ROLI I MËRGATËS SHQIPTARE NË KUJTESËN HISTORIKE TË KOSOVËS (39)

Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha

Parullat në gjuhën shqipe të shpalosura gjatë demonstratave

Demonstratat e pranverës së vitit 1981, parullën “Kosova-Republikë”e shndërruan në kërkesën bosht dhe kryesore të artikulimit politik shqiptar. Kjo parulla u bë simboli më i njohur i asaj periudhe, ndërsa në mërgatë ajo u përkthye në gjuhët e vendeve perëndimore, përfshirë gjermanishten, me qëllim që mesazhi të kuptohej edhe nga opinioni publik evropian. Organizatorët ishin të vetëdijshëm se lufta politike nuk zhvillohej vetëm në rrugët e Prishtinës, por edhe në hapësirën e diplomacisë publike, ku fitimi i mirëkuptimit dhe mbështetjes ndërkombëtare kishte një rëndësi të jashtëzakonshme.

Përdorimi i gjuhës gjermane në këtë slogan ishte një akt i menduar mirë. Ai dëshmon se diaspora shqiptare nuk protestonte vetëm për të forcuar solidaritetin e brendshëm, por edhe për të komunikuar drejtpërdrejt me qytetarët, mediat, intelektualët dhe institucionet e vendeve demokratike. Përmes kësaj parulle, demonstruesit përpiqeshin të shpjegonin se kërkesa e tyre ishte politike dhe juridike, e mbështetur në parimin e barazisë së popujve dhe të njësive federative, e jo një thirrje për konflikt apo përçarje.

Në një plan më të gjerë filozofik, kjo parullë shpreh një të vërtetë universale: asnjë popull nuk mund të ndihet i lirë kur trajtohet si më pak i barabartë se të tjerët. Barazia politike është themeli mbi të cilin ndërtohet dinjiteti kolektiv. Pa të, autonomia mbetet e kufizuar, ndërsa liria mbetet e papërfunduar. Prandaj, kërkesa për republikë ishte një kërkesë për njohje, për respekt dhe për afirmimin e subjektivitetit politik të shqiptarëve në kuadër të rendit kushtetues të kohës.

Sot, kjo parullë duhet të lexohet si një dokument historik që pasqyron një etapë të rëndësishme të evolucionit politik të çështjes së Kosovës. Ajo dëshmon se lëvizja kombëtare shqiptare nuk u zhvillua mbi parulla të paqarta apo emocione të çastit, por mbi kërkesa të artikuluara politikisht dhe të mbështetura në argumente kushtetuese e historike. Si e tillë, “Kosova- Republikë” mbetet një prej simboleve më përfaqësuese të përpjekjes së shqiptarëve për barazi, dinjitet dhe vetëvendosje politike në fundin e shekullit XX.

Parullat që u shpalosen në demonstrata ishin:

P A R U L L A T

1. Gibt die politische gefangene frei (“Lironi të burgosurit politikë!” )
2. Tod dem jug. Geheimdinst- (“Vdekje shërbimit sekret jugosllav!”)
3. Es leben die volker jugos (“Rrofshin popujt e Jugosllavisë!”)
4. Noch die internacionale solidaritat (“Rroftë solidariteti ndërkombëtar!”)
5. Fur eing albanische Republik in Jugos.( “Për një Republikë Shqiptare në Jugosllavi!”)

6/7. Kosova Republikë

8. Lavdi vëllezërve të rënë për liri
9. Populli do ua merre hakun

6/7. Në historinë moderne të shqiptarëve të Kosovës, vështirë se mund të gjendet një parullë që të ketë bartur një ngarkesë më të madhe politike, historike dhe emocionale sesa thirrja “Kosova Republikë”. Këto dy fjalë të shkurtra, të shkruara mbi pankarta, të brohoritura në rrugët e Prishtinës, të valëvitura në sheshet e qyteteve evropiane dhe të përsëritura me vendosmëri nga mijëra demonstrues, u shndërruan në simbolin më të fuqishëm të aspiratës politike të shqiptarëve gjatë dekadës së tetë të shekullit XX.

