KOSOVA I PRET DHE I THËRRET BIJTË E SAJ

Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha

Është e mirë, është e dëshirueshme dhe, mbi të gjitha, është një domosdoshmëri që historia e mërgatës shqiptare të trajtohet me dinjitetin që meriton. Nuk është vetëm një propozim i imi, por edhe një dëshirë e thellë që brezat e sotëm dhe ata që do të vijnë të njohin rrugëtimin e atyre burrave e grave që u detyruan ta lënë vendlindjen jo për ëndrra luksi, por për t’i shpëtuar robërisë, për të siguruar mbijetesën dhe për të mbajtur gjallë idealin e lirisë.

Teksa përgatitja monografinë kushtuar mërgatës shqiptare, çdo dokument që lexoja hapej para meje si një dritare drejt një bote të mbushur me dhembje, sakrifica dhe shpresë. Ato dokumente nuk ishin thjesht letra të zverdhura nga koha apo dëshmi arkivore të ftohta. Ato ishin rrëfime njerëzore, të shkruara me lot, me mall dhe me një dashuri të pashuar për Kosovën. Çdo faqe mbante brenda jehonën e një jete të ndërprerë, të një familjeje të ndarë dhe të një zemre që rrihte larg atdheut, por kurrë nuk pushonte së jetuari për të.

Përmes atyre dokumenteve u njoha me një mërgatë krejt tjetër nga ajo që shpesh përshkruhet në mënyrë sipërfaqësore. Pashë njerëz që nuk e zgjodhën kurbetin si rrugë pasurimi, por si strehën e vetme përballë shtypjes politike, padrejtësisë dhe mungesës së lirisë. Ishte robëria e Kosovës dhe pesha e rëndë e jetës nën pushtim ajo që i detyroi të merrnin rrugët e largëta të botës. Ata u ndanë nga shtëpitë, nga prindërit, nga fëmijët, nga varret e të parëve, por kurrë nuk u ndanë nga ideali i tyre kombëtar.

Kurbeti për ta nuk ishte vetëm largësi gjeografike, ai ishte plagë e hapur në shpirt. Çdo stinë që kalonte larg Kosovës ishte një pritje e heshtur për ditën kur atdheu do të merrte frymë i lirë. Ata punuan në fabrika, në miniera, në ndërtimtari e në punë të rënda, por në zemrat e tyre ndërtonin një Kosovë tjetër – një Kosovë të lirë, të denjë dhe të barabartë me kombet e tjera.

Sa më shumë lexoja, aq më shumë bindesha se mërgata shqiptare nuk ishte vetëm një bashkësi emigrantësh. Ajo ishte një vazhdimësi e rezistencës kombëtare jashtë kufijve të Kosovës, një kështjellë e heshtur e patriotizmit që ruajti identitetin, gjuhën, kulturën dhe shpresën në vitet më të errëta të historisë sonë. Në çdo dokument ndjehej fryma e një populli që, edhe larg vendlindjes, nuk kishte reshtur së luftuari për të.

Prandaj, duke e përfunduar këtë punim, ndiej jo vetëm kënaqësi shkencore, por edhe një detyrim moral. Këto dokumente më mësuan se historia e mërgatës nuk është thjesht histori emigrimi; është histori qëndrese, sakrifice dhe dashurie të pakushtëzuar për atdheun. Është historia e njerëzve që e lanë Kosovën me lot në sy, por e mbajtën atë përgjithmonë në zemër.

Jeta e shqiptarëve nën pushtim ishte një rrugëtim i gjatë vuajtjesh, i mbështjellë me dhimbje, pasiguri dhe padrejtësi të vazhdueshme. Çdo ditë që zbardhte nuk sillte domosdoshmërisht shpresë, por rikujtonte peshën e rëndë të robërisë, e cila kishte zënë vend në çdo cep të jetës së tyre. Liria ishte shndërruar në një ëndërr të largët, ndërsa dinjiteti njerëzor sfidohej vazhdimisht nga një regjim që synonte të shuante jo vetëm të drejtat politike të shqiptarëve, por edhe vetë identitetin e tyre kombëtar.

