E DUA SHQIPËRINË!

Nga Safet SADIKU

Në fillim asnjëri nuk e dinte se kush e kishte thënë i pari atë fjali, sepse ajo kishte udhëtuar për shekuj nga një gojë në tjetrën, nga një mal në tjetrin, nga një brez te tjetri dhe kishte mbërritur deri në ditët tona, e lodhur nga rruga, por ende e gjallë: “E dua Shqipërinë!” E kishte thënë plaku në pragun e shtëpisë, emigranti në aeroport, nëna pranë djepit, ushtari para betejës, poeti përpara një flete të bardhë dhe fëmija që ende nuk dinte se çfarë do të thoshte atdhe, por e ndiente atë fjalë siç ndihet era e vendlindjes edhe kur je shumë larg saj, sepse ka vende që i njeh nga historia, vende që i njeh nga librat, vende që i njeh nga udhëtimet, por ka edhe një vend që nuk ke nevojë ta njohësh për ta dashur, sepse e ke marrë me vete që në ditën e parë të jetës, në gjuhën e nënës, në kujtimet e fëmijërisë, në këngët që të kanë shoqëruar, në fytyrat e njerëzve të tu dhe në atë ndjenjën e pashpjegueshme që të zgjon zemra sa herë që dëgjon të thuhet: Shqipëri! Mirëpo, një mbrëmje, në një vend që nuk ishte as qytet, as fshat, as e tashme, as e kaluar, tre personazhe u mblodhën për t’i bërë një pyetje Shqipërisë, një pyetje që dukej e thjeshtë, por që asnjëri nuk guxonte t’i përgjigjej lehtë: Nëse të gjithë thonë se e duan Shqipërinë, atëherë pse Shqipëria ende ka nevojë të shpëtohet?

Dhe Ciceroni, si një njeri që kishte jetuar aq gjatë me fjalët, saqë kishte filluar t’u kërkonte atyre llogari për gjithçka që kishin premtuar dhe nuk kishin bërë, sepse ai kishte mbledhur në kujtesën e tij fjalime, debate, histori, ligje, premtime dhe kundërshti dhe besonte se një popull që humb fjalën e vet, herët a vonë humb edhe të drejtën për të vendosur për fatin e vet, ndërsa fjala, sipas tij, nuk kishte vlerë vetëm sepse ishte thënë bukur, por sepse duhej të shndërrohej në përgjegjësi dhe në veprim. Edhe Roboti, si krijesë e çuditshme që nuk kishte lindur nga nëna, por nga mendja e njeriut, e cila dinte të llogariste më shpejt se çdo njeri, të kërkonte më shumë të dhëna se çdo bibliotekë dhe të shihte përpara me një qartësi që nganjëherë i trembte edhe ata që e kishin krijuar, dhe pikërisht për këtë arsye, kur foli, zëri i tij ishte i qetë dhe pa emocion, por fjalët e tij ishin të sakta. Unë e dua Shqipërinë, tha Roboti, por pikërisht për këtë arsye nuk mund të mjaftohem me fjalinë “E dua Shqipërinë!”, sepse dua të di çfarë duhet bërë që Shqipëria të jetë më e fortë, më e drejtë dhe më e aftë të mbrojë interesat e saj, dua të di se ku janë dobësitë e saj, cilat janë mundësitë që nuk i kemi shfrytëzuar dhe çfarë duhet të ndryshojmë që dashuria për vendin të mos mbetet vetëm një ndjenjë e bukur, por të shndërrohet në një forcë që prodhon zhvillim, drejtësi dhe mirëqenie.