Në pamje të parë, kjo ishte vetëm një parullë. Mirëpo, në thelb, ajo ishte një program politik, një vizion për të ardhmen dhe një përmbledhje e një historie të gjatë padrejtësish. Ajo nuk lindi rastësisht në pranverën e vitit 1981. Ishte fryt i një procesi të gjatë historik, i ndërtuar mbi përvojën e diskriminimit, të pabarazisë kushtetuese dhe të përpjekjeve të vazhdueshme të shqiptarëve për ta afirmuar identitetin e tyre politik e kombëtar.

Pas përfundimit të Luftës së Dytë Botërore, Kosova mbeti pjesë e Federatës Jugosllave me statusin e Krahinës Autonome brenda Republikës së Serbisë. Edhe pse Kushtetuta e vitit 1974 i kishte zgjeruar kompetencat e saj dhe kishte krijuar institucione me një shkallë të konsiderueshme autonomie, Kosova nuk gëzonte të drejtat që kishin republikat federative. Ajo nuk kishte subjektivitet të plotë kushtetues dhe vendimmarrja e saj mbetej e kufizuar nga pozita juridike që zinte brenda federatës. Pikërisht kjo pabarazi u bë një nga burimet kryesore të pakënaqësisë politike të shqiptarëve.

Kur studentët dhe qytetarët shqiptarë dolën në rrugë në mars dhe prill të vitit 1981, thirrja “Kosova – Republikë” nuk ishte vetëm një reagim emocional ndaj kushteve ekonomike apo sociale. Ajo ishte shprehja më e qartë e kërkesës për barazi politike. Për shumë shqiptarë, republika nuk përfaqësonte vetëm një ndryshim administrativ, por njohjen e Kosovës si njësi e barabartë me republikat e tjera të federatës. Në këtë kuptim, parulla mishëronte dëshirën për dinjitet institucional, për vetëqeverisje më të plotë dhe për afirmimin e shqiptarëve si subjekt politik në hapësirën jugosllave.

Filozofia që qëndronte pas kësaj thirrjeje ishte shumë më e thellë sesa vetë formulimi i saj. Ajo buronte nga bindja se liria nuk është vetëm një ndjenjë shpirtërore, por edhe një kategori politike. Një popull nuk mund ta jetojë plotësisht lirinë e tij nëse nuk gëzon të drejtën për të vendosur mbi fatin e vet, për të ndërtuar institucionet e tij dhe për të zhvilluar identitetin e tij në kushte të barabarta me të tjerët. Prandaj, “Kosova – Republikë” nuk ishte vetëm një slogan proteste, ajo ishte një kërkesë për drejtësi historike.

Në mërgatën shqiptare kjo parullë mori një jehonë edhe më të gjerë. Ajo u përkthye në gjermanisht, frëngjisht, anglisht dhe në gjuhë të tjera evropiane, duke u bërë pjesë e demonstratave të organizuara në Zvicër, Gjermani, Austri, Belgjikë dhe vende të tjera. Shqiptarët e mërguar e kuptonin se beteja për të drejtat e Kosovës nuk zhvillohej vetëm në rrugët e Prishtinës, por edhe në arenën ndërkombëtare. Çdo pankartë me mbishkrimin “Kosova – Republikë” ishte një përpjekje për t’ia shpjeguar botës se shqiptarët nuk kërkonin privilegje, por barazi; nuk kërkonin dominim, por njohje të të drejtave të tyre legjitime.

Nga ana tjetër, kjo parullë u bë edhe objekt i represionit më të ashpër të pushtetit jugosllav. Për autoritetet e kohës, ajo konsiderohej si një sfidë e drejtpërdrejtë ndaj rendit kushtetues dhe si shprehje e nacionalizmit shqiptar. Mijëra njerëz u arrestuan, u morën në pyetje, u dënuan me burgime shumëvjeçare ose u përjashtuan nga puna vetëm pse kishin brohoritur ose kishin mbajtur në duar pankartën me mbishkrimin “Kosova – Republikë”. Kështu, ajo u shndërrua jo vetëm në simbol të shpresës, por edhe në simbol të sakrificës.

