[ Libra NëLinjë ]
Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha
Përfundim
Në përmbyllje të këtij fejtoni, ndiej nevojën të theksoj se dokumentet e paraqitura në këto faqe – traktet, thirrjet, komunikatat, mesazhet, parullat dhe materialet e tjera të veprimtarisë ilegale shqiptare – nuk përfaqësojnë fundin e këtij rrugëtimi hulumtues. Përkundrazi, ato janë vetëm një pjesë e një mozaiku shumë më të madh historik, i cili ende pret të zbulohet, të studiohet dhe të bëhet pjesë e kujtesës sonë kombëtare. Çdo dokument i gjetur ka hapur një dritare të re drejt së kaluarës, por njëkohësisht ka lënë të kuptohet se pas saj ekzistojnë edhe shumë dritare të tjera, ende të mbyllura nga pluhuri i kohës dhe heshtja e dekadave.
Gjatë punës sime kam qenë vazhdimisht e vetëdijshme se fondi dokumentar që kam arritur të identifikoj nuk përbën tërësinë e trashëgimisë së rezistencës shqiptare. Përkundrazi, ai është vetëm një fragment i saj. Jam e bindur se në arkivat e ish-gjykatave jugosllave, në dosjet e shërbimeve të sigurimit, në materialet e proceseve gjyqësore politike dhe në dokumentacionin administrativ të institucioneve të kohës ruhen ende mijëra faqe që hedhin dritë mbi veprimtarinë e organizatave ilegale shqiptare, mbi jetën e veprimtarëve, mbi rrjetet e shpërndarjes së trakteve dhe mbi mekanizmat e represionit të ushtruar ndaj tyre. Ato dokumente, të shkruara shpesh nga dora e pushtetit që synonte ta shtypte rezistencën, sot kanë fituar një vlerë të re, sepse dëshmojnë jo vetëm për forcën e aparatit represiv, por edhe për qëndresën e jashtëzakonshme të atyre që nuk reshtën së luftuari për lirinë e Kosovës.
Megjithatë, po aq të rëndësishme, e ndoshta edhe më të çmuara, janë arkivat private të mërgatës shqiptare. Në shtëpitë e mijëra bashkatdhetarëve tanë në Gjermani, Zvicër, Austri, Belgjikë, Suedi e në vende të tjera, ruhen ende dosje, letra, fotografi, trakte, revista, procesverbale, korrespondenca dhe kujtime që nuk janë bërë kurrë pjesë e arkivave publike. Ato janë dëshmi të gjalla të një periudhe kur mërgata shqiptare nuk ishte vetëm një komunitet emigrantësh, por një forcë e organizuar politike, kombëtare dhe intelektuale, e cila mbajti gjallë çështjen e Kosovës në arenën ndërkombëtare dhe dha një kontribut të pazëvendësueshëm në rrugën drejt lirisë.
Pikërisht për këtë arsye, gjatë përgatitjes së këtij libri kam bërë vazhdimisht thirrje që këto materiale të mos mbeten të mbyllura në sirtarët e kujtesës familjare. Kam ftuar bashkëveprimtarët, familjarët e tyre dhe gjithë ata që posedojnë dokumente të kësaj natyre, që t’i shkruajnë kujtimet e tyre, t’i botojnë ato ose, së paku, t’ua dorëzojnë institucioneve arkivore të Kosovës. Fatkeqësisht, duhet ta pranoj me keqardhje se kësaj thirrjeje i janë përgjigjur shumë pak njerëz. Shumë dokumente vazhdojnë të mbeten të panjohura, ndërsa me largimin nga jeta të brezit që i krijoi dhe i ruajti ato, ekziston rreziku real që një pjesë e rëndësishme e historisë sonë të humbasë përgjithmonë.
Historia nuk ndërtohet vetëm mbi ngjarjet e mëdha dhe mbi vendimet politike. Ajo ndërtohet edhe mbi një trakt të daktilografuar fshehurazi, mbi një fletushkë të shpërndarë natën, mbi një letër të dërguar nga mërgimi, mbi një fotografi të ruajtur me kujdes për dekada, mbi një kujtim të shkruar në kohën e duhur. Çdo dokument i tillë është një gur i vogël në themelet e kujtesës sonë kombëtare. Kur humbet një dokument, nuk humbet vetëm një copë letër; humbet një dëshmi, një zë, një histori dhe një pjesë e së vërtetës sonë kolektive.