Ciceroni e pa me një buzëqeshje të përmbajtur, në të cilën dukej njëkohësisht miratimi për saktësinë e fjalëve të Robotit dhe dyshimi i vjetër i atij që e di se asnjë llogari nuk mund ta përmbledhë plotësisht shpirtin e një populli, dhe pas një heshtjeje të shkurtër i tha se ai mund ta donte Shqipërinë me të dhëna, ndërsa ai vetë e donte me kujtesë, me histori dhe me fjalën e lirë, por kishte frikë se as të dhënat, as kujtesa dhe as fjalët nuk do të mjaftonin, nëse njerëzit nuk do të kishin vullnetin, guximin dhe përgjegjësinë për t’i përdorur ato në të mirë të vendit. Në atë çast, mbi ta kaloi një hije e madhe, aq e gjerë sa për pak çaste mbuloi shkëmbin, shtegun dhe dritën e fundit të mbrëmjes, duke i bërë të dy të kuptonin se diçka e rëndësishme po afrohej, dhe ndërsa ngritën kokën drejt qiellit, hija u shndërrua dalëngadalë në formën e një shqiponje që zbriste nga lart me një qetësi madhështore, derisa më në fund ajo zbriti mbi shkëmbin ku ishin mbledhur dhe i vështroi të dy me sytë e një krijese që kishte parë shumë breza të lindnin, të luftonin, të fitonin, të humbnin dhe përsëri të ngriheshin, pa e humbur kurrë besimin se toka mbi të cilën fluturonin krahët e saj mund të gjente një ditë forcën për të qëndruar e lirë dhe e drejtë. Edhe unë e dua Shqipërinë, tha Shqiponja, me një zë që dukej sikur vinte njëkohësisht nga malet, nga fushat, nga deti dhe nga kujtesa e largët e atyre që kishin jetuar e kishin vdekur për këtë tokë.

Ciceroni ngriti vetullat, sepse nuk e priste që simboli të fliste me zërin e një dëshmitari. Ti? Po, unë, u përgjigj Shqiponja, duke i mbajtur sytë mbi ta, sikur donte t’u kujtonte se dashuria për një vend nuk u përkiste vetëm atyre që flisnin për të, por edhe atyre që e mbanin gjallë në kujtesë, në sakrificë dhe në shpresë. Roboti bëri një llogaritje të shpejtë, duke krahasuar praninë e tyre, kuptimin e fjalëve dhe mundësinë që kjo bisedë të përfaqësonte diçka më të madhe se vetë tre personazhet, dhe më në fund tha: Atëherë jemi tre. Shqiponja hapi krahët, duke lënë të dukej madhështia e saj dhe duke e bërë qiellin të dukej më i gjerë se më parë, dhe me një zë të qetë, por të sigurt, iu përgjigj: Jo, nuk jemi tre! Jemi shumë më tepër, sepse çdo shqiptar që e ndien këtë tokë si pjesë të vetes, çdo njeri që e mban gjallë gjuhën, kujtesën dhe shpresën e saj, është pjesë e kësaj bisede, edhe nëse ndodhet larg nesh dhe nuk e dëgjon zërin tonë.

Atëherë Ciceroni i pa të dy dhe tha se pikërisht këtu qëndronte problemi, sepse të gjithë e duan Shqipërinë, por secili ka një Shqipëri tjetër në mendje: për dikë ajo është kujtimi i fëmijërisë, për dikë një mundësi për të ardhmen, për dikë një flamur, për dikë një shtëpi e humbur dhe për dikë tjetër një vend që duhet ndryshuar para se të jetë tepër vonë. Roboti e ktheu vështrimin nga largësia ku dritat e para po ndiznin qytetet dhe tha se ndoshta duhej të udhëtonin për ta parë se cila ishte Shqipëria që donin, sepse ndonjëherë një vend nuk mund të kuptohet vetëm duke e parë nga një pikë, por duhet përshkuar në të gjithë hapësirën e tij, duhet dëgjuar në qytetet dhe fshatrat e tij, duhet prekur në kujtesën e njerëzve dhe duhet krahasuar ajo që është me atë që mund të bëhet. Dhe kështu filloi udhëtimi i tyre, një udhëtim që nuk do t’i çonte vetëm nëpër rrugët e Shqipërisë, por edhe nëpër kujtesën, plagët dhe ëndrrat e saj, nëpër Shqipërinë që shihnim çdo ditë dhe nëpër atë Shqipëri që ende nuk kishim mësuar ta shihnim, nëpër historinë, politikën, pasuritë, varfërinë, emigracionin, dijen, teknologjinë, korrupsionin, krenarinë, gabimet dhe shpresat e një populli që kishte mbijetuar shumë herë, por që tani përballej me një pyetje të re: A mjafton të mbijetosh, apo duhet të mësosh edhe të ndërtosh?

