UÇK-ja, lufta për çlirim dhe drejtësia

Isuf B. Bajrami

Nga rrethanat e formimit të UÇK-së te prova, përgjegjësia individuale dhe gjykimi në Hagë

Hyrje

Historia e Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës nuk mund të fillojë me një aktakuzë dhe as të përfundojë me një aktgjykim.
Për ta kuptuar luftën e UÇK-së, duhet të nisemi nga rrethanat politike, shoqërore dhe historike që e prodhuan konfliktin: nga represioni shtetëror, nga dështimi i përpjekjeve politike për zgjidhje, nga rezistenca e gjatë e popullsisë shqiptare të Kosovës dhe nga përshkallëzimi i dhunës gjatë viteve 1998–1999.
Kjo qasje nuk kërkon mohimin e veprimeve të paligjshme të kryera gjatë luftës. Përkundrazi, kërkon që çdo përgjegjësi penale të përcaktohet mbi bazën e provave, në mënyrë individuale dhe sipas standardeve të drejtësisë penale.
Në një proces penal, pyetja themelore nuk është nëse një organizatë ka një rëndësi të caktuar historike ose politike. Pyetja është nëse personi konkret ka kryer veprën konkrete, nëse ka pasur formën përkatëse të përgjegjësisë dhe nëse këto elemente janë provuar përtej dyshimit të arsyeshëm.
Ky dallim është themelor për çdo vlerësim serioz të historisë së UÇK-së.

RRETHANAT QË ÇUAN NË FORMIMIN E UÇK-së

Nga rezistenca paqësore te rezistenca e armatosur
Gjatë viteve ’90, shqiptarët e Kosovës zhvilluan një rezistencë politike dhe institucionale kryesisht paqësore. U krijuan struktura paralele në arsim, shëndetësi dhe administrim, ndërsa kërkesa për të drejtat politike dhe vetëvendosjen e Kosovës vazhdoi të artikulohej përmes mjeteve politike.
Megjithatë, kjo strategji nuk solli një zgjidhje politike.
Në të njëjtën kohë, represioni shtetëror dhe përshkallëzimi i dhunës krijuan një realitet të ri. Në këtë kontekst u shfaq Ushtria Çlirimtare e Kosovës.
Edhe qëndrimi ndërkombëtar ndaj UÇK-së nuk ishte statik. Në shkurt 1998, përfaqësuesi amerikan Robert Gelbard e cilësoi UÇK-në si grup terrorist dhe dënoi sulmet e saj, por në të njëjtën deklaratë ai theksoi se pjesa dërrmuese e dhunës që po ndodhte në Kosovë i atribuohej policisë dhe e përshkroi dhunën e forcave serbe si të pajustifikueshme.¹
Vetëm pak muaj më vonë, politika ndërkombëtare duhej ta trajtonte UÇK-në si faktor real të konfliktit dhe të kërkonte zgjidhje politike që përfshinin edhe realitetin e krijuar në terren.
Kjo dinamikë është e rëndësishme sepse tregon se historia e UÇK-së nuk mund të reduktohet në një përkufizim të vetëm politik të përdorur në një moment të caktuar. Qëndrimet diplomatike ndryshuan bashkë me ndryshimin e konfliktit.

Dhuna dhe zhvendosja e popullsisë

Dokumentacioni ndërkombëtar i kohës dëshmon për një situatë të rëndë humanitare.
Misioni Verifikues i OSBE-së dokumentoi shkelje të të drejtave të njeriut dhe të së drejtës humanitare nga palët në konflikt. Raporti i OSBE/ODIHR-së, i bazuar në materialin e mbledhur gjatë misionit dhe në mijëra intervista me refugjatë, përshkruan një situatë të përshkallëzuar dhune dhe zhvendosjeje të popullsisë civile.²
Edhe jurisprudenca e Tribunalit Penal Ndërkombëtar për ish-Jugosllavinë dokumentoi më pas një fushatë të gjerë dhune dhe dëbimi të popullsisë shqiptare të Kosovës nga forcat e RFJ-së dhe Serbisë gjatë vitit 1999. Në çështjen Milutinović et al., Gjykata konstatoi se forcat serbe dhe jugosllave kishin kryer dëbime dhe transferime të dhunshme dhe se gjatë kësaj fushate kishte pasur vrasje, sulme seksuale dhe shkatërrim të objekteve fetare.³
Këto konstatime nuk përcaktojnë vetvetiu përgjegjësinë penale të ndonjë pjesëtari të UÇK-së. Por ato janë pjesë e kontekstit historik dhe faktik në të cilin duhet të vendoset lufta e Kosovës.