Okupimi nuk ishte thjesht një prani ushtarake apo një administrim politik i imponuar. Ai ishte një mekanizëm i ndërtuar me kujdes për të ushtruar kontroll mbi çdo aspekt të jetës. Ai manifestohej në forma të shumta dhe shpesh të padukshme: në frikën që mbretëronte në familje, në heshtjen e detyruar të intelektualëve, në ndjekjen e vazhdueshme të patriotëve, në diskriminimin e përditshëm në arsim, në punësim dhe në institucionet publike, në censurën e fjalës së lirë dhe në përpjekjet sistematike për të zbehur gjuhën, kulturën dhe kujtesën historike të një populli.

Pushteti kërkonte ta bënte robërinë të dukej si normalitet, ndërsa padrejtësinë ta paraqiste si rend. Megjithatë, në zemrën e shqiptarit mbijetonte një dritë që nuk mund të shuhej. Sa më e rëndë bëhej shtypja, aq më e fortë bëhej dëshira për liri. Në çdo familje ruhej një histori rezistence, në çdo vatër digjej një shpresë dhe në çdo brez trashëgohej besimi se një ditë zinxhirët e robërisë do të këputeshin.

Në atë kohë të errët, okupimi nuk rëndonte vetëm mbi tokën, por mbi shpirtin e njerëzve. Ai përpiqej t’u merrte të drejtën për të ëndërruar, për të folur lirshëm dhe për të jetuar me dinjitet. E megjithatë, as dhuna, as burgjet, as përndjekjet dhe as propaganda nuk arritën ta mposhtnin shpirtin e një populli që kishte mësuar ndër shekuj se liria fitohet vetëm duke e mbrojtur atë me besim, sakrificë dhe qëndresë.

Skamja dhe varfëria ishin shoqërueset e përditshme të jetës së shqiptarëve nën pushtim. Ato rëndonin mbi familjet, mbi sofrat e zbrazëta dhe mbi ëndrrat e brezave që rriteshin mes mungesës dhe pasigurisë. Megjithatë, kur krahasoheshin me dhunën politike që ushtrohej mbi ta, ato dukej sikur zbeheshin. Në atë realitet të hidhur, varfëria materiale shpesh dukej më e lehtë se robëria shpirtërore, sepse buka mund të mungonte për një ditë, por liria u mohohej për vite e dekada të tëra.

Regjimi nuk mjaftohej vetëm me kontrollin e jetës ekonomike. Ai synonte të sundonte mendimin, fjalën dhe ndërgjegjen e çdo shqiptari. Kudo ndihej hija e survejimit. Çdo hap vëzhgohej, çdo fjalë dëgjohej, çdo takim mund të shndërrohej në objekt dyshimi. Frika ishte bërë pjesë e përditshmërisë, ndërsa mosbesimi mbillej qëllimisht mes njerëzve, për të thyer solidaritetin dhe për të dobësuar qëndresën.

Pas survejimeve vinin ndjekjet e pandërprera, përgjimet e fshehta, shantazhet e ulëta dhe inskenimet e kujdesshme të organeve të sigurimit. Shpesh mjaftonte një bisedë e lirë, një libër i ndaluar, një këngë patriotike apo një mendim i shprehur në besim që një njeri të shpallej armik i shtetit. Akuzat ndërtoheshin mbi dëshmi të fabrikuara, ndërsa e vërteta zëvendësohej nga skenarë të hartuar në zyrat e hetuesisë. Drejtësia humbiste kuptimin e saj, sepse gjykimet nuk synonin të zbulonin të vërtetën, por të ligjëronin represionin.

