Në emër të çlirimtarëve dhe kohës që nuk fal

Prof.  Dr. Sabile Keçmezi-Basha

Idhulli im, gjyshja ime e dashur, ishte si një dritë e ngrohtë që nuk shuhej kurrë në kujtesën time. Zëri i saj kishte një butësi të rrallë, por brenda atyre fjalëve të thjeshta fshihej një mençuri që vetëm vitet dhe zemra e pastër mund ta lindin. Ajo më thoshte shpesh: “Nono, njerëzit që nuk kanë gjëra të mira për të të dhënë, në fund gjithçka e kthejnë me ato pak gjëra të këqija që mbajnë brenda vetes.” Dhe unë e dëgjoja me sytë plot kureshtje, ndërsa buzëqeshja më shpërthente pa e kuptuar, sikur ato fjalë të ishin një përrallë e çuditshme që ende nuk arrija ta kuptoja plotësisht.

Dhe me vite, kisha menduar shumë gjëra për këtë botë dhe për njerëzit e saj. Kisha besuar se ligësia mund të vinte nga të huajt, nga ata që nuk e njohin dhimbjen tonë dhe as historinë tonë. Por kurrë, as në mendimet më të errëta, nuk do ta kisha imagjinuar se një bir shqiptari do të arrinte deri aty sa të fyente UÇK-në, të përqeshte sakrificën e atyre që dhanë gjithçka për këtë tokë, apo të gëzohej për fatkeqësinë dhe dhembjen e vëllait të vet. Kjo është një plagë që dhemb më shumë se çdo fjalë armiku, sepse vjen nga brenda së njëjtës gjakësi, nga ata që duhej të kishin më së shumti respekt për historinë dhe për gjakun e derdhur.

Liria, do të thosha me bindje të plotë, nuk është një fjalë e zbrazët që qëndron vetëm në faqe historie apo në gojë njerëzish. Ajo ka emër, ka fytyrë, ka kujtesë dhe ka gjurmë të pashlyeshme në kohë. Dhe ai emër, për mua dhe për shumë të tjerë, është UÇK. Një emër që nuk përfaqëson vetëm një organizim apo një periudhë të caktuar, por një frymë që lindi nga nevoja për të mbijetuar, për të mos u zhdukur, për të mos u nënshtruar.

Këtë të vërtetë e dinë të gjithë, pavarësisht se nga cili kënd e shohin historinë, pavarësisht nëse janë miq apo kundërshtarë, të afërt apo të largët. Sepse disa të vërteta nuk mund të fshihen me kohë, as të zbehen me interpretime, ato mbeten të gdhendura në kujtesën kolektive të një populli. UÇK-ja për shumëkënd është simboli i një kohe kur fjala “liri” nuk ishte ëndërr, por synim i paguar me sakrificë.

Dhe kur flasim për lirinë në këtë mënyrë, kuptojmë se ajo nuk erdhi si dhuratë, por si rezultat i një historie të rëndë, të mbushur me dhimbje, qëndresë dhe vendosmëri. Prandaj edhe emri i saj lidhet pazgjidhshmërisht me kujtimin e atyre që besuan se një popull nuk mund të jetojë përgjithmonë në errësirë. Për disa, kjo mund të jetë thjesht histori por për të tjerët, është identitet dhe themel i lirisë që gëzojmë sot.

Dhe ndoshta pikërisht këtu qëndron edhe pesha e vërtetë e kësaj fjale, në faktin se ajo nuk mund të harrohet, nuk mund të zbehet dhe nuk mund të ndahet nga vetë kuptimi i lirisë për të cilën u pagua një çmim i madh.

Falë asaj UÇK-je dhe asaj lufte të pakompromis, të zhvilluar me vendosmëri deri në sakrificën më të madhe, ne sot jemi këta që jemi. Jemi një popull që e ka provuar në lëkurën e vet peshën e robërisë dhe çmimin e lirisë, dhe që sot ecën me një identitet të ri, me dinjitetin e një populli të lirë. Ajo rrugë e vështirë, e shtruar me dhimbje dhe qëndresë, nuk ishte thjesht një përballje ushtarake, por një betejë për ekzistencë, për të drejtën për të qenë vetvetja në tokën e vet.

Sot, kur shohim Kosovën si shtet të pavarur, kuptojmë se kjo nuk është një realitet i rastësishëm, por fryt i një historie të gjatë sakrifice. Çdo hap i lirisë sonë mban në vete gjurmët e atyre që besuan se e ardhmja nuk mund të ndërtohet mbi frikë dhe nënshtrim. Pavarësia nuk është vetëm një akt politik, por një kujtesë e gjallë e asaj se sa shumë është dashur të jepet që ne të mund të jetojmë sot të lirë.