LUFTA E UÇK-së DHE KARAKTERI I REZISTENCËS

Lufta nuk mund të shkëputet nga rrethanat që e prodhuan
UÇK-ja u zhvillua në kushtet e një konflikti të armatosur dhe nuk ishte ushtri shtetërore me dekada traditë institucionale.
Një pjesë e njerëzve që iu bashkuan luftës nuk ishin ushtarakë profesionistë. Ishin njerëz me prejardhje civile, me nivele të ndryshme përgatitjeje, trajnimi dhe autoriteti.
Kjo rrethanë nuk e anulon të drejtën humanitare dhe nuk krijon imunitet nga përgjegjësia për veprime të paligjshme. Por ajo është një rrethanë faktike që duhet të merret në konsideratë kur vlerësohet përgjegjësia individuale.
Një luftëtar i thjeshtë nuk mund të trajtohet automatikisht sikur të kishte pasur të njëjtin nivel informacioni, autoriteti, trajnimi dhe kontrolli operacional si një komandant i lartë.

Njohja e ligjeve të luftës dhe realiteti i luftëtarit të UÇK-së

E drejta ndërkombëtare humanitare nuk e trajton edukimin mbi ligjet e luftës si çështje dytësore.
Neni 83 i Protokollit Shtesë I kërkon që Konventat e Gjenevës dhe Protokolli të përhapen sa më gjerësisht dhe që studimi i tyre të përfshihet në programet e mësimit ushtarak. Ai kërkon gjithashtu që autoritetet ushtarake ose civile që marrin përgjegjësi për zbatimin e tyre të jenë plotësisht të njohura me tekstin e këtyre instrumenteve.⁴
Neni 87 vendos detyrime të posaçme mbi komandantët, në përputhje me nivelin e përgjegjësisë së tyre, për të siguruar që vartësit të jenë të vetëdijshëm për detyrimet që burojnë nga Konventat dhe Protokolli.⁵
Ky parim ka rëndësi të veçantë kur shqyrtohet një formacion i armatosur i krijuar dhe zhvilluar në kushtet e luftës.
Mungesa e trajnimit nuk e zhduk normën juridike. Por as nuk mund të trajtohet si fakt juridikisht i parëndësishëm.
Në vlerësimin e një veprimi të pretenduar si shkelje e ligjeve të luftës duhet të shqyrtohen funksioni i personit, autoriteti real që ai kishte, niveli i trajnimit, informacioni që dispononte, situata operative dhe mundësia reale për të kuptuar e zbatuar normën përkatëse.
Përgjegjësia duhet të individualizohet.
Kjo do të thotë se karakteri i një lufte nuk përcaktohet automatikisht nga çdo veprim i paligjshëm i kryer nga një individ gjatë saj. Po ashtu, një veprim i një individi nuk mund t’u atribuohet automatikisht të gjithë pjesëtarëve të një organizate.

NGA RAPORTI MARTY TE GJYKATA SPECIALE

Raporti nuk është aktgjykim
Raporti i Dick Marty-t, i paraqitur në Asamblenë Parlamentare të Këshillit të Evropës më 7 janar 2011, u bë një dokument qendror në zhvillimin e mëvonshëm institucional të hetimeve lidhur me pretendimet për veprime të rënda kriminale të lidhura me pjesëtarë të UÇK-së.⁶
Raporti përmbante pretendime për ndalime, trajtim çnjerëzor, zhdukje dhe trafikim të organeve.⁶ Asambleja Parlamentare, përmes Rezolutës 1782 të 25 janarit 2011, kërkoi hetime të mëtejshme mbi këto pretendime.⁷
Këtu duhet të ruhet një dallim themelor juridik:
pretendimi nuk është provë; prova nuk është aktgjykim; ndërsa aktgjykimi duhet të shpjegojë se si prova e çon gjykatën te përfundimi penal.
Prandaj, as “Shtëpia e Verdhë” dhe as ndonjë element tjetër i raportit Marty nuk mund të trajtohet si fakt penal i provuar vetëm sepse është përfshirë në një raport ndërkombëtar.
Raporti ishte bazë për hetim. Hetimi duhej të prodhonte prova. Përgjegjësia penale duhej të përcaktohej në proces gjyqësor.