Kështu lindnin procese të shumta gjyqësore, të cilat ishin më shumë spektakle politike sesa seanca drejtësie. Vendimet shpesh ishin marrë shumë përpara se të hapej gjykimi, ndërsa dënimet e rënda me vite të gjata burgimi shërbenin si mjet frikësimi për të gjithë shoqërinë. Burgjet mbusheshin me njerëz që kishin guxuar të mendonin ndryshe, të kërkonin liri ose thjesht të mos e mohonin identitetin e tyre kombëtar.

Por, paradoksalisht, sa më e egër bëhej dhuna, aq më e fortë bëhej qëndresa. Muret e burgjeve nuk arritën ta burgosnin idealin, as hetuesit nuk mundën ta shuanin besimin se një ditë drejtësia do të triumfonte. Në errësirën e asaj kohe, sakrifica e mijëra shqiptarëve u bë dritë për brezat që do të vinin, duke dëshmuar se liria mund të vonohet, por nuk mund të mposhtet nga frika, dhuna apo padrejtësia.

Ishin vite të ashpra, kohë të egra e të pamëshirshme, kur pesha e pushtimit rëndonte mbi çdo shtëpi shqiptare dhe e ardhmja dukej e mbuluar nga mjegulla e frikës. Ishte një epokë në të cilën shpresa për një jetë të qetë zbehej dita-ditës, ndërsa dhuna politike, diskriminimi dhe pasiguria ishin bërë pjesë e zakonshme e përditshmërisë. Për shumë familje, horizonti dukej i mbyllur nga të gjitha anët. Çdo derë që të çonte drejt një jete me dinjitet ishte mbyllur me drynin e represionit, dhe dukej sikur kishte mbetur vetëm një portë ende e hapur: rruga e mërgimit.

Ajo nuk ishte një rrugë e zgjedhur me dëshirë, por një udhëtim i imponuar nga rrethanat. Shqiptarët nuk largoheshin sepse nuk e donin vendlindjen; përkundrazi, e linin atë me zemër të copëtuar, me lot në sy dhe me mallin që do t’i shoqëronte gjatë gjithë jetës. Ata merrnin rrugët e gjata drejt vendeve të Evropës Perëndimore, duke lënë pas shtëpitë, familjet, kujtimet dhe varret e të parëve. Në valixhet e tyre kishte pak rroba, por shumë dhimbje; pak pasuri materiale, por një dashuri të pafund për Kosovën.

Mërgimi u bë strehë e detyruar për mijëra shqiptarë, një përpjekje për t’i shpëtuar shtypjes, për të siguruar mbijetesën dhe për të ruajtur dinjitetin njerëzor. Megjithatë, edhe larg atdheut, zemra e tyre mbeti e lidhur me vendlindjen. Në çdo qytet ku vendoseshin, ata ndërtonin jo vetëm një jetë të re, por edhe ura të padukshme që i lidhnin vazhdimisht me Kosovën, duke mbështetur familjet, duke ruajtur identitetin kombëtar dhe duke e bërë çështjen shqiptare të dëgjohej në arenën ndërkombëtare.

Në këtë sfond historik, shumë studiues kanë vlerësuar se politika e regjimit serb nuk kufizohej vetëm në ushtrimin e kontrollit politik dhe administrativ, por synonte edhe dobësimin e pranisë shqiptare në Kosovë përmes një kombinimi presionesh ekonomike, politike dhe policore që nxitnin largimin e popullsisë. Në këtë mënyrë, emigrimi i detyruar nuk ishte vetëm një pasojë e kushteve të rënda të jetesës, por shihej si pjesë e një strategjie më të gjerë për ta zbrazur Kosovën nga një pjesë e konsiderueshme e popullsisë së saj shqiptare.

Megjithatë, historia dëshmoi se largimi fizik nuk nënkuptoi kurrë largim shpirtëror. Edhe në mërgim, shqiptarët mbetën të lidhur me atdheun si rrënjët me tokën që i ushqen. Ata e shndërruan mallin në forcë, sakrificën në mision dhe mërgimin në një hapësirë ku ruhej kujtesa kombëtare dhe ushqehej shpresa se një ditë Kosova do të jetonte e lirë, me bijtë dhe bijat e saj të kthyer në një vend që nuk do t’i detyronte më kurrë të zgjidhnin mes lirisë dhe atdheut.

