[ Libra NëLinjë ]
Nga Gjon Marku
ese
“Kush do t’i ruajë nesër kullat, kishat, shkollat, varrezat, traditat dhe historinë e Mirditës, nëse fëmijët e saj nuk kthehen më?”
Mirdita! Sa histori, sa krenari, sa dhimbje e sa kujtime mbart brenda vetes kjo fjalë e vetme! Në këtë emër janë ruajtur gjurmët e një populli me histori të lashtë: në malet e larta, në gurët e kullave, në kuvendet e pleqve dhe në shtigjet e ngushta që dikur lidhnin fshatrat me njëri-tjetrin. Mirdita nuk është thjesht një krahinë e Shqipërisë veriore. Ajo është një pjesë e gjallë e kujtesës historike shqiptare, një hapësirë ku, ndër shekuj, u ruajtën besa, nderi, tradita dhe vetëdija e përkatësisë kombëtare.
Të shkruash për Mirditën do të thotë të hapësh një libër të madh, faqet e të cilit janë shkruar me gjak e me djersë, me qëndresën dhe sakrificat e brezave. Do të thotë të përulesh me respekt përpara një trashëgimie të pasur historike, kulturore e shpirtërore, e cila ka lënë gjurmë të pashlyeshme në jetën e kombit shqiptar.
Mirdita zë një vend të veçantë në historinë e Arbërit dhe në formimin e identitetit shqiptar. Këto troje lidhen me kujtesën e Principatës së Arbërit, me familjet fisnike, me simbolet heraldike dhe me dëshmitë epigrafike që na ndihmojnë të rindërtojmë historinë tonë mesjetare. Mbishkrimet e vjetra, stemat e fisnikërisë dhe gjurmët e familjeve të mëdha përbëjnë një pasuri të çmuar për studimet shqiptare. Çdo gur, çdo dokument, çdo stemë është një dëshmi që vjen nga shekujt për të na kujtuar se këto troje kanë qenë pjesë e një historie të gjatë, të ndërlikuar dhe me rëndësi për kujtesën tonë kombëtare.
Këtu historia nuk jeton vetëm nëpër libra. Ajo jeton në kujtesën e njerëzve, në emrat e fiseve, në legjendat që kalojnë nga brezi në brez dhe në rrëfimet që të moshuarit ua përcjellin pasardhësve si amanet. Kjo kujtesë e gjallë është një nga pasuritë më të çmuara të Mirditës.
Mirdita është vendi i familjeve të mëdha, i Arbërve, Dukagjinëve, Blinishtëve, Gazullorëve, Gjonmarkajve e shumë të tjerëve, emra që lidhen ngushtë me historinë, organizimin shoqëror dhe qëndresën e kësaj krahine. Në faqet e historisë dhe të kulturës së saj shkëlqejnë vëllezërit Gazulli, Pashko Vasa, Ndre Mjeda, Gjergj Fishta, Abati Doçi, Marlaskajt, vëllezërit Suli e Koleci, Dom Nikollë Kaçorri dhe shumë figura të tjera që i dhanë emër kësaj treve në kulturën, letërsinë dhe jetën kombëtare.
Këta nuk janë thjesht emra të shkruar në faqet e historisë. Ata janë dëshmi e një treve që, pavarësisht vështirësive dhe sfidave të kohës, ka ditur të nxjerrë nga gjiri i saj njerëz të shquar, të cilët i dhanë Shqipërisë mendje, penë, kulturë dhe atdhedashuri. Mirdita i ka dhënë kombit jo vetëm luftëtarë e burra të qëndresës, por edhe poetë, studiues, klerikë e mendimtarë, njerëz të përkushtuar ndaj gjuhës, arsimit dhe identitetit kombëtar.
Qendrat më të rëndësishme historike dhe shpirtërore të Mirditës janë Ndërfana, Rubiku, Blinishti dhe Oroshi. Në këto treva u zhvilluan qendra të rëndësishme kishtare, ndër të cilat spikasin ato me traditë benediktine. Oroshi, me Abacinë e tij të famshme, u bë një vatër e rëndësishme e jetës fetare, kulturore dhe shoqërore të krahinës. Abacia nuk ishte vetëm një institucion fetar, por edhe një qendër dijeje, kulture dhe organizimi shpirtëror, ku tradita dhe kujtesa shqiptare ruheshin e përcilleshin ndër shekuj. Madje, vetë kishat tona ndër male ishin vatra të mëdha kulture dhe dijeje, prej të cilave morën jetë vepra me rëndësi historike e kulturore. Ato nuk ishin vetëm vende lutjeje, por edhe qendra ku u ruajtën shkrimi, fjala shqipe, arsimi dhe trashëgimia shpirtërore e këtyre trojeve.
Mirdita njihet gjithashtu për kapidanatin, për organizimin e saj tradicional dhe për autoritetin e institucioneve vendore, të cilat kanë luajtur një rol të rëndësishëm në jetën e krahinës. Në kujtesën historike të mirditorëve, kjo trevë ka mbetur simbol i qëndresës dhe i ruajtjes së autonomisë së vet. Ajo ka përballuar trysni të shumta politike e ushtarake, duke ruajtur në masë të konsiderueshme identitetin, rendin shoqëror dhe traditat. Mirdita nuk mund të kuptohet pa kuvendet, pa besën, pa Kanunin dhe pa atë frymë të fortë lirie që e ka shoqëruar ndër shekuj.