Prandaj, këtë libër nuk e shoh si fundin e një pune, por si fillimin e një etape të re kërkimore. Ai është një ftesë për studiuesit e rinj, për historianët, arkivistët, familjet e ish-veprimtarëve dhe për gjithë mërgatën shqiptare që të vazhdojnë kërkimin, dokumentimin dhe publikimin e kësaj trashëgimie të jashtëzakonshme. Çdo dokument i zbuluar, çdo kujtim i shkruar dhe çdo arkiv i shpëtuar nga harresa e pasuron historinë tonë dhe e bën atë më të plotë, më të drejtë dhe më të denjë për brezat që do të vijnë.
Në fund, mbetet shpresa ime e sinqertë se ky botim do të shërbejë jo vetëm si një burim për studiuesit dhe historianët, por edhe si një nxitje për ndërgjegjësimin tonë kombëtar mbi rëndësinë e ruajtjes së kujtesës historike. Sepse historia e rezistencës shqiptare nuk është pronë e një individi, e një organizate apo e një brezi. Ajo është trashëgimi e përbashkët e gjithë kombit shqiptar. Dhe vetëm atëherë kur të arrijmë ta mbledhim, ta ruajmë dhe ta studiojmë në tërësinë e saj, do të kemi mundësi ta kuptojmë plotësisht madhështinë e sakrificës së atyre që, me fjalën e shkruar, me traktin e fshehtë, me guximin dhe me jetën e tyre, e mbajtën gjallë idealin e lirisë së Kosovës.
Kurrë nuk duhet ta lejojmë veten të harrojmë se të gjitha këto trakte, thirrje, komunikata, parulla dhe shkrime të veprimtarisë ilegale nuk janë thjesht dokumente të vjetra të ruajtura nga koha. Ato janë fragmente të gjalla të historisë sonë kombëtare, dëshmi autentike të një prej periudhave më të vështira, por edhe më të lavdishme që ka përjetuar Kosova në rrugëtimin e saj drejt lirisë. Çdo fletë e daktilografuar fshehurazi, çdo mesazh i shpërndarë me rrezik të madh dhe çdo thirrje e shkruar në kushte të ilegalitetit mbart në vetvete jo vetëm fjalët e autorit të saj, por edhe frymën e një kohe kur liria ishte ideal, rezistenca ishte detyrë, ndërsa sakrifica ishte pjesë e përditshmërisë.
Në këto dokumente nuk pasqyrohen vetëm ngjarje historike; aty rrah zemra e një populli që nuk pranoi të nënshtrohej. Në to gjejmë zërin e studentëve, të punëtorëve, të intelektualëve, të mësuesve, të minatorëve dhe të mërgimtarëve, të cilët, secili në mënyrën e vet, u bënë pjesë e një lëvizjeje të madhe kombëtare për liri, dinjitet dhe barazi. Këto shkrime dëshmojnë për guximin e njerëzve të zakonshëm, të cilët, edhe pse e dinin se çdo fjalë e shkruar mund t’u kushtonte burgun, torturën apo jetën, nuk reshtën së besuari se e ardhmja e Kosovës duhej të ndërtohej mbi lirinë dhe drejtësinë.
Ato janë kronika të heshtura të rezistencës shqiptare. Janë dëshmi të një kohe kur fjala e lirë ishte e ndaluar, por nuk mund të mbytej; kur shtypshkronjat ilegale zëvendësonin tribunat publike; kur një trakt i vogël i shpërndarë natën kishte fuqinë të zgjonte shpresë, të mobilizonte njerëz dhe të sfidonte një aparat të tërë represiv. Për këtë arsye, vlera e tyre nuk matet vetëm me përmbajtjen që bartin, por edhe me rrethanat në të cilat u krijuan dhe me sakrificat që kërkoi ruajtja dhe shpërndarja e tyre.