Në këtë dritë, e kaluara nuk mund të shihet si një faqe e mbyllur, por si themel mbi të cilin qëndron e tashmja jonë. Dhe pikërisht për këtë arsye, liria që gëzojmë sot nuk është vetëm privilegj, por edhe përgjegjësi për ta ruajtur, për ta respektuar dhe për të mos harruar kurrë çmimin me të cilin është fituar.

Andaj, më duket e pabesueshme dhe njëkohësisht e rëndë për t’u kuptuar sesi disa njerëz sot guxojnë të flasin lehtësisht, të hedhin fjalë dhe të shpifin pa matur peshën e tyre, pa u ndalur për të kuptuar se për çfarë në të vërtetë po flasin kur prekin emrin e UÇK-së dhe të çlirimtarëve. Janë fjalë që nuk lidhen me thjesht një debat të zakonshëm, por me një histori të gjallë dhimbjeje, sakrifice dhe qëndrese, që solli lirinë që ne sot e jetojmë si frymëmarrje të përditshme.

Shpesh duket sikur harrohet se kjo liri nuk është diçka e zakonshme, as një realitet që ka ekzistuar gjithmonë. Ajo nuk ka ardhur si dhuratë e rastësishme, as nuk ka zbritur nga qielli si një bekim i gatshëm. Nuk është lindur vetvetiu, as nuk është formuar pa kosto. Përkundrazi, ajo është ndërtuar mbi vite të gjata pritjeje, mbi dhimbje të pashprehura dhe mbi sakrifica që kanë lënë gjurmë të thella në kujtesën e një populli të tërë.

Dhe pikërisht për këtë arsye, fjalët që hidhen sot me lehtësi mbi këtë histori, duken të shkëputura nga realiteti i asaj që është përjetuar vërtet. Sepse liria që ne e thithim si ajër të zakonshëm, ka një prapavijë të rëndë, një themel të ndërtuar me shumë çmim, dhe një emër që historia nuk e lejon të harrohet.

Pas kësaj lirie që ne sot e jetojmë me kaq natyrshmëri, si të ishte një e mirë e përhershme dhe e vetëkuptueshme, fshihen vite të tëra të mbushura me burg, sakrificë dhe vuajtje të pamatshme. Është një histori e gjatë errësire, ku shpresa shpesh mbahej gjallë vetëm me fije të holla durimi, dhe ku çdo ditë kishte peshën e vet të rëndë mbi shpinën e njerëzve që nuk u dorëzuan.

Në këtë rrugëtim të dhimbshëm që solli lirinë, qëndrojnë figura që nuk mund të harrohen: nëna me sy të tharë nga lotët, që pritën kthimin e bijve të tyre pa e ditur nëse do t’i shihnin sërish; varret e dëshmorëve që heshtin, por flasin më shumë se çdo fjalë; dhe djem të rinj që në lulëzimin e jetës së tyre zgjodhën t’ia falin jetën këtij vendi, që ne sot e quajmë me krenari atdhe të lirë.

Çdo gur i kësaj historie është i ngarkuar me kujtime, me dhimbje dhe me vendime të mëdha që nuk u morën lehtë. Sepse liria nuk erdhi si një çast i thjeshtë, por si rezultat i një kohe të gjatë të qëndresës shqiptare, ku shpresa dhe humbja ecën krah për krah deri në momentin kur drita filloi të fitojë mbi errësirën.

Dhe sot, kur e shijojmë këtë liri, ajo nuk është vetëm një gjendje, por një kujtesë e gjallë e gjithë asaj që është paguar për të.

O njerëz, ata që u ngritën në atë kohë nuk luftuan vetëm për veten e tyre, as për një fitore personale apo një histori të shkurtër lavdie. Lufta e tyre ishte më e madhe se individi, më e gjerë se një fat i vetëm; ajo ishte për një popull të tërë, për brezat që do të vinin, për ne që sot ecim të lirë dhe shpesh e marrim këtë liri si diçka të mirëqenë.

Ata nuk kursyen as jetën, as rininë, as ëndrrat e tyre, që ne sot të kemi mundësinë të flasim, të zgjedhim dhe të jetojmë pa frikën që dikur rëndonte mbi çdo hap. Dhe pikërisht për këtë arsye, fjalët e rënda, shpifjet dhe helmi që disa derdhin sot me kaq lehtësi mbi ata që sollën këtë liri, duken të shkëputura nga e vërteta dhe nga kujtesa e asaj sakrifice.