Formimi i Dhomave të Specializuara

Pas raportit Marty, Bashkimi Evropian krijoi në vitin 2011 Special Investigative Task Force për hetimin e pretendimeve. Sipas historikut zyrtar të Dhomave të Specializuara, në vitin 2014 kjo strukturë njoftoi se provat e mbledhura ishin të mjaftueshme për ngritjen e aktakuzës dhe më pas Kosova miratoi ndryshimin kushtetues dhe Ligjin për Dhomat e Specializuara dhe Zyrën e Prokurorit të Specializuar në vitin 2015.⁸
Pra, krijimi i kësaj gjykate ishte rezultat i një procesi të ndërthurur ndërkombëtar dhe vendor.
Pikërisht për këtë arsye, procesi duhet të vlerësohet me standardin më të lartë të transparencës dhe rigorozitetit juridik.

PROVA, KONTRADIKTA DHE PËRGJEGJËSIA INDIVIDUALE

Në një gjykim penal, ekzistenca e një ngjarjeje dhe përgjegjësia e një individi janë dy çështje të ndryshme.
Të provohet se një person është vrarë nuk do të thotë automatikisht se është provuar kush e ka vrarë.
Të provohet se një veprim është kryer nga një pjesëtar i një formacioni nuk do të thotë automatikisht se përgjegjësia i takon drejtuesit të atij formacioni.
Dhe fakti se një drejtues ka pasur dijeni për një ngjarje nuk është i njëjtë me provimin se ai e ka kryer, urdhëruar, ndihmuar ose lehtësuar atë në formën konkrete të përgjegjësisë penale të akuzuar.
Rregullat e procedurës së Dhomave të Specializuara përcaktojnë se fajësia duhet të provohet përtej dyshimit të arsyeshëm. Për provat rrethanore, rregullat parashikojnë se standardi plotësohet vetëm kur inferenca nga prova është e vetmja e arsyeshme që mund të nxirret nga materiali i paraqitur.⁹
Ky standard është veçanërisht i rëndësishëm në rastet ku përgjegjësia ndërtohet përmes një vargu inferencash.
Sa më i madh të jetë ndikimi historik dhe juridik i një gjykimi, aq më i qartë, i plotë dhe i verifikueshëm duhet të jetë arsyetimi mbi të cilin ai mbështetet.
Kur një përfundim ndërtohet mbi një varg inferencash, gjykimi duhet të shpjegojë qartë se si është provuar secila hallkë e këtij arsyetimi.

RASTI I BEHAJDIN ALLAQIT DHE PËRPLASJA E VERSIONEVE

Rasti i Behajdin Allaqit paraqet një çështje të rëndësishme për mënyrën se si vlerësohen versionet kontradiktore dhe dokumentet e krijuara në periudha të ndryshme.
Në aktgjykimin e 16 shtatorit 2026, Trupi Gjykues konstatoi se Allaqi ishte marrë i prangosur nga shtabi i UÇK-së në Drenoc dhe më pas ishte vrarë. Gjykata e trajtoi edhe Komunikatën nr. 61 të Shtabit të Përgjithshëm të UÇK-së, e cila e paraqiste Allaqin si të rënë në betejë.¹⁰
Pas aktgjykimit është raportuar publikisht edhe për ekzistencën e një dokumenti të vitit 2000 që përmban një deklarim të bashkëshortes së Allaqit, Nazmije Allaqi, lidhur me marrjen e tij nga policia serbe. Radio Evropa e Lirë ka raportuar se UNMIK-u nuk ka konfirmuar publikisht autenticitetin e dokumentit.¹¹
Ky fakt nuk mund të përdoret vetvetiu si provë përfundimtare të një versioni tjetër të ngjarjes.
Por ai ka rëndësi metodologjike dhe juridike: kur ekzistojnë versione kontradiktore, duhet të përcaktohet statusi i çdo dokumenti, koha e krijimit të tij, burimi, mënyra e marrjes së tij dhe pesha që i është dhënë në proces.
Një proces penal nuk mund të mbështetet vetëm në ekzistencën e një versioni. Ai duhet të shpjegojë pse një version është pranuar dhe pse versioni kundërshtues është refuzuar.