Prandaj, këto materiale duhet të lexohen jo vetëm si burime historike, por edhe si monumente të kujtesës sonë kombëtare. Ato janë pjesë e trashëgimisë shpirtërore dhe politike të Kosovës, sepse dëshmojnë se rruga drejt lirisë nuk u ndërtua vetëm në fushëbeteja, por edhe me forcën e mendimit, me guximin e fjalës së shkruar dhe me vendosmërinë e atyre që besonin se e vërteta nuk mund të burgosej. Çdo dokument i tillë është një gur i çmuar në ndërtimin e historisë sonë dhe një kujtesë se liria që gëzojmë sot është fryt i një përpjekjeje të gjatë, të mundimshme dhe të mbushur me sakrifica.
Le të mos harrojmë kurrë se këto shkrime nuk i përkasin vetëm së kaluarës. Ato janë një amanet për brezat që vijnë, një thirrje për të ruajtur kujtesën historike dhe një dëshmi se identiteti i një kombi ndërtohet edhe mbi dokumentet që ai arrin t’i shpëtojë nga harresa. Duke i ruajtur, duke i studiuar dhe duke i përcjellë te brezat e rinj, ne nuk nderojmë vetëm autorët e tyre, por nderojmë gjithë ata burra dhe gra që, në periudhën më të errët të historisë së Kosovës, patën guximin të shkruanin, të vepronin dhe të besonin se një ditë liria do të triumfonte.
Prandaj, mbetet shpresa ime e sinqertë që në një të ardhme jo shumë të largët, të gjitha këto dokumente të shpërndara sot në arkiva shtetërore, në fondet e institucioneve të huaja, në dosjet e ish-gjykatave jugosllave, por edhe në arkivat private të mërgatës shqiptare dhe të familjeve të ish-veprimtarëve, të dalin në dritë dhe të bëhen pjesë e trashëgimisë së përbashkët dokumentare të Kosovës. Vetëm atëherë do të kemi mundësinë ta rindërtojmë historinë tonë me më shumë plotësi, më shumë saktësi dhe me një përgjegjësi edhe më të madhe shkencore ndaj së vërtetës historike.
Jam e bindur se ende ekziston një pasuri e jashtëzakonshme dokumentare që pret të zbulohet. Çdo trakt i panjohur, çdo letër e ruajtur në heshtje për dekada, çdo fotografi, procesverbal, dorëshkrim apo dëshmi personale përfaqëson një copëz të mozaikut të madh të rezistencës shqiptare. Të gjitha këto materiale nuk janë vetëm burime informacioni; ato janë dëshmitarë të kohës, zëra autentikë të një brezi që jetoi, veproi dhe sakrifikoi në rrethana të jashtëzakonshme historike. Pikërisht për këtë arsye, ato meritojnë të trajtohen me seriozitetin dhe dinjitetin që u takon.
Kur këto dokumente të bëhen të qasshme për studiuesit dhe institucionet shkencore, ato do të mund të analizohen me metodologji bashkëkohore dhe me objektivitet akademik, duke ndihmuar në plotësimin e boshllëqeve që ende ekzistojnë në historiografinë e Kosovës. Shumë ngjarje, procese dhe personalitete do të mund të rivlerësohen mbi bazën e burimeve autentike, ndërsa shumë keqkuptime, pasaktësi apo interpretime të pjesshme do të kenë mundësi të korrigjohen në dritën e fakteve të reja dokumentare.
Por rëndësia e këtyre dokumenteve nuk kufizohet vetëm në dimensionin shkencor. Ato kanë një peshë të jashtëzakonshme historike, sepse ruajnë kujtesën e një periudhe vendimtare për fatin e Kosovës. Kanë vlerë shoqërore, sepse dëshmojnë për sakrificat dhe idealizmin e një brezi të tërë që jetoi nën represion, por nuk hoqi dorë nga liria. Kanë rëndësi politike, sepse ndihmojnë në kuptimin e proceseve që formësuan rezistencën shqiptare dhe rrugëtimin drejt shtetësisë së Kosovës. Po aq të rëndësishme janë edhe në aspektin kulturor, sociologjik, juridik, arkivor dhe memorial, sepse secili prej këtyre dokumenteve bart brenda vetes një pjesë të identitetit tonë kolektiv.