Këtu historia dhe legjenda shpesh ndërthuren. Kujtesa popullore ruan rrëfime për qëndresën ndaj pushtimeve osmane, për përballjet me trysnitë e kohës dhe për përpjekjet e pandërprera për të mbrojtur lirinë. Megjithatë, historia e Mirditës duhet lexuar edhe me syrin e studiuesit, duke dalluar dokumentin historik nga tradita gojore dhe kujtesa popullore. Pikërisht kjo ndërthurje dëshmish, dokumentesh dhe rrëfimesh e bën Mirditën një objekt të rëndësishëm studimi për historinë shqiptare. Ajo që mbetet e pamohueshme është se Mirdita ka ruajtur një vetëdije të fortë krahinore dhe kombëtare, e cila ka ndikuar thellësisht në formimin e karakterit të saj historik.
Kur kthejmë sytë nga e kaluara, zemra na mbushet me krenari. Por, kur shohim Mirditën e sotme, kjo krenari përzihet me një dhimbje të thellë.
Çfarë ka ndodhur me Mirditën? Ku janë njerëzit e saj? Ku janë ata që dikur mbushnin rrugët, oborret, shkollat dhe kuvendet?
Sot, shumë fshatra mirditore përballen me një shpopullim të rëndë. Shtëpitë që dikur gumëzhinin nga zërat e fëmijëve kanë mbetur në heshtje. Kullat, që dikur ishin simbole të jetës, të nderit dhe të qëndresës, në shumë raste janë kthyer në dëshmitare të vetmisë. Rrugët e vështira, mungesa e infrastrukturës, dobësimi i shërbimeve publike, mbyllja e shkollave dhe mungesa e mundësive ekonomike i kanë shtyrë shumë familje të largohen nga trojet e tyre.
Të rinjtë ikin në kërkim të një jete më të mirë. Prindërit mbeten pas, duke përjetuar dhimbjen e largimit të fëmijëve nga vendi ku lindën dhe u rritën. Kështu, Mirdita rrezikon të humbasë jo vetëm banorët e saj, por edhe një pjesë të kujtesës, të traditave dhe të identitetit të vet.
Kjo krahinë, që i ka dhënë aq shumë Shqipërisë, përballet sot me një pyetje të rëndë: kush do t’i ruajë nesër kullat, kishat, shkollat, varrezat, traditat dhe historinë e Mirditës, nëse fëmijët e saj nuk kthehen më? Kjo nuk është vetëm një çështje ekonomike. Është një çështje kombëtare, kulturore dhe njerëzore. Sepse, kur një krahinë humbet njerëzit e saj, ajo rrezikon të humbasë edhe vazhdimësinë e kujtesës dhe të trashëgimisë që e ka mbajtur gjallë ndër shekuj.
Mirdita nuk mund të jetojë vetëm me lavdinë e së kaluarës. Ajo ka nevojë për rrugë që lidhin fshatrat me qytetet, për shkolla që mbushen përsëri me zërat e fëmijëve, për vende pune, investime dhe mundësi zhvillimi. Ka nevojë për mbështetjen e bujqësisë, blegtorisë dhe turizmit malor. Ka nevojë që shteti ta shohë jo si një krahinë të largët malore, por si një pasuri të çmuar të Shqipërisë, që meriton vëmendje dhe investime të qëndrueshme.
Potencialet e saj janë të jashtëzakonshme. Malet, peizazhet, trashëgimia historike, kultura tradicionale, monumentet, kishat dhe mikpritja e njerëzve mund të shndërrohen në burime zhvillimi dhe mirëqenieje. Por, për këtë, nevojiten vullnet politik, investime serioze dhe një strategji afatgjatë që t’u rikthejë jetën këtyre trojeve. Nuk mjafton ta kujtojmë Mirditën në përvjetorë, në festa e në ceremoni përkujtimore. Ajo duhet të jetë pjesë e planeve konkrete për të ardhmen e Shqipërisë.
Mirdita është një emër që mbart historinë e Arbërit, krenarinë e familjeve të mëdha, dijen e figurave të shquara, qëndresën e brezave dhe dhimbjen e një kohe që po e zbraz nga njerëzit e saj. Ajo i ka dhënë shumë kombit dhe meriton shumë më tepër.
Nuk duhet të lejojmë që Mirdita të mbetet vetëm një kujtim në librat e historisë, një emër i bukur në hartën e Shqipërisë apo një vend ku njerëzit kthehen vetëm për të vizituar varret e të parëve. Ajo nuk duhet të jetë vetëm vendi i kujtimeve, por edhe vendi ku ndërtohen ëndrrat dhe shpresat e brezave të rinj.
Mirdita duhet të jetojë! Të jetojë në shkollat e saj, në rrugët, në shtëpitë dhe në kuvendet e saj; të jetojë në zërat e fëmijëve që do të lindin e do të rriten në këtë tokë. Të jetojë në punën e njerëzve të saj, në kujdesin për trashëgiminë dhe në dashurinë për vendlindjen.
Sepse një krahinë nuk e humbet shpirtin vetëm kur venitet lavdia e saj. Ajo fillon ta humbasë atë kur largohet popullsia, kur heshtin shkollat, kur mbyllen shtëpitë dhe kur brezat e rinj nuk e shohin më të ardhmen në vendin e të parëve.
Mirdita nuk është vetëm e mirditorëve. Ajo është pjesë e historisë dhe e identitetit të Shqipërisë. Dhe Shqipëria nuk mund të jetë e plotë nëse Mirdita mbetet e zbrazët.
Mirdita, toka e Arbërit, e krenarisë dhe e qëndresës, meriton të mos mbetet vetëm kujtim i së kaluarës, por të bëhet përsëri vend i jetës, i shpresës dhe i së ardhmes.
