[ Libra NëLinjë ]
nga Gjon Marku
- ese
Kanuni i Lekë Dukagjinit është një nga dëshmitë më të rëndësishme të së drejtës zakonore shqiptare dhe, njëkohësisht, një nga dokumentet më të pasura për njohjen e historisë shoqërore të shqiptarëve. Përtej karakterit normativ, ai ruan gjurmë të një mënyre të caktuar të organizimit të jetës, të marrëdhënieve familjare, të pronës, të autoritetit, të përgjegjësisë, të konfliktit dhe të pajtimit.
Në kapitujt e mëparshëm Kanuni u shqyrtua si sistem normash që rregullonte marrëdhëniet brenda bashkësive shqiptare. Në këtë kapitull vështrimi zgjerohet: pyetja nuk është më vetëm çfarë parashikonte Kanuni, por çfarë na tregon ai për shoqërinë që e krijoi, e ruajti dhe e zbatoi. Kjo ndryshon edhe mënyrën e vlerësimit të tij.
Kanuni nuk mund të konsiderohet më si rend juridik alternativ ndaj shtetit modern. Por humbja e funksionit normativ nuk nënkupton humbjen e vlerës historike. Përkundrazi, pikërisht sepse nuk mund të shërbejë më si burim i së drejtës pozitive, ai bëhet edhe më i rëndësishëm si objekt studimi. Në këtë kuptim, Kanuni duhet parë njëkohësisht në tri dimensione: si dëshmi e së drejtës zakonore, si dokument i historisë shoqërore dhe si pjesë e trashëgimisë kulturore shqiptare.
1. Nga normë juridike në dokument historic
Çdo sistem juridik lidhet me një kohë, një shoqëri dhe një mënyrë të caktuar organizimi. Kanuni i përket një rendi shoqëror ku bashkësitë lokale kishin rol të rëndësishëm në organizimin dhe rregullimin e jetës së përditshme. Në kushtet e një pranie jo të njëtrajtshme të institucioneve shtetërore, norma zakonore shërbente si instrument për ruajtjen e rendit, përcaktimin e përgjegjësive dhe zgjidhjen e mosmarrëveshjeve.
Me konsolidimin e shtetit modern dhe të së drejtës së shkruar, ky funksion ndryshoi në mënyrë thelbësore. Norma zakonore nuk mund të kishte më të njëjtin autoritet juridik, por mbeti dëshmi e një realiteti historik. Prandaj Kanuni duhet lexuar sot jo vetëm si tekst normativ, por edhe si burim historik që na lejon të rindërtojmë aspekte të jetës së shoqërisë shqiptare. Në këtë këndvështrim, çdo dispozitë e tij bëhet një dritare nga e cila shihet një realitet shoqëror më i gjerë.
2. Kanuni si dokument i historisë shoqërore
Historia e një populli nuk ndërtohet vetëm nga luftërat, traktatet, mbretërit, qeveritë dhe institucionet politike. Ajo ndërtohet edhe nga mënyra se si njerëzit kanë jetuar. Si kanë krijuar familje? Si kanë trashëguar pronën? Si kanë zgjidhur konfliktet dhe si kanë mbrojtur nderin? Si kanë pritur mikun? Si kanë ndërtuar marrëdhëniet me fqinjët dhe si kanë vendosur kufijtë? Si kanë ndërmjetësuar dhe si kanë ndëshkuar shkeljen e një norme? Përgjigje për këto pyetje gjenden, në forma të ndryshme, në normat zakonore.