Në fakt, çdo brez ka detyrimin moral ta ruajë trashëgiminë që i është besuar nga brezi pararendës. Dokumentet e rezistencës nuk janë vetëm relikte të së kaluarës; ato janë ura që lidhin të kaluarën me të tashmen dhe të tashmen me të ardhmen. Duke i mbledhur, sistemuar, konservuar, studiuar dhe botuar ato, ne nuk kryejmë vetëm një detyrë akademike, por edhe një obligim kombëtar ndaj historisë sonë dhe ndaj brezave që do të vijnë.
Prandaj, shpresa ime mbetet që institucionet shkencore, arkivore dhe kulturore të Kosovës, së bashku me studiuesit dhe me vetë mërgatën shqiptare, të vazhdojnë këtë mision të rëndësishëm. Vetëm përmes një angazhimi të përbashkët do të arrijmë që kjo pasuri e jashtëzakonshme dokumentare të mos mbetet e shpërndarë dhe e rrezikuar nga harresa, por të bëhet pjesë e fondit kombëtar të kujtesës historike.
Atëherë, dhe vetëm atëherë, do të kemi mundësi t’i trajtojmë këto dokumente ashtu siç e meritojnë: me përkushtim shkencor, me ndershmëri historike, me përgjegjësi shoqërore, me maturi politike dhe me respekt të thellë njerëzor. Sepse ato nuk janë thjesht fletë të zverdhura nga koha; ato janë dëshmitë më të sinqerta të një epoke, zëri i një populli që nuk reshti së kërkuari lirinë dhe trashëgimia e çmuar që kemi detyrim t’ua përcjellim të plotë brezave të ardhshëm.
Burimet arkivore janë një pasuri e pashtershme e kujtesës historike dhe, si të tilla, nuk duhet të nënvlerësohen kurrë. Ato përbëjnë themelin mbi të cilin ndërtohet historia e një populli, sepse janë dëshmitë më autentike të kohës, të krijuara në rrethana konkrete dhe të ruajtura si gjurmë të proceseve politike, shoqërore, kulturore dhe kombëtare. Çdo brez ka detyrimin t’i kërkojë, t’i mbledhë, t’i ruajë dhe t’i studiojë këto burime, sepse pa to historia mbetet e cunguar, ndërsa kujtesa kolektive rrezikon të zbehet ose të mbështetet vetëm në rrëfime gojore dhe interpretime të mëvonshme.
Vlera e një dokumenti arkivor nuk matet me gjatësinë e tekstit, me numrin e faqeve apo me pamjen e tij fizike. Nuk është madhësia e një dosjeje ajo që përcakton rëndësinë e saj historike, por mesazhi që ajo bart, rrethanat në të cilat është krijuar dhe dëshmia që përcjell për kohën së cilës i përket. Shpesh, një trakt i daktilografuar në një faqe të vetme, një letër e shkruar me dorë, një komunikatë e shkurtër apo edhe një parullë e shpërndarë fshehurazi kanë fuqinë të ndriçojnë një periudhë të tërë historike më shumë se sa volume të tëra me përshkrime të mëvonshme. Në ato pak rreshta mund të jetë përmbledhur drama e një populli, idealizmi i një brezi, guximi i një veprimtari ose shpresa e një kombi që luftonte për liri.
Kjo është arsyeja pse çdo dokument, sado i vogël në përmasa, duhet të trajtohet me respektin më të madh shkencor. Pas çdo flete të zverdhur nga koha fshihet një histori njerëzore, një ngjarje, një sakrificë, një vendim, një organizim apo një akt rezistence. Ato nuk janë vetëm produkte të së kaluarës, por dëshmitarë të heshtur të saj. Edhe kur përmbajnë vetëm pak rreshta, ato ruajnë brenda vetes atmosferën politike, gjuhën, mendësinë dhe frymën e kohës në të cilën janë shkruar, duke u bërë burime të pazëvendësueshme për studiuesit dhe historianët.