IDRIZ RRECAJ: NJË FAKT I RI MATERIAL

Në shtator 2026 u bë e ditur se mbetjet mortore të Idriz Rrecajt, Adem Beqirit dhe Salih Mëziut, të gjetura në lokacionet Kalludër dhe Jabukë të Zubin-Potokut, ishin identifikuar përmes analizave të ADN-së. Sipas njoftimeve publike, të tre kishin qenë të zhdukur që nga prilli 1999 dhe autoritetet kosovare i kanë lidhur me të ashtuquajturin “Grupi i Intelektualëve”.¹²
Identifikimi forenzik përmes ADN-së është provë materiale me rëndësi të veçantë për përcaktimin e identitetit të mbetjeve mortore.
Ky fakt nuk e rrëzon automatikisht ndonjë aktgjykim dhe nuk mund të përdoret për të nxjerrë një përfundim juridik që nuk rrjedh nga vetë prova.
Por, nëse një fakt i ri material bie ndesh me një premisë faktike të përdorur në një procedurë gjyqësore, atëherë ai duhet të shqyrtohet përmes mekanizmave juridikë përkatës.
Drejtësia që mbështetet në prova duhet të jetë e gatshme të përballet edhe me provën e re.

AKTGJYKIMI I 16 SHTATORIT 2026

Më 16 shtator 2026, Trupi Gjykues i Dhomave të Specializuara shpalli aktgjykimin në çështjen ndaj Hashim Thaçit, Kadri Veselit, Rexhep Selimit dhe Jakup Krasniqit.
Sipas njoftimit zyrtar, të katër u gjetën penalisht përgjegjës për krimet e luftës të ndalimit/arrestimit arbitrar, trajtimit mizor, torturës dhe vrasjes. Gjykata i lidhi këto gjetje me 385 persona në rastin e ndalimit/arrestimit arbitrar, 49 në trajtimin mizor, 303 në torturë dhe 96 në vrasje. Thaçi dhe Krasniqi u dënuan me nga 25 vjet burgim, Veseli me 18 vjet dhe Selimi me 13 vjet.¹³
Por aktgjykimi përmban edhe një element të rëndësishëm: Trupi Gjykues i shpalli të katër të pafajshëm për krime kundër njerëzimit, duke konstatuar se Prokuroria nuk kishte provuar përtej dyshimit të arsyeshëm ekzistencën e një sulmi të gjerë ose sistematik kundër popullsisë civile. Po ashtu, pati pafajësi lidhur me një numër incidentesh konkrete të krimeve të luftës.¹³
Ky dallim është juridikisht i rëndësishëm.
Ai tregon se edhe brenda të njëjtit proces gjykata ka bërë dallimin ndërmjet akuzave dhe asaj që e ka konsideruar të provuar sipas standardit penal.
Pikërisht për këtë arsye, edhe pjesët fajësuese të aktgjykimit duhet të analizohen me të njëjtin rigorozitet: cilat prova u pranuan, cilat u refuzuan, si u trajtuan kontradiktat, si u vlerësua besueshmëria e dëshmitarëve dhe si u ndërtua lidhja ndërmjet veprës dhe personit konkret.