Udhëtimi i tyre filloi në Prishtinë, në zemër të Dardanisë, aty ku kujtesa e një populli dukej se fliste njëkohësisht nga rrugët e qytetit, nga universitetet, nga monumentet dhe nga zërat e brezave që kishin kërkuar të ardhmen e tyre, dhe prej aty vështrimi i tyre u shtri drejt Prizrenit, qytetit ku historia dukej se ishte shkruar në gurët e vjetër dhe në rrugët ku ndër shekuj ishin kryqëzuar kultura, gjuhë dhe fate njerëzore, për të vazhduar më pas drejt Pejës, nën hijen e maleve, drejt Mitrovicës dhe Gjilanit, qytete që nuk ishin vetëm emra në hartë, por pjesë e një hapësire ku historia, gjuha dhe identiteti shqiptar kishin lënë gjurmët e tyre. E dua Shqipërinë edhe për shqiptarët që kanë ikur larg, tha Shqiponja, ndërsa fluturonte mbi ta, sepse në çdo aeroport, në çdo qytet të Evropës, në çdo familje emigrantësh dhe në çdo shtëpi ku flitet shqip, ekziston një Shqipëri tjetër që vazhdon të jetojë, jo gjithmonë në hartë, por në kujtesë, në gjuhë, në mall dhe në dëshirën për t’u kthyer një ditë atje ku njeriu ndien se rrënjët e tij janë ende gjallë, dhe ndoshta pikërisht kjo është fuqia më e madhe e një vendi: të mund të largohesh prej tij, të jetosh me vite larg tij, të krijosh një jetë tjetër dhe përsëri, në një çast të papritur, të të marrë malli për një rrugë, për një erë, për një këngë, për një mal apo për një fjalë të shqipes që askush tjetër nuk mund ta shqiptojë me të njëjtën ndjenjë.

Por Roboti nuk ishte plotësisht dakord dhe tha se dashuria nuk mund të ishte vetëm mall, sepse një vend nuk mund të ndërtohej vetëm nga kujtimet e atyre që ishin larguar dhe as nga nostalgjia e atyre që kishin mbetur, por duhej të ndërtohej mbi dije, institucione, ekonomi, teknologji, drejtësi dhe një vizion të qartë për të ardhmen, ndërsa Ciceroni e mbështeti duke shtuar se kujtesa pa veprim mund të kthehej në një strehë të bukur për të mos u përballur me realitetin. Rruga i çoi më tej drejt Shkupit, qytetit ku rrugët e Iliridës mbartnin zërat e një hapësire shqiptare që kishte jetuar mes ndryshimeve të shumta historike, pastaj drejt Tetovës, Gostivarit dhe Kumanovës, e më tej drejt Preshevës, Bujanocit dhe Medvegjës, për të vazhduar drejt hapësirave të Sanxhakut, ku edhe atje kujtesa shqiptare kishte lënë gjurmët e veta, ndërsa më pas udhëtimi i çoi drejt Plavës dhe Gucisë, në atë hapësirë malore ku kujtesa shqiptare është lidhur me gurin, malin dhe historitë e brezave.