Kjo vlen në mënyrë të veçantë për dokumentacionin e mërgatës shqiptare. Traktet, thirrjet, komunikatat, korrespondenca, procesverbalet, gazetat ilegale, fotografitë dhe materialet e tjera të krijuara jashtë Kosovës përfaqësojnë një kapitull të jashtëzakonshëm të historisë sonë kombëtare. Ato dëshmojnë se mërgata shqiptare nuk ishte vetëm një komunitet emigrantësh në kërkim të një jete më të mirë, por një pjesë aktive e lëvizjes kombëtare, e cila, larg atdheut, mbajti gjallë idealin e lirisë, organizoi veprimtarinë politike, sensibilizoi opinionin ndërkombëtar dhe kontribuoi në mënyrë të vazhdueshme për çështjen e Kosovës.
Pikërisht për këtë arsye, çdo dokument i ruajtur në arkivat personale të mërgimtarëve, në fondet e organizatave patriotike apo në institucionet arkivore të vendeve ku ata jetuan, ka një vlerë të pazëvendësueshme. Secili prej tyre përfaqëson një pjesë të historisë së shqiptarëve në mërgim, një histori që nuk është shkruar vetëm me demonstrata, organizime politike dhe sakrifica, por edhe me fjalën e shtypur, me traktin e shpërndarë fshehurazi, me letrën e dërguar në kohën e duhur dhe me dokumentin që ka mbijetuar për dekada të tëra.
Në fund të fundit, historia nuk ndërtohet vetëm nga ngjarjet madhore, por edhe nga gjurmët e vogla që ato ngjarje kanë lënë pas. Një dokument i vetëm mund të ndryshojë mënyrën se si e kuptojmë një periudhë të caktuar, të ndriçojë një fakt të panjohur, të korrigjojë një interpretim të gabuar ose të rikthejë në kujtesë emra dhe kontribute që koha ka tentuar t’i mbulojë me harresë. Prandaj, burimet arkivore nuk duhet parë kurrë si materiale të zakonshme administrative. Ato janë memoria e shkruar e kombit, pasuria më e sigurt e historiografisë dhe dëshmia më autentike e rrugëtimit historik të shqiptarëve.
Ruajtja, studimi dhe botimi i tyre nuk është vetëm një detyrë e historianëve dhe arkivistëve. Është një përgjegjësi kombëtare, sepse vetëm duke i mbrojtur këto dëshmi ne mbrojmë edhe të vërtetën historike. Çdo dokument i shpëtuar nga harresa është një fitore për kujtesën kolektive dhe një garanci se brezat e ardhshëm do ta njohin historinë e shqiptarëve jo përmes miteve apo legjendave, por përmes zërit autentik të dokumenteve që koha ka ruajtur deri në ditët tona.
Ekziston edhe një dimension tjetër, jashtëzakonisht i rëndësishëm, që e rrit vlerën shkencore të trakteve dhe të dokumenteve të tjera të veprimtarisë ilegale. Ato nuk janë vetëm mjete propaganduese të një periudhe të caktuar historike, por përbëjnë burime të dorës së parë për studimin e zhvillimit të çështjes kombëtare shqiptare. Për historianin, studiuesin e shkencave politike, sociologun apo arkivistin, çdo trakt përfaqëson një dëshmi autentike të kohës në të cilën është krijuar, duke ofruar informacione të drejtpërdrejta për rrethanat politike, aspiratat kombëtare, mënyrën e organizimit dhe evolucionin e mendimit politik të lëvizjes shqiptare.
Pikërisht përmes këtyre dokumenteve mund të ndiqet me saktësi rrugëtimi i çështjes kombëtare shqiptare në etapa të ndryshme historike. Në to pasqyrohen ndryshimet e programeve politike, transformimi i kërkesave kombëtare, zhvillimi i organizimit ilegal, mënyrat e komunikimit me popullin dhe me mërgatën, si dhe përpjekjet e vazhdueshme për ta ndërkombëtarizuar çështjen e Kosovës. Çdo trakt është, në njëfarë mënyre, një fotografi politike e momentit kur është shkruar. Ai ruan gjurmët e realitetit historik, të shqetësimeve të kohës dhe të vizionit që kishin autorët për të ardhmen e popullit shqiptar.