Në planin historik, kjo parullë përfaqëson një pikë kthese në evolucionin politik të çështjes së Kosovës. Ajo shënoi kalimin nga kërkesat për reforma të kufizuara drejt artikulimit të një platforme të qartë politike. Përmes saj, shqiptarët shpallën se nuk mjaftoheshin më me premtime apo me autonomi të pjesshme, por kërkonin një status që do t’i vendoste në pozitë të barabartë me popujt e tjerë të federatës.

Sot, “Kosova – Republikë“ nuk është më vetëm një parullë e shkruar mbi një pankartë të zverdhur nga koha. Ajo është bërë pjesë e kujtesës historike të popullit shqiptar. Në këto dy fjalë janë përmbledhur idealet, sakrificat, burgimet, demonstratat, mërgimi dhe përpjekjet e një brezi të tërë që besonte se liria fillon me barazinë dhe se dinjiteti i një populli matet me të drejtën për të qenë zot i fatit të vet. Prandaj, kjo parullë mbetet një nga simbolet më të fuqishme të historisë politike të Kosovës dhe një dëshmi e gjallë e rrugëtimit të saj drejt lirisë dhe shtetësisë.

8. Parulla “Lavdi vëllezërve të rënë për liri!” është një ndër thirrjet më prekëse dhe më të ngarkuara me simbolikë në historinë e lëvizjes kombëtare shqiptare. Ajo nuk është vetëm një shprehje nderimi për ata që sakrifikuan jetën në emër të lirisë, por edhe një betim moral i brezave që mbetën gjallë për ta vazhduar rrugën e tyre. Në pak fjalë, kjo parullë përmbledh filozofinë e kujtesës kombëtare, sipas së cilës liria nuk është dhuratë e historisë, por fryt i sakrificës së atyre që vendosën idealin mbi jetën e tyre.

Në historinë e popullit shqiptar, rruga drejt lirisë ka qenë e mbushur me vuajtje, përndjekje, burgime dhe flijime. Çdo epokë ka njohur bijtë dhe bijat e saj që, përballë padrejtësisë, kanë zgjedhur të mos heshtin, edhe kur e dinin se çmimi mund të ishte jeta. Për këtë arsye, shprehja “vëllezërve të rënë” nuk i referohet vetëm lidhjes së gjakut, por krijon një vëllazëri shumë më të madhe – atë të idealit. Ata janë vëllezër të një kombi, të një historie dhe të një ëndrre të përbashkët, të bashkuar nga sakrifica për lirinë.

Në demonstratat e organizuara në Kosovë dhe në mërgatën shqiptare, kjo parullë zinte një vend të veçantë. Ajo nuk kishte karakter nxitës apo hakmarrës, përkundrazi, ishte një akt kujtese dhe mirënjohjeje. Demonstruesit, duke e ngritur këtë pankartë, nuk kujtonin vetëm emrat e njohur të dëshmorëve, por edhe të gjithë ata që kishin mbetur pa emër në faqet e historisë, ata që kishin rënë në burgje, në kufi, në demonstrata apo në përballje me aparatin represiv të kohës. Ishte një mënyrë për të thënë se sakrifica e tyre nuk ishte harruar dhe se gjaku i derdhur nuk kishte qenë i kotë.

Në aspektin historik, kjo thirrje lidhet ngushtë me vazhdimësinë e rezistencës shqiptare. Ajo krijon një urë ndërmjet brezave, duke e paraqitur luftën për liri si një proces historik të pandërprerë. Brezi që protestonte në vitet tetëdhjetë nuk e shihte veten si fillimin e historisë, por si vazhdim të një rrugëtimi të nisur shumë më herët, nga ata që kishin luftuar në periudha të ndryshme për të drejtat kombëtare dhe për dinjitetin e popullit shqiptar. Në këtë kuptim, kujtimi i të rënëve ishte edhe burim frymëzimi për ata që vazhdonin betejën në rrethana të reja.