Po, është e vërtetë se mërgata shqiptare u largua nga vendlindja. Ajo mori rrugët e gjata të kurbetit, duke lënë pas pragjet e shtëpive, aromën e tokës së vet dhe njerëzit më të dashur. Por largimi i saj nuk ishte ikje nga përgjegjësia dhe as dorëzim përballë fatit. Përkundrazi, ajo shënoi fillimin e një kapitulli të ri të qëndresës kombëtare. Shqiptarët e mërguar nuk e lanë Kosovën pas shpine, ata e morën me vete në zemër, në mendje dhe në çdo veprim që ndërmorën në vendet ku fati i kishte çuar.

Në vend që të mbeteshin peng i nostalgjisë dhe i dhimbjes së ndarjes, ata iu përveshën punës me përkushtim të jashtëzakonshëm. Ditën punonin në fabrikat, minierat, kantieret dhe ndërmarrjet e Evropës Perëndimore për të siguruar jetesën e familjeve të tyre, ndërsa mbrëmjeve shndërroheshin në zërin e Kosovës. Organizonin shoqata, botonin gazeta e revista, shpërndanin trakte, organizonin demonstrata, takonin politikanë, gazetarë e veprimtarë të të drejtave të njeriut dhe përpiqeshin që e vërteta për Kosovën të mos mbetej e mbyllur brenda kufijve të Jugosllavisë.

Falë këtij angazhimi të pandërprerë, çështja shqiptare nuk mbeti një dramë e heshtur e një populli të shtypur. Ajo filloi të depërtonte në kancelaritë evropiane, në institucionet ndërkombëtare, në mediat botërore dhe në ndërgjegjen e opinionit publik ndërkombëtar. Mërgata e ktheu mallin për atdheun në energji politike, ndërsa dhimbjen personale në një mision kolektiv. Ajo u bë ura që lidhi Kosovën me botën demokratike dhe një zë që nuk reshti së kërkuari drejtësi, liri dhe dinjitet për popullin shqiptar.

Prandaj, sa herë ndalem për të reflektuar mbi këtë kapitull të historisë sonë, më lind natyrshëm një pyetje që nuk është vetëm retorike, por thellësisht historike e morale: çfarë do të kishte qenë Kosova pa mërgatën e saj? Si do të ishte zhvilluar rrugëtimi i saj drejt lirisë po të mungonte ai rrjet i jashtëzakonshëm solidariteti, sakrifice dhe përkushtimi që shqiptarët ndërtuan në mërgim? Ndoshta përgjigjja nuk mund të jepet me siguri të plotë, por një gjë mbetet e padiskutueshme: kontributi i mërgatës ishte një nga shtyllat më të rëndësishme mbi të cilat u mbështet rezistenca kombëtare dhe ndërkombëtarizimi i çështjes së Kosovës.

Historia e Kosovës nuk mund të shkruhet e plotë pa historinë e bijve dhe bijave të saj që jetuan larg atdheut, por nuk reshtën kurrë së jetuari për të. Ata dëshmuan se distanca nuk e zbeh dashurinë për vendlindjen, se kufijtë nuk mund ta burgosin idealin dhe se mërgimi, kur udhëhiqet nga ndjenja e përgjegjësisë kombëtare, mund të shndërrohet në një nga forcat më të mëdha të lirisë së një populli.

Sot, kur historia na jep mundësinë të shohim me qartësi rrugëtimin e Kosovës drejt lirisë, ndjenja që mbizotëron është mirënjohja. Një mirënjohje e thellë, e sinqertë dhe e përhershme për mërgatën shqiptare, e cila, edhe pse jetonte larg atdheut, nuk u largua kurrë shpirtërisht prej tij. Ajo mbeti e lidhur me Kosovën përmes kujtesës, dashurisë dhe përgjegjësisë kombëtare, duke e shndërruar mallin në forcë dhe sakrificën në veprim.