Në këto materiale mund të lexohet qartë edhe evoluimi i vetë lëvizjes kombëtare. Duke krahasuar traktet e viteve të ndryshme, studiuesi arrin të kuptojë se si kanë ndryshuar prioritetet politike, si janë formuluar kërkesat kombëtare dhe si është zhvilluar vetëdija politike e shqiptarëve në raport me rrethanat historike. Nga kërkesat për barazi kushtetuese e respektim të të drejtave elementare, deri te artikulimi i aspiratave për vetëvendosje dhe liri të plotë, çdo etapë ka lënë gjurmët e saj në këto dokumente. Në këtë kuptim, traktet shndërrohen në një kronologji të shkruar të vetëdijes kombëtare shqiptare.
Njëkohësisht, ato na ndihmojnë të kuptojmë jo vetëm zhvillimin e ideve politike, por edhe marrëdhëniet ndërmjet ngjarjeve historike dhe reagimit të lëvizjes ilegale ndaj tyre. Përmes tyre mund të ndiqen ndikimet që patën demonstratat, burgosjet, proceset gjyqësore politike, grevat e punëtorëve, veprimtaria e mërgatës, ndryshimet në Jugosllavi dhe zhvillimet ndërkombëtare mbi strategjinë dhe diskursin e organizatave shqiptare. Kështu, traktet nuk flasin vetëm për atë që ka ndodhur, por edhe për mënyrën se si ngjarjet janë interpretuar dhe janë përjetuar nga vetë protagonistët e kohës.
Vlera e tyre shkencore qëndron edhe në faktin se ato janë dokumente të krijuara në kohën kur zhvilloheshin ngjarjet, pa ndërhyrjet, filtrat apo interpretimet që sjell koha. Për këtë arsye, ato përbëjnë burime të pazëvendësueshme për rindërtimin objektiv të historisë. Në to ruhen gjuha politike e periudhës, terminologjia e përdorur nga organizatat ilegale, mënyra e argumentimit, sistemi i vlerave dhe vizioni strategjik i lëvizjes kombëtare. Të gjitha këto elemente janë me rëndësi të jashtëzakonshme për studiuesit që synojnë të kuptojnë jo vetëm faktet historike, por edhe evolucionin e mendimit politik shqiptar gjatë dekadave të rezistencës.
Prandaj, traktet nuk duhet të shihen vetëm si materiale propaganduese apo si relikte të një kohe të kaluar. Ato janë dokumente me vlerë të shumëfishtë shkencore, historike dhe kombëtare, të cilat na japin mundësinë të ndjekim, hap pas hapi, evolucionin e çështjes shqiptare në kontekstin e zhvillimeve politike të Kosovës, të ish-Jugosllavisë dhe të Evropës. Çdo trakt i ruajtur dhe i studiuar me kujdes i shton një hallkë të re zinxhirit të kujtesës sonë historike, duke na ndihmuar ta kuptojmë më mirë jo vetëm rrugën që kemi përshkuar, por edhe sakrificat, idealet dhe vizionin që udhëhoqën brezat e rezistencës shqiptare.
Në përgatitjen e këtij libri jam përpjekur që, në çdo hap të punës sime, t’i qasem dokumenteve me përpikëri, përgjegjësi shkencore dhe ndershmëri profesionale. Qëllimi im nuk ka qenë vetëm t’i paraqes ato si materiale arkivore, por t’i trajtoj me kujdesin që meriton çdo burim historik, duke ruajtur autenticitetin e tyre, duke i vendosur në kontekstin përkatës historik dhe duke u përpjekur t’i analizoj me sa më shumë objektivitet. Kam qenë vazhdimisht e vetëdijshme se çdo dokument, pavarësisht përmasës apo përmbajtjes së tij, përfaqëson një dëshmi të pakthyeshme të një periudhe të caktuar dhe, si i tillë, kërkon një qasje të matur, të kujdesshme dhe të mbështetur në metodologjinë e kërkimit shkencor.