Dhe prej andej, duke ndjekur një vijë tjetër të kujtesës, drejt Çamërisë, drejt Janinës e Artës, drejt Paramithisë, Filatit e Gumenicës, deri në malet e saj, ku çdo emër vendbanimi, çdo lumë e çdo majë mali mbartte një shtresë të historisë dhe dëshmonte se kujtesa e një territori mund të mbijetojë edhe atëherë kur mbi të ndryshojnë kufijtë, administratat dhe emrat zyrtarë. Ndërsa udhëtonin, të tre filluan të kuptonin se Shqipëria nuk ishte vetëm ajo që shihnin, por edhe ajo që nuk dukej, sepse pas çdo qyteti kishte një histori, pas çdo mali një kujtesë, pas çdo familjeje një rrëfim, pas çdo emigranti një mall dhe pas çdo plage një pyetje që kërkonte përgjigje, dhe pikërisht atëherë Ciceroni tha se një popull që nuk e njeh të kaluarën e vet rrezikon të humbasë drejtimin, ndërsa Roboti shtoi se një popull që nuk e mat realitetin e vet rrezikon të ndërtojë ëndrra mbi iluzione. Shqiponja i dëgjoi të dy dhe për një kohë të gjatë nuk foli, sepse ajo e dinte se kishte diçka që as librat, as arkivat dhe as llogaritjet nuk mund ta zëvendësonin, diçka që quhej vullnet, dhe pikërisht për këtë arsye, kur më në fund foli, zëri i saj ishte më i rëndë se më parë:

Nëse nuk përcaktojmë se cilën Shqipëri duam të ndërtojmë, do të vazhdojmë të grindemi për të shkuarën, të përsërisim të njëjtat gabime dhe të harxhojmë energjinë tonë në përplasje të pafundme, ndërsa të tjerët do të vendosin për të ardhmen tonë sipas interesave të tyre. Ajo uli krahët, sikur mbi to të kishte rënë papritur pesha e gjithë atyre fjalëve, dhe për herë të parë fytyra e saj dukej e shqetësuar, sepse e dinte se një popull mund ta humbiste lirinë jo vetëm nëpërmjet pushtimit, por edhe nëpërmjet përçarjes, harresës dhe paaftësisë për të parë përtej interesit të çastit. Atëherë le ta bëjmë pyetjen siç duhet, tha ajo, duke i parë të dy me një vendosmëri që nuk linte vend për shmangie. Cila është?, pyeti Ciceroni. Shqiponja pa larg, drejt maleve, ku nata po zbriste ngadalë dhe ku majat e errëta dukeshin si kujtime të lashta që prisnin të dëgjoheshin, dhe pastaj tha: Jo: “A e duam Shqipërinë?”, sepse këtë e thonë të gjithë, madje edhe ata që e përdorin këtë dashuri për të fshehur dobësitë, gabimet dhe interesat e tyre; pyetja është: “Çfarë jemi gati të bëjmë për ta shpëtuar Shqipërinë?”

Heshtja që pasoi ishte më e gjatë se çdo fjalim, sepse secili prej tyre e kuptoi se pyetja nuk kërkonte një përgjigje të bukur, por një përgjegjësi të vështirë, dhe Ciceroni uli kokën duke menduar për të gjitha fjalët që ishin thënë ndër shekuj dhe për ato që ende nuk ishin shndërruar në vepra, ndërsa Roboti ndaloi së llogarituri, sepse përballë asaj pyetjeje të dhënat nuk mjaftonin më dhe asnjë formulë nuk mund ta zëvendësonte vullnetin njerëzor, kurse Shqiponja mbylli krahët, sikur po përgatitej të ruante në heshtje përgjigjen që ende nuk kishte ardhur. Sepse dashuria ishte e lehtë për t’u deklaruar, sidomos kur nuk kërkonte asnjë sakrificë, asnjë ndryshim dhe asnjë përballje me të vërtetën, ndërsa e vështirë ishte përgjegjësia, sepse ajo kërkonte që secili të pyeste veten se çfarë kishte bërë, çfarë kishte lejuar dhe çfarë ishte gati të ndryshonte. Unë mund t’i mbledh të dhënat, tha Roboti, dhe Ciceroni mund të mbledhë kujtesën, ndërsa Shqiponja mund të mbajë simbolin, por asnjëri prej nesh nuk mund ta bëjë atë që duhet të bëjë njeriu. Çfarë? – pyeti Ciceroni. Të marrë përgjegjësinë. Dhe ndoshta përgjigjja nuk duhej kërkuar më vetëm te njerëzit që marrin vendime në emër të popullit, por te vetë populli, sepse një demokraci që ia lë gjithmonë të tjerëve të drejtën për të vendosur për çështjet më të rëndësishme të vendit, rrezikon që qytetari të mbetet vetëm një votues që thirret një herë në disa vite, ndërsa përgjegjësia e tij për fatin e vendit të fillojë dhe të mbarojë në ditën e zgjedhjeve. Atëherë Roboti ndërhyri: Ndoshta Shqipëria ka nevojë të përdorë më shumë se një herë zërin e qytetarit.