Sepse nuk është vetëm çështje mendimi apo debati; është çështje kujtese dhe respekti ndaj një historie që është paguar me shumë dhimbje. Dhe ata që zgjedhin të flasin pa matur peshën e fjalëve të tyre, shpesh nuk e kuptojnë se fjala nuk zhduket në ajër, por mbetet si jehonë që ndjek ndërgjegjen e njeriut.

Prandaj edhe paralajmërimi i pashprehur i kohës është i qartë, çdo fjalë ka peshën e saj, çdo qëndrim ka pasojën e vet. Dhe ndërsa ne vazhdojmë jetën tonë, ajo që mbetet është përgjegjësia për të mos harruar se liria nuk është vetëm e tashme për t’u shijuar, por edhe e kaluar për t’u nderuar.

UÇK-ja nuk është vetëm një emër historie; ajo është kujtesa e gjallë e sakrificës, trimërisë dhe dhimbjes kolektive të një populli që refuzoi të zhdukej. Dhe kur një shqiptar e fyen atë sakrificë, duket sikur fyen vetë gjakun e vet, rrënjët e veta dhe mundin e atyre që luftuan që ne sot të flasim të lirë, të ecim të lirë dhe të jetojmë pa frikën që dikur rëndonte mbi këtë tokë.

Më dhemb thellë, jo vetëm mua por edhe shumë të tjerëve që e ndjejnë peshën e kësaj historie në zemër, kur shohim sa lehtë fillon të zbehet kujtesa e një kohe kaq të rëndë. Duket sikur historia, që është ndërtuar mbi sakrificë dhe dhimbje, shpesh shndërrohet në një temë të zakonshme debati, ku ngjarjet rrotullohen sipas fjalëve të rastit dhe jo sipas së vërtetës që është jetuar.

Më dhemb kur dëgjoj se si flitet me kaq lehtësi për atë kohë, sikur gjithçka të ishte e thjeshtë për t’u gjykuar: kush ishte UÇK e kush jo, çfarë ishte lufta dhe çfarë nuk ishte, kush e meriton të kujtohet e kush jo. Këto ndarje të ftohta fjalësh mbi një realitet kaq të dhimbshëm më duken si një padrejtësi e re mbi një plagë që ende nuk është shëruar plotësisht.

Sepse ajo që harrohet shpesh është se nuk po flasim për teori apo mendime të largëta, por për jetë njerëzish, për sakrifica të vërteta, për një luftë që u zhvillua për liri dhe për mbijetesën e një populli. Dhe kur kjo kujtesë trajtohet me lehtësi, sikur të mos kishte peshë, atëherë dhembja bëhet edhe më e thellë, sepse nuk fyhen vetëm individët, por vetë historia e një kohe që ka formuar të tashmen tonë.

Është e vështirë të kuptoj sesi mund të arrihet deri aty ku çlirimtarët vihen në dyshim, apo ku një luftë për liri shihet me mosrespekt. Sepse përtej çdo mendimi apo interpretimi, ajo kohë mbetet një kujtesë kolektive që nuk mund të fshihet, as të zvogëlohet me fjalë. Dhe ndoshta pikërisht kjo është dhimbja më e madhe, kur kujtesa fillon të trajtohet me kaq lehtësi, sikur të mos kishte pasur kurrë zemra që kanë rrahur për të.

Sepse popujt nuk humbin vetëm kur sulmohen nga jashtë, ata fillojnë të lëkunden atëherë kur harrojnë ata që i ngritën mbi sakrificë. Dhe ndoshta gjëja më e trishtë është se disa njerëz nuk e kuptojnë se liria që sot e gëzojnë me aq lehtësi, është ndërtuar mbi plagët dhe trimërinë e atyre që nuk kërkuan as lavdi, as përfitim, por vetëm një atdhe ku brezat që do të vinin pas tyre të jetonin të lirë.

Megjithatë, jo, unë mbetem një pozitiviste e pandreqshme, një shpirt që me gjithë përvojat dhe zhgënjimet nuk ka pranuar të dorëzohet para errësirës së mendimeve të zymta. Brenda meje jeton një bindje e palëkundur se e mira ka më shumë peshë se e keqja, dhe se drita, sado e vogël të jetë, gjithmonë arrin të depërtojë nëpër hijet më të dendura.

Dhe pikërisht nga kjo bindje, unë vazhdimisht besoj fort se ata që ushqejnë mendime të tilla, që përhapin ndasi, përbuzje apo fjalë që nuk ndërtojnë por rrëzojnë, mbeten një grusht i vogël njerëzish të humbur në zhurmën e kohës. Ata nuk arrijnë të bëhen zë i rëndësishëm i shoqërisë, sepse fjala e tyre nuk lind nga dashuria apo drejtësia, por nga një boshllëk që nuk arrin të mbushet me asgjë të shëndetshme.

