Gjarprit i doli koka!

Ese:

Nga Safet SADIKU

Të lashtët e njihnin mirë gjarprin. Jo sepse e kishin frikë më shumë se bishat e tjera, por sepse e dinin se ai rrallë sulmon pa paralajmërim. Fillimisht shfaqet vetëm koka. Del ngadalë nga bari, provon terrenin, mat heshtjen e përreth dhe vetëm atëherë vendos nëse do të kafshojë. Prandaj në shumë qytetërime të vjetra gjarpri nuk ishte thjesht një kafshë. Ishte simbol i fuqisë së fshehur, i mashtrimit, por edhe i pushtetit që lëviz pa u ndier derisa shfaqet krejtësisht. Kurse njerëzit e urtë dinin një rregull të thjeshtë: gjarprit nuk i shtypet bishti, por koka. Sepse aty ndodhet helmi, aty ndodhet rreziku. Edhe pushtetet kanë ngjashmëri me gjarpërinjtë. Për një kohë të gjatë lëvizin nën hijen e premtimeve, të propagandës dhe të fjalëve të mëdha. Flasin për zhvillim, për investime, për interesa kombëtare. Por vjen një çast kur koka del mbi barin e fjalëve dhe shfaqet ashtu siç është.

Kur prona publike ose private trajtohet si mall që mund të shpërndahet sipas vullnetit politik, kur procedurat ligjore anashkalohen në emër të “interesit strategjik“, kur transparenca zëvendësohet nga vendime të marra pas dyerve të mbyllura, atëherë shumëkush fillon të pyesë nëse po sheh zhvillimin apo thjesht kokën e gjarprit që ka dalë më në fund në dritë. Historia e njerëzimit tregon se pushtetet e egra i ngjajnë kafshëve të egra: sa më gjatë të mos kenë kufij, aq më shumë besojnë se pylli u përket vetëm atyre. Por ligji është pikërisht ai kufi që qytetërimet kanë ngritur ndër shekuj për t’i kujtuar pushtetit se nuk është pronar i tokës, por administrues i saj. Dhe kur pushteti harron këtë, nuk është qytetari ai që duhet të ulë kokën. Përkundrazi. Është ligji ai që duhet t’ia kujtojë pushtetit vendin e vet. Sepse në çdo epokë kur gjarprit i ka dalë koka, shoqëritë e lira kanë mbijetuar vetëm kur kanë pasur guximin ta shohin rrezikun ashtu siç është në pamje, dhe ta ndalin para se helmi të përhapet.

Kur politika shet tokën e shtetit, ngjan me gjarprin që nxjerr kokën në vapë për të kafshuar. Kjo është arsyeja pse reagimi i qytetarëve është i kuptueshëm dhe i drejtë. Protesta është një mjet demokratik për të kërkuar llogari dhe për të mbrojtur interesin publik, sidomos kur bëhet fjalë për pasuri që u përkasin të gjithëve. Në një shoqëri të lirë, heshtja përballë vendimeve që prekin të ardhmen e përbashkët nuk është virtyt, ndërsa angazhimi qytetar mbetet garancia më e mirë kundër abuzimit me pushtetin. Për vite me radhë, shqiptarëve u është thënë se çdo vendim i madh merret në emër të zhvillimit, të integrimit europian dhe të së ardhmes së vendit. U premtua se rruga drejt Bashkimit Europian do të sillte më shumë ligjshmëri, më shumë mbrojtje për pasuritë kombëtare dhe më shumë mirëqenie për qytetarët. Por sa më shumë hiqen perdet e propagandës, aq më qartë duket se pas fjalëve të bukura po shfaqet një realitet tjetër. Gjarprit i doli koka.

Ajo që paraqitet si zhvillim, shpesh ngjan më shumë me një sistem ku ligjet ndryshohen për t’iu përshtatur interesave të veçanta, ku pasuritë natyrore trajtohen si mall për t’u ndarë dhe ku emri i Europës përdoret si vulë justifikimi për vendime që kanë pak lidhje me frymën e vërtetë europiane. Prandaj, pyetja nuk është më se çfarë po na premtohet, por se çfarë po ndodh realisht. Kjo çështje nuk është më një debat i zakonshëm mbi zhvillimin ekonomik apo mbi mënyrën se si duhet të shfrytëzohen pasuritë natyrore të vendit. Ajo që paraqitet si “turizëm elitar” po ngjan gjithnjë e më shumë me një slogan të zbrazët, një fasadë e stolisur me fjalë të bukura për të justifikuar projekte gjigante ndërtimi. Premtohet mirëqenie, vende pune dhe afrim me standardet europiane, por pyetja themelore mbetet: Kush përfiton realisht? Kur zhvillimi matet vetëm me beton, me resorte dhe me interesa të ngushta ekonomike, rreziku është që vendi të humbasë pikërisht atë pasuri që pretendon se po e shndërron në vlerë. Në këtë kuptim, “turizmi elitar” rrezikon të mbetet jo një strategji zhvillimi, por një gënjeshtër e zbukuruar me emra të mëdhenj dhe premtime të mëdha.