Ciceroni e pa me vëmendje. Çfarë do të thuash? Të votojë drejtpërdrejt për çështjet që përcaktojnë të ardhmen e saj, u përgjigj Roboti, jo për të zëvendësuar institucionet dhe përfaqësimin parlamentar, por për t’i dhënë qytetarit një mjet tjetër demokratik, një mundësi për të thënë drejtpërdrejt “po” ose “jo” për çështje që prekin interesin kombëtar. Shqiponja i hapi krahët dhe tha: Ndoshta kjo është një nga mënyrat për ta kthyer dashurinë për Shqipërinë në përgjegjësi, sepse kur qytetari nuk është vetëm spektator i vendimeve, por bëhet pjesëmarrës i drejtpërdrejtë në to, demokracia nuk mbetet vetëm një fjalë në Kushtetutë, por bëhet një përgjegjësi e gjallë e shoqërisë. Atëherë të tre heshtën përsëri, sepse e kuptuan se pyetja kishte filluar të merrte një formë tjetër, më konkrete dhe më të vështirë. Por si mund të bëhej kjo në praktikë? Ciceroni heshti, Roboti kërkoi në arkivat e tij dhe Shqiponja vështroi larg, sikur kërkonte përgjigjen përtej maleve. Atëherë Roboti tha: Ekziston një rrugë që ia kthen qytetarit një pjesë të fuqisë që shpesh humbet ndërmjet zgjedhjeve dhe vendimmarrjes. Quhet demokraci e drejtpërdrejtë. Dhe pikërisht mbi këtë praktikë po ngrihet një veprimtari që kërkon ta afrojë këtë model te qytetari shqiptar: “Platforma për Referendum Kombëtar”, e cila e sheh referendumin jo si një akt simbolik, por si një instrument demokratik përmes të cilit qytetarët mund të shprehin drejtpërdrejt vullnetin e tyre për çështje me rëndësi kombëtare. Ciceroni ngriti kokën dhe tha: Atëherë qytetari nuk pyetet vetëm se kë do të zgjedhë, por edhe se çfarë të ardhmeje dëshiron. Pikërisht, u përgjigj Roboti.