Në këtë kuptim, Kanuni është dokument i historisë së jetës së përditshme. Ai nuk tregon vetëm çfarë duhej bërë, por, përmes vetë normave, na lejon të kuptojmë se cilat probleme shoqërore kërkonin rregullim. Prania e normave për pronën dëshmon rëndësinë e saj në jetën shoqërore. Normat për martesën tregojnë rëndësinë e familjes. Normat për kufijtë dëshmojnë nevojën për të përcaktuar marrëdhëniet pronësore. Normat për besën, mikpritjen dhe nderin dëshmojnë rëndësinë e besimit dhe të reputacionit në një shoqëri të organizuar mbi marrëdhënie të drejtpërdrejta. Kështu, Kanuni bëhet burim i rëndësishëm për historinë shoqërore shqiptare.
3. Familja si themel i organizimit shoqëror
Një nga përfundimet që nxirren nga studimi i Kanunit është vendi qendror i familjes në organizimin e shoqërisë tradicionale. Ajo nuk ishte vetëm bashkësi emocionale ose ekonomike, por njëkohësisht njësi e organizimit shoqëror, ekonomik dhe moral. Marrëdhëniet ndërmjet burrit dhe gruas, prindërve dhe fëmijëve, vëllezërve, trashëgimtarëve dhe pjesëtarëve të tjerë të familjes përcaktoheshin nga një sistem i ndërlikuar detyrimesh dhe përgjegjësish.
Edhe trashëgimia nuk mund të kuptohet vetëm si kalim i pasurisë nga një brez te tjetri; ajo lidhej me vazhdimësinë e familjes dhe të trungut. Në këtë kuptim, Kanuni është burim i rëndësishëm për studimin e historisë së familjes shqiptare. Ai dëshmon një shoqëri ku familja ishte një nga mekanizmat kryesorë të sigurimit ekonomik, shoqëror dhe moral të individit.
4. Prona si themel i marrëdhënieve ekonomike dhe shoqërore
Normat kanunore për pronën janë një tjetër burim i rëndësishëm për njohjen e shoqërisë tradicionale. Trualli, kufijtë, tokat, kullotat, pasuria familjare, trashëgimia dhe marrëdhëniet kontraktore nuk ishin thjesht çështje ekonomike, por pjesë e rendit shoqëror. Konflikti për pronën mund të shndërrohej në konflikt ndërmjet familjeve ose vëllazërive; prandaj përcaktimi i kufijve dhe njohja e së drejtës mbi pronën merrnin rëndësi të veçantë.
Normat mbi shitjen, shkëmbimin, huanë, qiranë dhe format e tjera të marrëdhënieve pasurore dëshmojnë gjithashtu se shoqëria tradicionale nuk ishte shoqëri pa rregulla ekonomike. Përkundrazi, ekzistonte një kulturë juridike e pronës dhe e detyrimit. Ky aspekt është veçanërisht i rëndësishëm për të kuptuar se e drejta zakonore nuk ishte vetëm sistem ndalimesh dhe sanksionesh, por edhe mekanizëm që rregullonte marrëdhëniet e përditshme ekonomike.
5. Besa, fjala dhe nderi si mekanizma të besimit shoqëror
Ndër konceptet më të njohura të traditës zakonore shqiptare janë besa, fjala dhe nderi. Megjithatë, ato nuk duhet trajtuar vetëm në mënyrë romantike ose folklorike. Në një shoqëri ku marrëdhëniet personale dhe komunitare kishin rëndësi të madhe, fjala e dhënë shërbente si mekanizëm për krijimin e besimit. Besa krijonte një detyrim moral dhe shoqëror. Nderi lidhej me reputacionin dhe pozitën e individit brenda bashkësisë. Fjala kishte peshë sepse marrëdhëniet shoqërore nuk mbështeteshin gjithmonë në dokumente, institucione dhe mekanizma formalë garantimi. Kështu, këto koncepte mund të studiohen si pjesë e një kulture të veçantë të besimit shoqëror.