Jam plotësisht e vetëdijshëm se mërgata shqiptare nuk ishte thjesht një bashkësi bashkatdhetarësh të shpërndarë nëpër botë. Ajo ishte zemra që rrihte njëkohësisht me zemrën e Kosovës, ishte zëri që fliste për të kur vendlindja nuk mund të fliste lirshëm, ishte dora që e mbështeti në çastet më të vështira dhe ishte fryma që ushqeu shpresën në kohët më të errëta. Ajo u shndërrua në një forcë organizuese, politike, diplomatike, ekonomike dhe morale, duke mbajtur gjallë idealin e lirisë në çdo cep të botës ku jetonin shqiptarët.

Me punën e saj të palodhur, me organizimin e demonstratave, botimin e gazetave e revistave, sensibilizimin e opinionit ndërkombëtar, mbështetjen financiare të familjeve dhe të lëvizjes kombëtare, si dhe me përkushtimin e saj të pandërprerë, mërgata u bë një nga shtyllat më të rëndësishme të proceseve historike që çuan drejt çlirimit të Kosovës. Ajo nuk pranoi ta shihte fatin e atdheut nga larg si një spektatore e pafuqishme, përkundrazi, u bë pjesëmarrëse aktive në çdo përpjekje për ta afruar ditën e lirisë.

Prandaj, me bindje të plotë mund të thuhet se mërgata shqiptare ishte një ndër motorët më të fuqishëm që vuri në lëvizje proceset politike, diplomatike dhe kombëtare të çlirimit të Kosovës. Energjia e saj, vizioni i saj dhe besimi i saj i palëkundur se liria ishte e mundur u shndërruan në një forcë që nuk mund të ndalej. Ajo mbajti gjallë shpresën kur shumëkush mendonte se ajo ishte shuar, dhe e mbajti të ndezur flakën e atdhedashurisë në breza që lindën e u rritën larg Kosovës.

Historia e një kombi nuk ndërtohet vetëm nga ata që qëndrojnë brenda kufijve të tij, por edhe nga ata që, ndonëse larg fizikisht, mbeten të lidhur me të përmes shpirtit dhe veprës. Pikërisht këtë dëshmoi mërgata shqiptare. Ajo na la trashëgim jo vetëm ndihmën materiale apo mbështetjen politike, por edhe një mësim të madh historik: se dashuria për atdheun nuk matet me afërsinë gjeografike, por me gatishmërinë për të sakrifikuar gjithçka për lirinë, dinjitetin dhe të ardhmen e tij.

E tani, kur kanë kaluar vite nga ato kohë të errëta dhe Kosova jeton në liri si shtet i pavarur, natyrshëm lind një pyetje që prek ndërgjegjen e secilit prej nesh: a është ende e nevojshme që të rinjtë tanë të marrin rrugën e mërgimit dhe ta braktisin vendin e tyre? A duhet që edhe brezi që lindi në liri ta kërkojë të ardhmen larg tokës së të parëve, ashtu siç u detyruan dikur prindërit dhe gjyshërit e tyre në kohën e pushtimit?

Kjo është një pyetje që nuk kërkon vetëm përgjigje politike apo ekonomike, ajo kërkon edhe një përgjigje morale, kombëtare dhe njerëzore. Sepse mërgata e dikurshme u krijua nga dhuna, nga represioni dhe nga mungesa e lirisë. Ajo ishte një plagë historike, një largim i imponuar nga rrethanat. Ndërsa sot, kur flamuri i Kosovës valon i lirë dhe shteti ynë gëzon subjektivitet ndërkombëtar, do të ishte dhimbje e madhe nëse arsyeja e largimit do të ishte mungesa e shpresës, e mundësive apo e besimit në të ardhmen.