Nga një këndvështrim filozofik, kjo parullë shpreh një të vërtetë të thellë mbi marrëdhënien midis jetës, vdekjes dhe kujtesës. Vdekja e njeriut është e pashmangshme, por vdekja për një ideal e kapërcen kufirin e ekzistencës individuale. Ai që bie për liri nuk mbetet vetëm pjesë e historisë së familjes së tij, ai bëhet pjesë e ndërgjegjes së një populli. Kujtesa kolektive e shndërron sakrificën në pavdekësi morale. Prandaj, fjala “lavdi” nuk është vetëm një nderim ceremonial, por një premtim se emri dhe vepra e tyre do të jetojnë përtej kohës.

Në planin etik, kjo parullë mbart edhe një përgjegjësi për brezat pasardhës. Ajo i kujton shoqërisë se liria nuk duhet të shihet si një realitet i vetëkuptueshëm, por si një trashëgimi e fituar me sakrifica të mëdha. Çdo brez ka detyrimin ta ruajë, ta forcojë dhe ta mbrojë atë, në mënyrë që flijimi i të rënëve të mos mbetet vetëm një kujtim solemn, por të marrë kuptim në jetën dhe në veprimin e përditshëm të qytetarëve.

Në demonstratat e diasporës shqiptare, kjo parullë kishte edhe një funksion tjetër të rëndësishëm. Ajo i bënte të ditur opinionit ndërkombëtar se pas kërkesave politike të shqiptarëve fshihej një histori e gjatë sakrificash njerëzore. Çdo pankartë që mbante mbishkrimin “Lavdi vëllezërve të rënë për liri!” ishte një kujtesë se e drejta për liri nuk kërkohej mbi baza teorike, por mbi një përvojë konkrete dhimbjeje dhe flijimi. Ajo dëshmonte se çështja shqiptare nuk ishte vetëm një debat politik, por edhe një histori njerëzish që kishin dhënë jetën për idealet e tyre.

Sot, kjo parullë mbetet një nga simbolet më të fuqishme të kujtesës historike shqiptare. Ajo përfaqëson respektin për ata që sakrifikuan gjithçka për një të ardhme më të lirë dhe më të drejtë. Në të njëjtën kohë, ajo është një thirrje e heshtur për përgjegjësi, duke na kujtuar se liria nuk është një pikë mbërritjeje, por një amanet që kalon nga një brez te tjetri. Prandaj, “Lavdi vëllezërve të rënë për liri!” nuk është vetëm një slogan i një kohe të caktuar; ajo është një formulë e përhershme e mirënjohjes kombëtare, një homazh për sakrificën dhe një dëshmi se idealet e mëdha jetojnë përmes kujtesës së popujve.

Parulla “Populli do t’ua marrë hakun!” ishte një nga thirrjet më të fuqishme emocionale që jehonte në demonstratat e shqiptarëve gjatë viteve të tetëdhjeta. Në pamje të parë, ajo mund të tingëllojë si një shprehje e zemërimit të çastit, por në kontekstin historik të kohës ajo kishte një kuptim shumë më të thellë. Kjo parullë lindi në një periudhë kur shoqëria shqiptare në Kosovë po përballej me një valë të gjerë represioni politik, me arrestime masive, procese të montuara gjyqësore, burgime shumëvjeçare dhe me humbjen e jetës së shumë të rinjve gjatë protestave dhe përballjeve me aparatin shtetëror jugosllav.

Në këtë klimë, fjala “hak” nuk duhet kuptuar domosdoshmërisht si thirrje për hakmarrje personale. Në traditën politike dhe historike të lëvizjeve çlirimtare, ajo merr një kuptim më të gjerë moral dhe historik. Ajo shpreh bindjen se padrejtësitë nuk mund të mbeten përgjithmonë pa u dënuar dhe se e vërteta, sado gjatë të shtypet, në fund do të triumfojë. Në këtë kuptim, parulla ishte një shprehje e besimit se sakrifica e të burgosurve politikë, e të vrarëve dhe e të përndjekurve nuk do të harrohej, por do të gjente drejtësinë në gjykimin e historisë.

Për demonstruesit, kjo thirrje ishte edhe një mënyrë për të forcuar moralin kolektiv. Ajo u kujtonte pjesëmarrësve se ata nuk ishin të vetëm dhe se pas çdo individi të burgosur apo të vrarë qëndronte një popull i tërë. Kështu, përgjegjësia për të mos harruar dhe për të vazhduar përpjekjen për liri kalonte nga individi te bashkësia. Populli paraqitej si bartësi i kujtesës historike dhe si garantuesi që padrejtësitë nuk do të mbeteshin pa përgjigje morale.