6. Mikpritja dhe marrëdhënia me tjetrin
Mikpritja zë vend të veçantë në traditën shqiptare dhe në sistemin e normave zakonore. Miku nuk trajtohet thjesht si individ që viziton shtëpinë e dikujt; mikpritja krijon një marrëdhënie të posaçme detyrimi dhe mbrojtjeje. Në këtë kuptim, norma e mikpritjes është edhe normë e marrëdhënies me tjetrin. Ajo tregon se shoqëria tradicionale nuk ishte ndërtuar vetëm mbi marrëdhëniet e gjakut dhe të farefisnisë, por njihte edhe forma të tjera të lidhjes shoqërore. Kjo është një nga arsyet përse Kanuni duhet studiuar edhe si dokument i kulturës së marrëdhënieve njerëzore.
1. Kuvendi, pleqësia dhe kultura e vetëqeverisjes
Një nga aspektet më të rëndësishme të Kanunit, veçanërisht në kuadër të këtij libri, është ekzistenca e mekanizmave të vetëqeverisjes së bashkësive. Kuvendi, pleqësia, ndërmjetësimi dhe vendimmarrja kolektive dëshmojnë se bashkësitë nuk ishin pasive përballë problemeve të tyre: ato kishin mekanizma për diskutimin, vendimmarrjen dhe zgjidhjen e mosmarrëveshjeve.
Kjo nuk duhet ngatërruar me shtetin modern. Vetëqeverisja zakonore nuk ishte shtet në kuptimin bashkëkohor juridik, por një formë historike e organizimit dhe e vetërregullimit të bashkësive. Pikërisht për këtë arsye studimi i saj është i rëndësishëm për të kuptuar rrugën e gjatë të kalimit nga rendet lokale e zakonore drejt rendit juridik shtetëror.
2. Konflikti dhe pajtimi në shoqërinë zakonore
Një shoqëri që njeh konflikte duhet të ketë edhe mekanizma për t’i zgjidhur ato. Ky parim është i rëndësishëm për të shmangur një interpretim të njëanshëm të Kanunit. Në diskursin bashkëkohor ai identifikohet shpesh vetëm me gjakmarrjen, por një vështrim më i plotë tregon rëndësinë e mekanizmave të ndërmjetësimit, të pleqësisë dhe të pajtimit.
Pajtimi nuk ishte element i jashtëm ndaj rendit zakonor; ai lidhej me nevojën për rikthimin e ekuilibrit brenda bashkësisë. Prandaj, krahas studimit të konfliktit, duhet studiuar edhe kultura e pajtimit. Kjo është veçanërisht e rëndësishme për një kuptim më të plotë të funksionit shoqëror të Kanunit.
3. Kanuni dhe kujtesa e shoqërisë tradicionale
Një nga vlerat më të mëdha të Kanunit është se ruan një pjesë të kujtesës së shoqërisë tradicionale. Në të ruhen terma, koncepte, marrëdhënie dhe mënyra të menduari që ndihmojnë në rindërtimin e një bote shoqërore që ka pësuar ndryshime të mëdha. Kjo e bën Kanunin të rëndësishëm edhe për gjuhësinë, etnologjinë, antropologjinë dhe historinë kulturore.
Terminologjia e tij nuk është thjesht gjuhë juridike, por pjesë e kujtesës së një shoqërie. Fjalët që lidhen me familjen, pronën, farefisninë, autoritetin, konfliktin dhe pajtimin ruajnë brenda tyre një pjesë të mënyrës se si ajo shoqëri e konceptonte botën.
4. Kanuni si trashëgimi kulturore
Me kalimin e kohës, Kanuni ka kaluar nga sistem normativ që rregullonte marrëdhëniet e bashkësive në dokument me rëndësi historike dhe kulturore. Ky është një nga shndërrimet më të rëndësishme që duhen kuptuar.
Trashëgimia kulturore nuk nënkupton detyrimisht vazhdimin e një norme si normë juridike. Një shoqëri mund të trashëgojë një dokument, një monument, një vepër letrare, një sistem besimesh ose një traditë pa e rikthyer atë në funksionin e saj fillestar. Në këtë kuptim, Kanuni është trashëgimi kulturore sepse ruan një pjesë të rëndësishme të kujtesës historike të shqiptarëve. Vlera e tij sot qëndron në atë që na ndihmon të kuptojmë.
