetëm nderim për një grua të veçantë, por edhe dëshmi se historia e luftës duhet të shkruhet duke përfshirë ata që, pa kërkuar lavdi, e mbajtën gjallë jetën në mes të rrezikut.