Si po na e shesin dhe çfarë po ndodh në të vërtetë

Në fund të fundit, pyetja nuk është më çfarë na është premtuar, por çfarë po mbetet pas premtimeve. Qytetarët votojnë, ndërsa vendimet merren larg syve të tyre. Qytetarët protestojnë, ndërsa betoni përparon. Qytetarët heshtin, ndërsa parcelat ndahen, edhe në brigjet e lumit të fundit të egër të Europës. Na është thënë me fjalët më të bukura se do të kemi një Park Kombëtar. Megjithatë, sot gjithnjë e më shumë qytetarë pyesin nëse po shkojmë drejt një “Parku Betoni”. Na flitet për interesa strategjike, për investime dhe për emra të mëdhenj ndërkombëtarë, por përtej propagandës mbetet një kërkesë e thjeshtë dhe legjitime: transparencë dhe përgjegjësi.

Në Europën që na paraqitet si model, parqet natyrore nuk trajtohen si trofe të pushtetit, por si trashëgimi e përbashkët. Në Gjermani, Francë apo Holandë, qeveritë janë të detyruara t’u nënshtrohen ligjeve mjedisore, vlerësimeve të pavarura dhe, jo rrallë, kundërshtimit të qytetarëve. Projekte të mëdha janë pezulluar, rishikuar ose ndryshuar për shkak të vendimeve të gjykatave, konsultimeve publike apo referendumeve lokale. Kjo, sepse në demokracitë europiane zhvillimi nuk matet me shpejtësinë e betonit, por me aftësinë e shtetit për t’i vendosur kufij vetes, për të respektuar ligjin dhe për ta mbrojtur interesin publik edhe atëherë kur kjo bie ndesh me interesat e momentit.

Nuk ka rëndësi se nga vjen presioni, i jashtëm apo i brendshëm. Rëndësi ka nëse pushteti i shërben interesit publik apo interesave të ngushta. Dhe nëse “gjarprit i doli koka“, ndonëse me vonesë, atëherë detyra e qytetarëve nuk është t’i mbyllin sytë, por të kërkojnë llogari. Sepse demokracia nuk jeton nga heshtja, por nga kujtesa, nga pjesëmarrja dhe nga guximi për të mos e pranuar si normale atë që dëmton të ardhmen e përbashkët. Prandaj, mirënjohja u takon atyre që nuk heshtën, atyre që protestuan, atyre që kërkuan transparencë dhe atyre që besojnë se Shqipëria nuk bëhet më europiane duke ndryshuar emrat e projekteve, por duke respektuar ligjin. Sepse Europa nuk fillon te resortet dhe as te propaganda! Europa fillon aty ku pushteti ndalet përpara ligjit dhe ku pasuritë e përbashkëta mbrohen me të njëjtin përkushtim me të cilin mbrohet vetë demokracia.

Ndonëse, shpesh debati publik përplaset edhe me çështje ligjore që lidhen me procesin e integrimit europian dhe me mënyrën se si harmonizohen reformat në Shqipëri me standardet ndërkombëtare. Një nga çështjet e diskutuara lidhet me përpjekjet për përafrimin e administratës publike me standardet e Bashkimit Europian, ku synimi është krijimi i një administrate më profesionale, më të depolitizuar dhe më efikase. Në praktikë, ky proces shpesh është shoqëruar me debate të forta politike mbi mënyrën e zbatimit dhe ndikimin e tij real në funksionimin e institucioneve. Një tjetër pikë e rëndësishme lidhet me kuadrin ligjor për investimet e huaja. Ndërsa në retorikën politike theksohet mbrojtja e investimeve dhe nxitja e kapitalit të huaj, në kuadrin e standardeve europiane theksi vendoset në sigurinë juridike, transparencën dhe mbrojtjen e interesit publik në çdo marrëveshje investimi.

Në këtë kontekst, shpesh lind debati nëse ligjet kombëtare janë plotësisht në harmoni me praktikat dhe standardet e Bashkimit Europian, apo nëse ka mospërputhje në mënyrën se si interpretohen dhe zbatohen ato në terren. Pikërisht këto dallime në interpretim dhe zbatim janë pjesë e debatit më të gjerë mbi drejtimin e reformave dhe besueshmërinë e tyre në raport me procesin e integrimit. Prandaj, ndryshimi i vërtetë nuk vjen nga fjalët e zbukuruara apo nga deklaratat politike në media ndërkombëtare, por nga zbatimi i ligjit në mënyrë të barabartë për të gjithë dhe nga respektimi i interesit publik mbi çdo marrëveshje apo projekt.

Mrekullia e vërtetë e qeverisjes ndodh kur institucionet funksionojnë mbi ligj dhe transparencë, jo kur realiteti zëvendësohet me propagandë. Në një sistem demokratik, çdo pushtet mbahet përgjegjës përpara qytetarëve dhe ndryshimi ndodh përmes mekanizmave kushtetues dhe vullnetit të tyre, sa herë që premtimet nuk përputhen me veprat. Kjo shkelje ligjore tani ka ndodhur prandaj rënia e qeverisë është kërkesë legjitime nga protestuesit dhe duhet të ndodhë sa më parë!