5. Çfarë duhet të trashëgojmë nga Kanuni?
Kjo pyetje kërkon një përgjigje të matur. Shoqëria moderne nuk mund dhe nuk duhet ta marrë Kanunin si sistem juridik të zbatueshëm, por mund të ruajë dhe të studiojë vlerat kulturore e historike që lidhen me të. Në këtë kuadër mund të përmenden: fjala e dhënë, përgjegjësia, besimi, mikpritja, solidariteti, ndërmjetësimi, respekti për tjetrin dhe përgjegjësia ndaj bashkësisë.
Këto vlera nuk duhet shndërruar në formula romantike. Ato duhet të studiohen në kontekstin e tyre historik dhe të vlerësohen në raport me parimet e shoqërisë moderne.
6. Çfarë nuk mund të trashëgojmë si normë juridike?
Ky dallim është i domosdoshëm. Trashëgimia kulturore nuk mund të përdoret për të legjitimuar veprime që bien ndesh me ligjin dhe me parimet themelore të shtetit modern. Kjo vlen për çdo normë ose praktikë që cenon jetën, dinjitetin, lirinë, barazinë dhe të drejtat themelore të individit.
Në shtetin modern, ligji është autoriteti juridik i detyrueshëm. Kanuni mund të studiohet, të interpretohet, të ruhet dhe të transmetohet si trashëgimi kulturore, por nuk mund të përdoret si burim autorizimi për drejtësinë private. Pikërisht këtu duhet ndarë qartë kujtesa historike nga detyrimi juridik.
13. Kanuni dhe identiteti kulturor shqiptar
Kanuni është bërë pjesë e identitetit kulturor shqiptar, por kjo duhet kuptuar në mënyrë të matur. Identiteti shqiptar është rezultat i një procesi të gjatë historik, gjuhësor, kulturor, fetar, ekonomik dhe politik, ndërsa Kanuni është vetëm një nga elementet që ndihmojnë në njohjen e këtij zhvillimi. Vlera e tij qëndron veçanërisht në dëshminë që jep për aftësinë e bashkësive shqiptare për të krijuar mekanizma të brendshëm organizimi dhe vetërregullimi. Prandaj ai mund të shihet si pjesë e rëndësishme e kujtesës juridike dhe shoqërore shqiptare, pa u shndërruar në shpjegimin e vetëm të identitetit kombëtar.
7. Nevoja për një studim ndërdisiplinor
Kanuni është tekst që nuk kuptohet plotësisht nga një disiplinë e vetme. Juristi studion strukturën normative; historiani kërkon kontekstin; antropologu studion marrëdhëniet shoqërore; sociologu analizon strukturat dhe mekanizmat e bashkësisë; gjuhëtari studion terminologjinë dhe strukturën gjuhësore; etnologu shqyrton zakonet dhe mënyrat e jetesës. Vetëm bashkimi i këtyre këndvështrimeve mund të krijojë një pamje më të plotë.
Për këtë arsye, studimi i Kanunit duhet të vazhdojë përtej leximeve tradicionale dhe përtej polemikave që e reduktojnë atë në disa tema të njohura.
15. Nga Kanuni te shteti modern
Historia e Kanunit është, në një farë kuptimi, edhe historia e një transformimi. Një shoqëri që për një kohë të gjatë rregulloi një pjesë të jetës përmes normave zakonore kaloi gradualisht drejt një rendi ku ligji i shkruar dhe institucionet shtetërore morën funksionin kryesor të organizimit juridik. Ky kalim nuk duhet parë thjesht si zëvendësim i një sistemi nga një tjetër; ai përfaqëson një transformim të thellë të mënyrës se si individi, familja, bashkësia dhe shteti lidhen me njëri-tjetrin.