Nuk ka dhimbje më të madhe për një vend sesa të shohë rininë e tij duke u larguar, jo sepse nuk e do atdheun, por sepse nuk arrin ta ndërtojë jetën në të. Çdo i ri që merr rrugën e mërgimit bart me vete jo vetëm valixhen e tij, por edhe një pjesë të energjisë, dijes, ëndrrave dhe potencialit që do të mund ta pasuronte vendin e vet. Çdo largim është një boshllëk që mbetet në familje, në shoqëri dhe në të ardhmen e Kosovës.

Megjithatë, historia na mëson edhe një të vërtetë tjetër. Shqiptari, kudo që jeton, nuk e harron vendlindjen. Ai mund të ndërtojë jetën larg saj, por zemra i rreh gjithmonë në ritmin e Kosovës. Pikërisht për këtë arsye, sfida e kohës sonë nuk duhet të jetë vetëm ndalimi i emigrimit, por krijimi i kushteve që të rinjtë ta shohin Kosovën si vendin ku mund të realizojnë ëndrrat e tyre, të ndërtojnë karrierën, të krijojnë familje dhe të kontribuojnë me krenari për shoqërinë që i rriti.

Kosova ka nevojë për rininë e saj po aq sa rinia ka nevojë për Kosovën. Një shtet ndërtohet me idealet, dijen, punën dhe energjinë e brezave të rinj. Prandaj, pyetja që shtrohet sot nuk është vetëm nëse të rinjtë duhet të largohen, por çfarë duhet të bëjmë ne si shoqëri që ata të kenë arsye të qëndrojnë. Sepse liria nuk e përmbush misionin e saj vetëm atëherë kur fitohet, ajo e arrin kuptimin e plotë vetëm kur u jep qytetarëve mundësinë të jetojnë me dinjitet, të ëndërrojnë pa frikë dhe ta ndërtojnë të ardhmen në tokën që e quajnë atdhe.

Jo! Këtë mund ta themi me bindje të plotë, me krenari dhe me përgjegjësinë që na ngarkon historia. Kosova sot është një vend i lirë. Ajo është shtet i pavarur, sovran dhe demokratik, që ecën në rrugën e konsolidimit të institucioneve të saj dhe të ndërtimit të një të ardhmeje evropiane. Ëndrra e shumë brezave, e ushqyer ndër dekada me sakrifica, burgje, mërgim e gjak të derdhur, nuk mbeti një ideal i paarritshëm. Ajo u shndërrua në realitet dhe sot jeton në themelet e Republikës së Kosovës.

Kosova nuk është më ajo tokë ku fati i qytetarëve të saj vendosej në qendra të huaja vendimmarrjeje. Ajo ka institucionet e veta kushtetuese, organet e saj shtetërore dhe mekanizmat demokratikë që burojnë nga vullneti i lirë i qytetarëve. Përfaqësuesit e saj zgjidhen me votën e popullit, në përputhje me parimet e demokracisë, duke dëshmuar se sovraniteti nuk është më një aspiratë, por një realitet i mishëruar në jetën politike dhe institucionale të vendit.

Natyrisht, si çdo shtet i ri, edhe Kosova përballet me sfida, me pengesa dhe me sprova që kërkojnë mençuri, unitet dhe përkushtim. Por historia na mëson se kombet nuk maten nga mungesa e vështirësive, por nga aftësia për t’i kapërcyer ato. Rruga e Kosovës nuk ka qenë kurrë e lehtë, megjithatë ajo ka dëshmuar se di të ecë përpara edhe atëherë kur rruga është e pjerrët dhe horizonti duket i largët.

Sot Kosova ecën me hapa të sigurt drejt forcimit të shtetit ligjor, zhvillimit ekonomik, integrimit euroatlantik dhe afirmimit të saj në familjen e kombeve të lira. Çdo arritje, sado e vogël, është një gur më shumë në ndërtesën e shtetit që u ngrit mbi sakrificat e brezave. Çdo sukses është një nderim për ata që besuan në liri edhe atëherë kur ajo dukej e paarritshme.