Në aspektin historik, kjo parullë pasqyronte një bindje të rrënjosur thellë në vetëdijen kolektive shqiptare: se asnjë pushtet nuk është i përhershëm dhe se çdo regjim që mbështetet mbi dhunën dhe mohimin e të drejtave të njeriut përballet, herët a vonë, me gjykimin e historisë. Për këtë arsye, thirrja “Populli do t’ua marrë hakun!” ishte, mbi të gjitha, një shprehje e shpresës se drejtësia historike do të vinte dhe se sakrifica e atyre që kishin vuajtur për lirinë nuk do të mbetej e pavlerësuar.

Sot, kjo parullë duhet të lexohet në dritën e kohës në të cilën u formulua. Ajo është një dokument i gjallë i gjendjes emocionale dhe politike të një brezi që përjetonte shtypjen, por që nuk kishte humbur besimin në të ardhmen. Në të janë përmbledhur dhimbja për viktimat, solidariteti me të përndjekurit dhe bindja se historia nuk ndërtohet mbi harresën, por mbi kujtesën, drejtësinë dhe përgjegjësinë kolektive. Në këtë kuptim, ajo mbetet një dëshmi e fuqishme e qëndresës morale dhe e besimit se liria dhe e drejta, edhe kur vonojnë, në fund gjejnë rrugën e tyre drejt triumfit.

Roli i konspiracionit në shpërndarjen e trakteve ilegale

Një ndër elementet që dëshmon më së miri nivelin e organizimit të demonstratave të shqiptarëve në mërgatë është edhe mënyra se si planifikohej shpërndarja e trakteve. Në këtë dokument të ruajtur gjendet edhe shënimi tjetër i veçantë, ku janë evidentuar personat e ngarkuar me këtë detyrë. Megjithatë, ajo që tërheq vëmendjen është fakti se në këtë listë nuk janë shënuar mbiemrat e tyre. Janë regjistruar vetëm emrat: Hakiu, Sinani, Elizabeta dhe Besimi dhe që hynin në radhën e personave pa shirita.

Në shikim të parë, kjo mund të duket si një mangësi administrative ose si një shënim i paplotë. Por, kur dokumenti lexohet në dritën e rrethanave historike të kohës, ai fiton një kuptim krejtësisht tjetër. Vitet tetëdhjetë ishin vite të mbushura me survejim të vazhdueshëm, infiltrime, përgjime dhe ndjekje sistematike të veprimtarëve shqiptarë, si në Kosovë ashtu edhe në mërgatë. Shërbimi sekret jugosllav kishte ndërtuar një rrjet të gjerë bashkëpunëtorësh dhe informatorësh, të cilët përpiqeshin të depërtonin në organizatat shqiptare dhe të identifikonin organizatorët e veprimtarive politike.

Në këto rrethana, ruajtja e identitetit të aktivistëve nuk ishte një formalitet, por një domosdoshmëri e veprimtarisë ilegale. Mospërfshirja e mbiemrave në dokument nuk ishte rastësi; ajo ishte një masë sigurie. Në rast se dokumenti binte në duart e organeve të sigurimit, identifikimi i plotë i personave bëhej shumë më i vështirë. Ky detaj i vogël flet për kulturën e konspiracionit që karakterizonte organizimin e diasporës shqiptare dhe për vetëdijen e lartë të organizatorëve mbi rreziqet që i kanoseshin çdo veprimtari politike.

Edhe vetë detyra e shpërndarjes së trakteve nuk ishte aq e thjeshtë sa mund të duket sot. Trakti ishte një nga mjetet më të rëndësishme të komunikimit politik. Në të përmblidheshin kërkesat e demonstruesve, informoheshin qytetarët për gjendjen në Kosovë dhe shpjegoheshin arsyet e protestës. Në një kohë kur informacioni mbi ngjarjet në Kosovë kontrollohej dhe filtrohej nga propaganda zyrtare jugosllave, trakti shndërrohej në një burim alternativ të së vërtetës. Ai ishte zëri i një populli që përpiqej të depërtonte përtej censurës dhe të arrinte te ndërgjegjja e opinionit publik evropian.