Në këtë proces, Kanuni mbetet dëshmi e një etape historike. Ai na ndihmon të kuptojmë se shteti modern nuk lindi në një hapësirë pa histori juridike, por mbi një terren ku ekzistonin forma të mëparshme të organizimit dhe të vetërregullimit shoqëror.
Kanuni i Lekë Dukagjinit është një nga ato vepra të së kaluarës që nuk mund të kuptohen vetëm duke lexuar nenet e tyre. Pas normave qëndron një shoqëri; pas rregullave, një mënyrë jetese; pas ndalimeve dhe detyrimeve, një sistem marrëdhëniesh njerëzore. Prandaj vlera e Kanunit sot nuk qëndron në rikthimin e tij si rend juridik, por në kujtesën që ai ruan. Ai na flet për familjen shqiptare, për pronën, për martesën, për trashëgiminë, për besën, për mikpritjen, për nderin, për kuvendin, për pleqësinë, për konfliktin dhe për pajtimin. Na tregon se si bashkësitë shqiptare, në rrethana të caktuara historike, u përpoqën të ndërtonin rend dhe të ruanin ekuilibrin shoqëror.
Për këtë arsye Kanuni nuk duhet as të idealizohet, as të demonizohet. Nuk duhet shenjtëruar si model i përjetshëm dhe nuk duhet dënuar si burim i vetëm i të gjitha dukurive negative të shoqërisë shqiptare. Duhet studiuar, duhet vendosur në kohën e vet, duhet kuptuar në marrëdhënie me shoqërinë që e krijoi. Dhe mbi të gjitha, duhet ndarë qartë Kanuni si dokument historik nga Kanuni si normë juridike.
Në shtetin modern, ligji i shkruar dhe institucionet shtetërore janë themeli i rendit juridik. Kanuni nuk mund të zëvendësojë ligjin, nuk mund të autorizojë drejtësinë private dhe nuk mund të përdoret për të justifikuar shkeljen e të drejtave të individit. Por pikërisht sepse nuk është më rendi juridik i shoqërisë moderne, ai bëhet edhe më i vlefshëm si objekt studimi. Një popull nuk e njeh veten vetëm përmes shtetit që ka ndërtuar, por edhe përmes mënyrave me të cilat është përpjekur ta organizojë jetën e vet përpara konsolidimit të institucioneve moderne.
Në këtë kuptim, Kanuni është pjesë e historisë së gjatë të ndërtimit të rendit shoqëror shqiptar. Ai dëshmon për një shoqëri që, në kushtet e veta historike, krijoi forma të vetëqeverisjes, të përgjegjësisë, të ndërmjetësimit dhe të ruajtjes së ekuilibrit brenda bashkësisë. Prandaj, të studiojmë Kanunin nuk do të thotë të kthehemi pas në kohë, por të kuptojmë më mirë rrugën nëpër të cilën kemi ardhur.
Kjo është ndoshta trashëgimia më e madhe që ai mund t’i japë shoqërisë shqiptare të sotme: jo një ligj për t’u zbatuar, por një kujtesë për t’u kuptuar; jo një rend për t’u rikthyer, por një histori për t’u njohur; jo një alternativë ndaj shtetit modern, por një dëshmi e rrugës së gjatë drejt tij.
Nëse e lexojmë kështu, Kanuni nuk mbetet relike e mbyllur në të kaluarën. Ai bëhet dokument i gjallë i kujtesës sonë historike dhe burim i rëndësishëm për të kuptuar se si është formuar, organizuar dhe transformuar shoqëria shqiptare. Si rend juridik, Kanuni i përket së kaluarës; si objekt studimi, i përket edhe së ardhmes. Dhe një shoqëri që e njeh me përgjegjësi të kaluarën e saj e ka më të lehtë të kuptojë të tashmen dhe të ndërtojë me më shumë vetëdije të ardhmen.