Prandaj, askush nuk duhet ta harrojë se historia nuk ecën prapa. Ajo mund të sfidohet, mund të vonohet apo të sprovohet, por nuk mund të zhbëhet. Kosova ka hyrë në një epokë të re të ekzistencës së saj shtetërore dhe rrugëtimi i saj është i pakthyeshëm. Nuk ekziston asnjë forcë që mund ta zhbëjë vullnetin e një populli për të jetuar i lirë në vendin e vet, asnjë ide që mund ta shuajë sakrificën e atyre që e fituan këtë liri dhe asnjë pengesë që mund ta ndalë ecjen e Kosovës drejt së ardhmes.

Sepse liria nuk është më vetëm një kujtim i fituar me mund, ajo është përgjegjësi, është amanet dhe është horizonti drejt të cilit ecën një popull që ka vendosur të mos jetojë më kurrë në hijen e robërisë, por në dritën e dinjitetit, demokracisë dhe shpresës.

Megjithatë, liria nuk është fundi i rrugëtimit të një kombi, ajo është fillimi i një përgjegjësie të re. Kosova nuk ka nevojë vetëm të mbrohet, por edhe të ndërtohet, të zhvillohet dhe të përparojë. Ajo ka nevojë për duart, mendjet dhe zemrat e bijve e bijave të saj, sepse asnjë vend nuk mund ta ndërtojë të ardhmen pa energjinë dhe përkushtimin e brezave që i përkasin atij.

Çdo i ri që zgjedh të jetojë, të punojë dhe të krijojë në Kosovë, vendos një gur më shumë në themelet e shtetit. Çdo intelektual që e vë dijen në shërbim të shoqërisë, çdo punëtor që e kryen me ndershmëri profesionin e tij, çdo sipërmarrës që hap vende pune dhe çdo artist që pasuron kulturën kombëtare, bëhet pjesë e historisë së ndërtimit të Kosovës. Shtetet nuk ndërtohen vetëm nga institucionet, ato ndërtohen mbi përkushtimin e qytetarëve të tyre.

Sot, ndryshe nga periudhat e errëta të së kaluarës, Kosova është një vend ku ekzistojnë mundësi për të jetuar me dinjitet, për të punuar në liri dhe për të ndërtuar një jetë familjare në paqe. Sigurisht, sfidat nuk mungojnë dhe askush nuk mund të pretendojë se çdo problem është zgjidhur. Por ajo që është thelbësore është fakti se kushtet themelore për të ndërtuar një jetë më të mirë janë krijuar. Ekziston liria për të menduar, për të vepruar, për të studiuar, për të ndërmarrë iniciativa dhe për të ëndërruar pa frikën që dikur rëndonte mbi çdo shqiptar.

Kosova nuk kërkon sakrifica të pamundura nga bijtë e saj. Ajo kërkon besim, punë dhe dashuri. Kërkon që ata të mos e shohin vetëm si vendlindjen ku kanë lindur, por si atdheun që meriton të ndërtohet çdo ditë me dijen, ndershmërinë dhe përkushtimin e tyre. Sepse një shtet bëhet i fortë jo vetëm nga kufijtë e tij, por nga njerëzit që zgjedhin të qëndrojnë, të krijojnë dhe të ndërtojnë të ardhmen brenda tij.

Në fund të fundit, toka nuk merr jetë vetëm nga bukuria e maleve, e lumenjve apo e fushave të saj. Ajo gjallërohet nga njerëzit që e duan, që punojnë për të dhe që besojnë në të ardhmen e saj. Kosova ka nevojë për bijtë dhe bijat e veta jo vetëm për të kujtuar sakrificat e së kaluarës, por edhe për të shkruar kapitujt e rinj të zhvillimit, mirëqenies dhe përparimit. Vetëm atëherë ëndrra e brezave që luftuan për liri do të marrë kuptimin e saj më të plotë: një Kosovë ku njerëzit jo vetëm jetojnë të lirë, por edhe zgjedhin me krenari ta ndërtojnë jetën e tyre në vendin që e quajnë atdhe.