ADMINISTRIMI DHE VLERËSIMI I PROVAVE

Volumi i madh i materialit provues nuk e zëvendëson cilësinë e provës.
Vetë rregullat e Dhomave të Specializuara kërkojnë që Trupi Gjykues të marrë parasysh edhe mënyrën se si është mbledhur prova dhe ndikimin që kjo mund të ketë në drejtësinë e procedurës.¹⁴
Ky është një parim i rëndësishëm.
Një deklaratë duhet të vlerësohet duke pasur parasysh kohën kur është dhënë, rrethanat në të cilat është marrë, burimin e informacionit dhe mundësinë e personit për ta perceptuar ngjarjen.
Një dokument i hershëm nuk është automatikisht i saktë vetëm sepse është i hershëm. Një deklarim i mëvonshëm nuk është automatikisht i pasaktë vetëm sepse është dhënë më vonë.
Ajo që kërkohet është arsyetimi.
Një aktgjykim profesional duhet të tregojë jo vetëm çfarë prove pranon, por edhe pse e pranon; jo vetëm çfarë prove refuzon, por edhe pse e refuzon.
Kjo është veçanërisht e rëndësishme kur ekzistojnë kundërprova materiale.

NGA PËRGJEGJËSIA KOLEKTIVE TE PËRGJEGJËSIA INDIVIDUALE

Përkatësia në UÇK nuk mund të shndërrohet në përgjegjësi penale automatike.
Një veprim i paligjshëm i një individi nuk bëhet automatikisht politikë e të gjithë organizatës.
Një incident nuk bëhet automatikisht urdhër i udhëheqjes.
Një pozitë në hierarki nuk e zëvendëson provën e elementeve konkrete të përgjegjësisë.
Në të njëjtën kohë, përgjegjësia e eprorit ose e komandantit, kur pretendohet, duhet të shqyrtohet sipas kritereve të veta juridike. Neni 87 i Protokollit Shtesë I vendos mbi komandantët detyrime që lidhen me parandalimin, shtypjen dhe raportimin e shkeljeve, si dhe me ndërgjegjësimin e vartësve për detyrimet humanitare.¹⁵
Prandaj, standardi i drejtë nuk është as përgjegjësia kolektive, as mohimi paraprak i përgjegjësisë individuale.
Standardi është prova.

DREJTËSIA, PROCEDURA DHE LEGJITIMITETI I GJYKIMIT

Kritika ndaj një aktgjykimi nuk është mohim i drejtësisë. Në një sistem juridik serioz, një aktgjykim duhet të jetë i hapur ndaj shqyrtimit të mënyrës se si janë mbledhur, administruar dhe vlerësuar provat.
Kjo bëhet edhe më e rëndësishme kur një proces ka peshë të jashtëzakonshme historike dhe politike.
Jurisprudenca ndërkombëtare tregon se gjykatat mund të korrigjojnë përfundime faktike kur standardi i provës nuk është përmbushur. Në çështjen Šainović et al., për shembull, Dhoma e Apelit e ICTY-së anuloi disa përfundime dhe dënime lidhur me incidente të caktuara, ndër të tjera kur konstatoi se nuk ishte provuar se inferenca e fajësisë ishte e vetmja inferencë e arsyeshme.¹⁶
Po aq domethënëse është edhe situata kur një mangësi në aktakuzë dëmton përgatitjen e mbrojtjes: në të njëjtën çështje, Dhoma e Apelit anuloi dënimet për një incident që nuk ishte përfshirë në aktakuzë, duke konstatuar cenim të mundësisë së të akuzuarve për përgatitjen e mbrojtjes.¹⁶
Këto parime janë të rëndësishme sepse tregojnë se standardi procedural nuk është formalizëm.
Është pjesë e vetë drejtësisë.
Sa më i madh të jetë ndikimi historik dhe juridik i një gjykimi, aq më i qartë, i plotë dhe i verifikueshëm duhet të jetë arsyetimi mbi të cilin ai mbështetet.
Kur një përfundim mbështetet në një varg inferencash, gjykimi duhet të shpjegojë qartë se si është provuar secila hallkë e këtij vargu.
Nëse ekzistojnë dokumente që kundërshtojnë një përfundim faktik, ato duhet të identifikohen.
Nëse ekzistojnë dëshmi kontradiktore, ato duhet të analizohen.
Nëse shfaqet një provë e re materiale, ajo duhet të trajtohet sipas mekanizmave juridikë përkatës.
Kjo nuk është kërkesë politike.
Është kërkesë e drejtësisë penale.