Sepse një demokraci më e fortë nuk ka frikë nga zëri i qytetarit; ajo e dëgjon atë, e organizon dhe e shndërron në vendimmarrje të ligjshme e transparente. Shqiponja uli krahët dhe tha: Nëse kjo bëhet me ligj, me rregulla të qarta, me transparencë dhe me respekt për vullnetin e qytetarëve, atëherë referendumi do të bëhet ura që lidh dashurinë për atdheun me përgjegjësinë për fatin e tij. Atëherë Shqiponja hapi krahët dhe tha se kur themi “E dua Shqipërinë!”, nuk duhet të themi se Shqipëria është e përsosur, sepse nuk është, por duhet të themi se ajo është e jona në kuptimin më të thellë të fjalës, se problemet e saj janë edhe përgjegjësia jonë, se plagët e saj na dhembin dhe se e ardhmja e saj nuk duhet t’u lihet vetëm atyre që kanë pushtet, por duhet të ndërtohet nga qytetarët që e duan dhe që janë të gatshëm të punojnë për të. Sepse Shqipëria nuk ka nevojë vetëm për njerëz që thonë se e duan, por për njerëz që, kur është e vështirë, nuk largohen nga përgjegjësia; që, kur shohin padrejtësi, nuk heshtin; që, kur shohin një mundësi, nuk e shfrytëzojnë vetëm për veten; që, kur kanë pushtet, nuk harrojnë qytetarin dhe që, kur kanë mundësi të bëjnë mirë, nuk presin gjithmonë që dikush tjetër ta bëjë në vend të tyre. Dhe ndoshta dashuria më e madhe për Shqipërinë është ajo që nuk bërtet shumë, por punon shumë, që nuk kërkon duartrokitje, por kërkon drejtësi, që nuk e përdor flamurin për të fshehur gabimet, por e ngre flamurin edhe më lart duke u përpjekur ta bëjë vendin më të denjë për njerëzit që jetojnë nën të, sepse të duash një vend nuk do të thotë ta idealizosh atë.

Natyrisht kërkohet të kesh guximin ta shohësh ashtu siç është, me bukuritë dhe plagët e saj, me fitoret dhe humbjet, me pasuritë dhe varfërinë, me gabimet dhe mundësitë, dhe përsëri të thuash se nuk heq dorë prej saj. Ciceroni mori librat, Roboti hapi përsëri arkivat, ndërsa Shqiponja u ngrit në qiell, dhe të tre vazhduan udhëtimin, sepse tashmë e dinin se përgjigjja nuk do të gjendej në një fjalim të vetëm, në një llogari të vetme apo në një simbol të bukur, por në bashkimin e kujtesës, dijes, guximit dhe veprimit. Ata e dinin tashmë se një gjë i bashkonte: të tre e donin Shqipërinë, por ende nuk e dinin nëse do të mund të gjenin së bashku mënyrën për ta shpëtuar. Dhe ndoshta, mendoi Ciceroni, përgjigjja që kishim kërkuar gjatë gjithë këtij udhëtimi nuk ishte aq larg sa mendonim. Ndoshta mënyra për ta shpëtuar Shqipërinë nuk fillon gjithmonë me një njeri të vetëm, me një parti të re apo me një premtim tjetër politik, por me kthimin e vendimmarrjes te qytetari dhe me krijimin e mekanizmave që e lejojnë atë të shprehet drejtpërdrejt për çështjet që përcaktojnë të ardhmen e vendit. Roboti e mbylli arkivin dhe tha: Nëse kemi të dhëna, dije dhe institucione, por nuk kemi qytetarin në qendër të vendimmarrjes, atëherë kemi vetëm një pjesë të përgjigjes. Shqiponja u ngrit pak mbi shkëmb dhe tha: Prandaj demokracia e drejtpërdrejtë mund të jetë një nga rrugët për ta kthyer fjalinë “E dua Shqipërinë!” në një veprim konkret.