Pikërisht për këtë arsye, personat e caktuar për shpërndarjen e trakteve mbanin një përgjegjësi të veçantë. Ata lëviznin mes turmës, afroheshin te kalimtarët, ua dorëzonin materialet informuese qytetarëve vendas, gazetarëve dhe pjesëmarrësve të demonstratës. Në shumë raste, ata ishin kontakti i parë ndërmjet protestës shqiptare dhe publikut evropian. Në duart e tyre nuk ndodheshin vetëm disa fletë të shtypura, ndodhej një pjesë e së vërtetës që kërkonte të gjente rrugën drejt botës.

Nga këndvështrimi historik, ky dokument dëshmon edhe një herë se veprimtaria e diasporës shqiptare nuk zhvillohej në mënyrë spontane. Çdo detyrë ishte planifikuar paraprakisht, çdo përgjegjësi ishte ndarë me kujdes dhe çdo aktivist kishte një rol të përcaktuar qartë. Madje edhe në një listë kaq të shkurtër, ku figurojnë vetëm katër emra, mund të lexohet serioziteti organizativ dhe ndjenja e përgjegjësisë që karakterizonte lëvizjen.

Në një plan më të gjerë, këta emra – Hakiu, Sinani, Elizabeta dhe Besimi – mbeten sot përfaqësues simbolikë të qindra veprimtarëve anonimë të diasporës shqiptare. Shumë prej tyre nuk hynë kurrë në faqet e historisë me biografi të gjata apo me poste drejtuese. Megjithatë, puna e tyre e heshtur ishte po aq e rëndësishme sa edhe fjalimet e mbajtura në tribuna apo pankartat e ngritura në sheshe. Historia e lëvizjeve kombëtare nuk ndërtohet vetëm nga figurat e njohura, ajo mbështetet edhe mbi përkushtimin e atyre njerëzve që, pa kërkuar lavdi apo vlerësim, kryen detyrat më të thjeshta me bindjen se çdo kontribut, sado i vogël, i shërbente një ideali më të madh.

Prandaj, kjo listë e shkurtër nuk duhet parë vetëm si një shënim organizativ. Ajo është një dëshmi e kulturës së disiplinës, e frymës së konspiracionit dhe e përgjegjësisë kolektive që karakterizonte veprimtarinë e mërgatës shqiptare. Në ato katër emra pa mbiemra fshihet një pjesë e historisë së padukshme të rezistencës shqiptare – historia e njerëzve që zgjodhën të mbeteshin anonimë, por që me punën dhe përkushtimin e tyre ndihmuan që zëri i Kosovës të dëgjohej përtej kufijve të saj.

Në mesin e dokumenteve organizative që hedhin dritë mbi përgatitjen e demonstratave të shqiptarëve në mërgatë, një vend të veçantë zë edhe lista e personave të ngarkuar me shpërndarjen e trakteve. Dokumenti, megjithëse i shkurtër në përmbajtje, është tepër domethënës për të kuptuar seriozitetin, disiplinën dhe kulturën organizative të lëvizjes. Në të janë shënuar vetëm katër emra: Hakiu, Sinani, Elizabeta dhe Besimi. Ajo që bie menjëherë në sy është fakti se pranë tyre mungojnë mbiemrat. Në pamje të parë, ky mund të duket si një detaj i parëndësishëm, por në të vërtetë ai flet shumë për rrethanat historike në të cilat zhvillohej veprimtaria e diasporës shqiptare.

Në vitet tetëdhjetë, organizatat politike shqiptare që vepronin në Evropën Perëndimore ishin vazhdimisht nën vëzhgimin e shërbimeve sekrete jugosllave. Agjentët e UDB-së dhe të Shërbimit të Sigurimit Shtetëror përpiqeshin të depërtonin në radhët e mërgatës, të identifikonin organizatorët e demonstratave, të zbulonin strukturat organizative dhe të mblidhnin informacione për veprimtarët më aktivë. Në këtë atmosferë të mbushur me dyshime, kujdesi për ruajtjen e identitetit të aktivistëve ishte bërë pjesë e pandashme e kulturës së organizimit ilegal.