Ky botim, megjithatë, nuk synon të pretendojë se përmbledh të gjithë dokumentacionin e veprimtarisë ilegale shqiptare. Përkundrazi, ai mbështetet kryesisht në një fond dokumentesh që, në mënyrë krejt të veçantë, arriti në duart e mia falë djalit tim, Agonit. Ishte pikërisht ai që, me kujdes dhe përkushtim, arriti t’i siguronte këto materiale dhe m’i dorëzoi, duke më dhënë mundësinë të hyja në kontakt me një pjesë të rëndësishme të historisë sonë të shkruar. Prandaj, ndiej detyrim moral dhe njerëzor ta falënderoj publikisht. Kontributi i tij nuk ishte thjesht dorëzimi i disa dokumenteve, por një ndihmë e çmuar në ruajtjen e kujtesës historike dhe në mundësimin e këtij studimi.
Po aq i thellë është edhe respekti dhe mirënjohja ime për personin që zgjodhi të mbetet anonim, por që, në një kohë jo të lehtë, pati besimin të m’i dorëzonte këto materiale. Ai nuk më dha vetëm një dosje dokumentesh; ai më besoi një pjesë të kujtesës sonë kombëtare. Në ato çaste, ndoshta nuk mund ta parashikonte se ato fletë, të ruajtura për vite të tëra në heshtje, një ditë do të bëheshin objekt studimi dhe do të botoheshin për publikun. Pikërisht ky besim e bën edhe më të madhe përgjegjësinë time si studiuese për t’i trajtuar ato me ndershmëri dhe me respekt.
Nganjëherë historia ka mënyra të çuditshme për të mbijetuar. Dokumentet që dikur ruheshin fshehurazi, që kalonin dorë më dorë me rrezik të madh dhe që barteshin si dëshmi të ndaluara të rezistencës, sot mund të lexohen lirisht në një Kosovë të lirë dhe të pavarur. Ky është një nga paradokset më domethënëse të historisë sonë: ajo që dikur duhej të fshihej për të mbijetuar, sot mund të botohet për të mos u harruar.
Për mua, ky është privilegji më i madh i këtij rrugëtimi hulumtues. Të kem mundësinë që, në lirinë që gëzon sot Kosova, t’i lexoj me qetësi këto dokumente, t’i analizoj me metodë shkencore, t’i komentoj në dritën e zhvillimeve historike dhe t’ua përcjell lexuesve si pjesë të një tërësie dokumentare, është një përgjegjësi që e kam ndier në çdo faqe të këtij libri. Nëse autorët e këtyre trakteve rrezikonin lirinë e tyre për t’i shkruar dhe shpërndarë ato, brezi ynë ka detyrimin t’i ruajë, t’i studiojë dhe t’i bëjë pjesë të kujtesës sonë kolektive.
Sigurisht, jam e vetëdijshme se kjo përmbledhje nuk është e plotë dhe as nuk mund të pretendojë ta përmbyllë historinë e dokumentacionit të rezistencës shqiptare. Ajo është vetëm një kontribut modest në një fushë shumë më të gjerë kërkimore, një përpjekje për të shpëtuar nga harresa një pjesë të trashëgimisë sonë dokumentare dhe për t’ia vënë atë në dispozicion studiuesve, historianëve dhe brezave të ardhshëm. Nëse ky libër do të shërbejë si nxitje që dokumente të tjera të dalin në dritë, që arkiva të reja të hapen dhe që dëshmi të tjera të ruhen e të botohen, atëherë ai do ta ketë përmbushur misionin e tij më fisnik.
Në fund, ky botim është edhe një akt mirënjohjeje për të gjithë ata njerëz, të njohur e të panjohur, që për dekada me radhë ruajtën me kujdes këto dokumente, duke i mbrojtur nga shkatërrimi, konfiskimi dhe harresa. Falë përkushtimit të tyre, sot ne kemi mundësi të rindërtojmë me më shumë besueshmëri një pjesë të rëndësishme të historisë së rezistencës shqiptare dhe t’ia lëmë këtë trashëgimi të dokumentuar brezave që do të vijnë.
Fund
11 Korrik, 2026
Prishtinë