Përfundim

Historia e UÇK-së duhet të lexohet në tërësinë e saj.
Ajo u formua në një periudhë kur rezistenca politike paqësore nuk kishte prodhuar zgjidhjen e kërkuar dhe kur represioni, dhuna dhe përshkallëzimi i konfliktit e shtynë Kosovën drejt luftës së armatosur.
Dokumentet ndërkombëtare të kohës dëshmojnë për shkallën e rëndë të dhunës ndaj popullsisë civile shqiptare të Kosovës.² ³ Kjo është pjesë e kontekstit historik në të cilin duhet kuptuar lufta e UÇK-së.
Por konteksti historik dhe përgjegjësia penale janë dy çështje që nuk duhet të ngatërrohen.
Një luftë mund të ketë karakter historik dhe politik të caktuar, ndërsa individët brenda saj mund të mbajnë përgjegjësi për veprime konkrete të paligjshme. Në të njëjtën mënyrë, ekzistenca e përgjegjësisë së individëve nuk e shndërron automatikisht një organizatë të tërë në subjekt të përgjegjësisë kolektive.
Ky është kufiri themelor.
Në rastin e “Shtëpisë së Verdhë”, dallimi ndërmjet pretendimit, hetimit dhe provës duhet të ruhet me rigorozitet.
Në rastin e Behajdin Allaqit, ekzistenca e dokumenteve dhe versioneve të ndryshme kërkon që çdo material relevant të vlerësohet në mënyrë transparente dhe në përputhje me standardin penal.
Në rastin e Idriz Rrecajt, identifikimi i mbetjeve mortore përmes ADN-së përbën një fakt të ri material, rëndësia juridike e të cilit duhet të shqyrtohet nëse lidhet me ndonjë premisë faktike të përdorur në procedura të mëparshme.¹²
Dhe në aktgjykimin e 16 shtatorit 2026, vetë Trupi Gjykues bëri dallimin ndërmjet akuzave për të cilat gjeti përgjegjësi penale dhe akuzave ose incidenteve për të cilat nuk gjeti provë përtej dyshimit të arsyeshëm.¹³
Prandaj, një aktgjykim duhet të lexohet në tërësi dhe të analizohet mbi bazën e arsyetimit të tij, jo vetëm mbi bazën e përfundimit.
Drejtësia nuk matet vetëm me dënimin.
Ajo matet me saktësinë e provës.
Me trajtimin e kundërprovës.
Me respektimin e standardit të provës.
Me individualizimin e përgjegjësisë.
Dhe me qartësinë e arsyetimit gjyqësor.
UÇK-ja mund të analizohet, të kritikohet dhe të vlerësohet historikisht. Veprimet e pjesëtarëve të saj mund të hetohen dhe, kur provohen, të gjykohen.
Por historia e Kosovës nuk mund të reduktohet në një aktakuzë, ndërsa përgjegjësia penale nuk mund të ndërtohet mbi përkatësinë organizative.
Historia kërkon kontekst.
Drejtësia kërkon prova.
Dhe përgjegjësia penale kërkon individualizim.
Ky është standardi me të cilin duhet të lexohet çdo aktgjykim që prek historinë e luftës së Kosovës.

Fusnotat,

1. Organization for Security and Co-operation in Europe (OSCE), Office for Democratic Institutions and Human Rights (ODIHR), Human Rights in Kosovo: As Seen, As Told – An Analysis of the Human Rights Findings of the OSCE Kosovo Verification Mission, October 1998 to June 1999, Warsaw, 5 November 1999.

2. International Committee of the Red Cross (ICRC), Protocol Additional to the Geneva Conventions of 12 August 1949, and relating to the Protection of Victims of International Armed Conflicts (Protocol I), 8 June 1977, Article 83, “Dissemination”.

3. International Committee of the Red Cross (ICRC), Protocol Additional to the Geneva Conventions of 12 August 1949, and relating to the Protection of Victims of International Armed Conflicts (Protocol I), 8 June 1977, Article 87, “Duty of Commanders”.