Pikërisht për këtë arsye, në dokument nuk janë shënuar mbiemrat e personave të caktuar për shpërndarjen e trakteve. Mjaftonte emri për t’i identifikuar brenda rrethit organizativ, ndërsa mungesa e të dhënave të plota ishte një masë sigurie, që synonte të mbronte aktivistët në rast se dokumenti binte në duart e organeve të sigurimit. Ky detaj i vogël është një dëshmi e qartë se organizatorët nuk i linin asgjë rastësisë. Ata e dinin se edhe një fletë e humbur mund të rrezikonte jetën, lirinë apo veprimtarinë e shumë njerëzve.

Vetë detyra e shpërndarjes së trakteve kërkonte guxim, maturi dhe përgjegjësi. Traktet nuk ishin thjesht materiale propaganduese, ato ishin zëri i një populli që kërkonte të dëgjohej. Në to pasqyroheshin kërkesat politike të shqiptarëve, denoncohej represioni në Kosovë dhe shpjegoheshin arsyet e demonstratave. Në një kohë kur informacioni për Kosovën kontrollohej nga propaganda shtetërore jugosllave, trakti shndërrohej në një mjet alternativ komunikimi, në një dokument që i drejtohej ndërgjegjes së opinionit publik ndërkombëtar.

Prandaj, personat e ngarkuar me këtë detyrë nuk ishin thjesht shpërndarës të fletushkave. Ata ishin bartës të një mesazhi politik dhe moral. Me çdo trakt që u dorëzonin kalimtarëve, gazetarëve apo pjesëmarrësve të demonstratës, ata përpiqeshin të çanin murin e heshtjes dhe të propagandës që e kishte izoluar çështjen e Kosovës. Në duart e tyre ndodheshin jo vetëm disa fletë letre, por edhe një pjesë e së vërtetës që kërkonte të gjente rrugën drejt botës demokratike.

Është domethënëse edhe prania e emrit Elizabeta në këtë listë. Kjo dëshmon se në organizimin e demonstratave merrnin pjesë edhe gra, të cilat nuk kufizoheshin në role simbolike, por angazhoheshin drejtpërdrejt në veprimtari organizative dhe politike. Ky fakt pasqyron karakterin gjithëpërfshirës të lëvizjes kombëtare shqiptare, ku kontributi për lirinë nuk përcaktohej nga gjinia, mosha apo profesioni, por nga gatishmëria për t’i shërbyer idealit të përbashkët.

Nga këndvështrimi historik, kjo listë është shumë më tepër sesa një shënim teknik. Ajo na lejon të kuptojmë mënyrën se si funksiononte organizimi i demonstratave dhe nivelin e lartë të disiplinës që karakterizonte diasporën shqiptare. Çdo detyrë ishte e planifikuar, çdo përgjegjësi ishte e ndarë dhe çdo aktivist e dinte saktësisht rolin e vet. Pikërisht ky organizim i kujdesshëm bëri që demonstratat e shqiptarëve në Evropë të zhvilloheshin me dinjitet, rregull dhe efektshmëri, duke fituar respektin e opinionit publik dhe duke tërhequr vëmendjen e mediave ndërkombëtare.

Sot, emrat Hakiu, Sinani, Elizabeta dhe Besimi, edhe pse të shënuar pa mbiemra, përfaqësojnë simbolikisht qindra veprimtarë anonimë të mërgatës shqiptare. Ata janë pjesë e asaj historie të heshtur që nuk është shkruar gjithmonë në faqet e gazetave apo të librave, por që ka luajtur një rol vendimtar në ndërkombëtarizimin e çështjes së Kosovës. Në anonimatin e tyre fshihet madhështia e një brezi që nuk kërkonte lavdi personale, por që punonte me bindjen se çdo trakt i shpërndarë, çdo pankartë e ngritur dhe çdo demonstratë e organizuar ishte një hap më afër lirisë së atdheut.

Vijon