“Platforma për Referendum Kombëtar” e vendos këtë ide në qendër të debatit: qytetari nuk duhet të jetë vetëm ai që zgjedh se kush do të qeverisë, por edhe ai që, nëpërmjet referendumeve të ligjshme, demokratike dhe transparente, mund të shprehë drejtpërdrejt vullnetin e tij për çështje me rëndësi për vendin. Dhe ndoshta pikërisht këtu qëndron një nga përgjigjet më të forta të pyetjes sonë: Shqipëria mund të shpëtohet jo duke i kërkuar qytetarit të heshtë, por duke i dhënë mundësinë të flasë; jo duke e larguar nga vendimmarrja, por duke e afruar me të; jo duke i thënë gjithmonë se dikush tjetër di më mirë se ai çfarë është e mirë për vendin, por duke krijuar një demokraci ku qytetari, brenda rregullave të ligjit dhe Kushtetutës, të ketë mundësi të shprehë drejtpërdrejt vullnetin e tij. Sepse pyetja nuk ishte më: “A e duam Shqipërinë?” Pyetja ishte shumë më e madhe, shumë më e vështirë dhe shumë më e ndershme: “Çfarë jemi gati të bëjmë për Shqipërinë që duam?” Nëse përgjigjja do të ishte vetëm një tjetër fjali, atëherë asgjë nuk do të kishte ndryshuar. Por nëse pas asaj fjalie do të vinte një vepër, pastaj një tjetër, dhe një tjetër, atëherë ndoshta një ditë ajo fjali e vjetër, që kishte udhëtuar për shekuj nga një gojë në tjetrën, nga një mal në tjetrin dhe nga një brez te tjetri, nuk do të ishte më vetëm një deklaratë dashurie, por do të bëhej dëshmia e një populli që kishte mësuar më në fund se si ta kthente dashurinë për atdheun në përgjegjësi, përgjegjësinë në veprim dhe veprimin në një të ardhme më të denjë.

Dhe nga lart, Shqiponja vazhdoi të fluturonte mbi ta, ndërsa Ciceroni ecte me librat e tij dhe Roboti me arkivat e tij, duke kërkuar përgjigjen që ende nuk e kishin gjetur, por që tashmë e dinin se duhej ta kërkonin së bashku. Sepse “E DUA SHQIPËRINË!” nuk ishte fundi i pyetjes. Ishte fillimi i saj. E dua Shqipërinë! E dua me malet dhe detin, me historinë dhe të ardhmen, me bukuritë dhe plagët, me njerëzit që kanë mbetur dhe me ata që kanë ikur, me ata që punojnë çdo ditë në heshtje dhe me ata që ende besojnë se ky vend mund të bëhet më i mirë. Dhe pikërisht sepse e dua, nuk dua ta shoh Shqipërinë vetëm të bukur nga larg; dua ta shoh të drejtë, të zhvilluar dhe dinjitoze nga brenda. Dhe kështu vazhdoi udhëtimi i tyre, një udhëtim që nuk do t’i çonte vetëm nëpër rrugët e Shqipërisë, por edhe nëpër kujtesën, plagët dhe ëndrrat e saj, një udhëtim nëpër Shqipërinë që shihnim çdo ditë dhe nëpër atë Shqipëri që ende nuk kishim mësuar ta shihnim; nëpër historinë, politikën, pasuritë, varfërinë, emigracionin, dijen, teknologjinë, korrupsionin, krenarinë, gabimet dhe shpresat e një populli që kishte mbijetuar shumë herë, por që tani përballej me një pyetje të re: A mjafton të mbijetosh, apo duhet të mësosh edhe të ndërtosh?

Ciceroni kërkoi librat, sepse besonte se pa kujtesë nuk mund të kishte as drejtim, as përgjegjësi dhe as të ardhme. Roboti hapi arkivat, sepse e dinte se pa të dhëna, pa dije dhe pa një vështrim të kthjellët mbi realitetin, çdo ëndërr mund të shndërrohej në një iluzion. Shqiponja u ngrit në qiell, sepse vetëm nga lart mund të shihej se sa e madhe ishte toka që duhej mbrojtur dhe sa të vogla dukeshin grindjet që i ndanin njerëzit. Dhe të tre u nisën për të kërkuar përgjigjen, duke e ditur se ajo nuk do të gjendej në një fjalim të vetëm, në një llogari të vetme apo në një simbol të bukur, por në bashkimin e kujtesës, dijes, guximit dhe veprimit. Sepse tashmë e dinin se një gjë i bashkonte: Të tre e donin Shqipërinë. Por ende nuk dinin nëse do të mund të gjenin së bashku ndonjë mënyrë tjetër, përveç referendumeve, për ta shpëtuar këtë vend…