4. U.S. Department of State, statements concerning the Kosovo Liberation Army (KLA) and the situation in Kosovo, February–June 1998.

5. Parliamentary Assembly of the Council of Europe, Dick Marty, Inhuman Treatment of People and Illicit Trafficking in Human Organs in Kosovo, Doc. 12462, 7 January 2011.

6. Parliamentary Assembly of the Council of Europe, Resolution 1782 (2011): Investigation of Allegations of Inhuman Treatment of People and Illicit Trafficking in Human Organs in Kosovo, adopted 25 January 2011.

7. Kosovo Specialist Chambers, Specialist Prosecutor v. Hashim Thaçi, Kadri Veseli, Rexhep Selimi and Jakup Krasniqi, Trial Judgment, 16 September 2026.

8. Kosovo Specialist Chambers, Specialist Prosecutor v. Hashim Thaçi, Kadri Veseli, Rexhep Selimi and Jakup Krasniqi, Trial Judgment, 16 September 2026, pjesët lidhur me vlerësimin e provave dhe përgjegjësinë individuale.

9. International Committee of the Red Cross (ICRC), Geneva Convention Relative to the Protection of Civilian Persons in Time of War, 12 August 1949, Common Article 3.

10. International Committee of the Red Cross (ICRC), Protocol Additional to the Geneva Conventions of 12 August 1949, and relating to the Protection of Victims of Non-International Armed Conflicts (Protocol II), 8 June 1977, dispozitat për mbrojtjen e personave që nuk marrin pjesë ose nuk marrin më pjesë në armiqësi.

11. International Committee of the Red Cross (ICRC), Customary International Humanitarian Law, Volume I: Rules, Cambridge University Press, 2005.

12. Kosovo Specialist Chambers, Law No. 05/L-053 on Specialist Chambers and Specialist Prosecutor’s Office, provisions concerning jurisdiction, applicable law and procedural safeguards.

13. Kosovo Specialist Chambers, Rules of Procedure and Evidence Before the Kosovo Specialist Chambers, provisions concerning evidence, admissibility and assessment of evidence.

14. Radio Free Europe/Radio Liberty, “Behajdin Allaqi: Çfarë dihet për zhdukjen e tij dhe çfarë konstatoi Gjykata Speciale”, 23 September 2026, raportimi mbi dokumentin e vitit 2000 dhe deklarimin e Nazmije Allaqit.

15. Kosovo Specialist Chambers, Specialist Prosecutor v. Hashim Thaçi, Kadri Veseli, Rexhep Selimi and Jakup Krasniqi, Trial Judgment, 16 September 2026, pjesët lidhur me rastin e Behajdin Allaqit dhe vlerësimin e provave përkatëse.

16. Për identifikimin përmes analizës së ADN-së të mbetjeve mortore të Idriz Rrecajt, Adem Beqirit dhe Salih Mëziut, të gjetura në lokacionet Kalludër dhe Jabukë, Zubin-Potok, raportime publike, September 2026.

17. Kosovo Specialist Chambers, Specialist Prosecutor v. Hashim Thaçi, Kadri Veseli, Rexhep Selimi and Jakup Krasniqi, Trial Judgment, 16 September 2026, pjesët lidhur me gjetjet fajësuese dhe pafajësuese të Trupit Gjykues.

18. Kosovo Specialist Chambers, Specialist Prosecutor v. Hashim Thaçi, Kadri Veseli, Rexhep Selimi and Jakup Krasniqi, Trial Judgment, 16 September 2026, pjesët lidhur me standardin e provës dhe vlerësimin e materialit provues.

19. International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia (ICTY), Prosecutor v. Delalić et al. (Čelebići), Appeals Chamber Judgment, 20 February 2001, jurisprudence concerning individual criminal responsibility and command responsibility.

20. International Committee of the Red Cross (ICRC), Protocol Additional to the Geneva Conventions of 12 August 1949, and relating to the Protection of Victims of International Armed Conflicts (Protocol I), 8 June 1977, Articles 82, 83, 86 and 87, concerning legal advisers, dissemination of the rules of international humanitarian law, failure to act and duties of commanders.

Prishtinë, 25.09.2026