Nënat kanë nevojë ta ndiejnë praninë e fëmijëve të tyre, jo vetëm në kujtime, në telefonata apo në fotografi të dërguara nga largësia, por pranë sofrës familjare, në oborrin e shtëpisë dhe në jetën e përditshme. Nuk ka mall më të rëndë sesa ai i një nëne që pret me sy nga dera, duke shpresuar se një ditë biri apo bija do të kthehen në vendlindje. Zemra e saj nuk kërkon pasuri e as dhurata të çmuara, ajo kërkon zërin e fëmijëve, buzëqeshjen e nipërve e mbesave dhe ngrohtësinë e familjes së bashkuar.

Edhe toka ka nevojë për duart e bijve të saj. Ajo nuk duhet të mbetet e heshtur, e pambjellë dhe e mbuluar nga ferrat e harresës. Çdo arë e punuar është një dëshmi jete, çdo pemë e mbjellë është një premtim për të ardhmen dhe çdo fryt i nxjerrë nga kjo tokë është një bekim për brezat që vijnë. Toka e Kosovës nuk kërkon më gjakun e bijve të saj, siç ndodhi në periudhat më të rënda të historisë; ajo kërkon djersën e tyre, punën e tyre dhe dashurinë e tyre për ta bërë atë më pjellore, më të begatë dhe më të bukur.

Fëmijët meritojnë të rriten në vendin ku hodhën hapat e parë, aty ku mësuan fjalët e para në gjuhën e nënës, aty ku flamuri i Kosovës valon i lirë dhe ku kujtesa e të parëve jeton në çdo gur e në çdo rrëfim. Ata meritojnë të ndërtojnë ëndrrat e tyre në tokën që u përket, të rriten me ndjenjën e krenarisë për vendin e tyre dhe të trashëgojnë jo mallin për Kosovën, por lumturinë e të jetuarit në të.

Shkollat tona duhet të jehojnë nga zërat e fëmijëve, nga tingujt e dijes dhe nga ëndrrat e brezave të rinj. Oborret e tyre nuk duhet të mbeten të zbrazëta, ndërsa bankat pa nxënës. Sepse aty ku dëgjohet zëri i fëmijëve, aty rreh zemra e së ardhmes së një kombi. Një shkollë e mbushur me nxënës është shenja më e bukur e një shteti që jeton, që beson dhe që ndërton të nesërmen.

Po ashtu, fshatrat tona nuk duhet të zhyten në heshtje. Nuk duhet të mbyllen portat e shtëpive, të rrënohen oxhaqet dhe të mbesin të vetmuara rrugët që dikur gumëzhinin nga jeta. Çdo fshat që boshatiset humbet një pjesë të kujtesës sonë, të traditës sonë dhe të identitetit tonë. Kosova është e bukur jo vetëm në qytetet e saj, por edhe në fshatrat që ruajnë rrënjët e historisë, kulturës dhe shpirtit shqiptar.

Sot, më shumë se kurrë, Kosova na fton. Nuk na thërret më me britmën e luftës apo me klithmën e robërisë. Ajo na thërret me zërin e paqes, të lirisë dhe të shpresës. Na fton të jetojmë në të, të punojmë për të dhe ta ndërtojmë së bashku të ardhmen e saj. Na kujton se liria nuk është vetëm një fitore e së kaluarës, por një amanet që duhet ta pasurojmë çdo ditë me punë, me dashuri dhe me përgjegjësi.

Le ta festojmë e gëzojmë Kosovën jo vetëm me fjalë, por edhe me vepra. Le ta nderojmë duke e mbajtur të gjallë çdo vatër familjare, çdo shkollë, çdo fshat dhe çdo cep të saj. Sepse atdheu nuk jeton vetëm në faqet e historisë; ai jeton në njerëzit që zgjedhin të qëndrojnë pranë tij, ta duan, ta ndërtojnë dhe ta bëjnë çdo ditë më të denjë për brezat që do të vijnë.

16 korrik 2026
Prishtinë