Në sytë e një shoqërie që ndërtohet mbi kujtesë, sakrificë dhe vlera të përbashkëta, mendime të tilla shpesh mbeten të zbehta, të përkohshme dhe pa peshë të vërtetë. Sepse shoqëria e njeh dallimin mes asaj që ndërton dhe asaj që shkatërron, mes asaj që bashkon dhe asaj që përçan.

Dhe ndoshta për këtë arsye, unë zgjedh të mos u jap atyre më shumë hapësirë sesa meritojnë. Jo nga urrejtja, por nga bindja se vlerat e vërteta të një populli nuk përcaktohen nga zërat e pakët që përpiqen të errësojnë të vërtetën, por nga shumica që zgjedh të kujtojë, të respektojë dhe të ecë përpara me dinjitet.

Sepse, pavarësisht gjithçkaje, unë nuk dua të besoj se njeriu arrin deri në fund të fatkeqësisë së tjetrit me vetëdije të plotë dhe pa asnjë grimë dhimbjeje në shpirt. Dua të mendoj se diku, në thellësinë e ndërgjegjes së secilit, ende ekziston një copëz njerëzore që e ndalon dorën dhe fjalën para se të bëhen krejtësisht shkatërruese. Edhe kur njerëzit gabojnë, edhe kur bëhen të padrejtë, unë vazhdoj të besoj se jo çdo zemër është zhytur tërësisht në errësirë.

Ndoshta kjo është forca dhe dobësia e njeriut njëkohësisht: fakti që nuk dimë të heqim dorë nga shpresa. Dhe unë nuk dua të jetoj duke menduar se ligësia është fytyra e vetme e njerëzimit. Dua të besoj se, sado që jeta na përplas me hidhërime, përsëri mbetet diçka e shenjtë në lidhjet njerëzore, diçka që nuk e lejon shpirtin të bjerë krejt në humnerë.

Prandaj, e shpreh këtë si një lutje të sinqertë dhe të thellë, që më në fund të vijë një çast vetëdijeje ku të ndalen fjalët që nuk na përfaqësojnë, fjalët që nuk i kanë hije as historisë sonë, as dinjitetit tonë kombëtar. Të ndalet kjo rrjedhë e pakuptimtë thashethemesh, ndërskamcash dhe gjykimesh të lehta që shpesh hidhen pa u menduar, sidomos kur preket ajo që është më e ndjeshmja dhe më e shenjta për kujtesën tonë kolektive, siç është UÇK-ja dhe gjithë ajo periudhë sakrifice.

Do të doja që të kuptohej më në fund se fjalët nuk janë të padëmshme, se ato mbajnë peshë, lënë gjurmë dhe ndërtojnë ose rrënojnë ura mes njerëzve. Sepse një shoqëri nuk matet vetëm me atë që ka kaluar, por edhe me mënyrën se si e trajton të kaluarën e vet, si e nderon apo si e lëndon atë.

Dhe në këtë rrugëtim të kohës, kam frikë nga një e vërtetë e heshtur se koha nuk harron asgjë. Ajo nuk është gjithmonë e butë, nuk është gjithmonë e drejtë në perceptimin tonë të çastit, por ruan gjithçka në kujtesën e saj të gjatë dhe, herët a vonë, e kthen secilën fjalë, secilin qëndrim dhe secilën padrejtësi në formën e vet të pasojës.

Prandaj kjo nuk është vetëm një thirrje për heshtje, por një thirrje për vetëdije. Që të flasim me më shumë kujdes, të gjykojmë me më shumë drejtësi dhe të mos harrojmë kurrë se historia nuk është diçka e largët që mund të preket lehtë, por një pasqyrë që një ditë do të na kthejë mbrapsht gjithçka që ne i kemi thënë.

Dhe shpesh më duket sikur jeta jonë ngjan me legjendën e Rozafës: ditën përpiqemi të ndërtojmë ura mirëkuptimi, dashurie e afërsie mes njëri-tjetrit, ndërsa natën, të rrëmbyer nga krenaria, inati apo fjalët e pamenduara, i shembim me duart tona ato që mezi i kemi ngritur. Është një luftë e vazhdueshme mes zemrës dhe egoizmit, mes dëshirës për t’u afruar dhe impulsit që na largon nga njëri-tjetri.

Njeriu nuk është gjithmonë i qetë si deti pa dallgë; ka brenda vetes stuhi emocionesh që ndonjëherë shpërthejnë pa paralajmërim. Dhe pikërisht aty lindin gabimet. Jo sepse shpirti është domosdoshmërisht i keq, por sepse dobësia njerëzore shpesh e mund arsyen. Ka çaste kur zemërimi na verbon, kur krenaria na mbyll sytë dhe kur fjala bëhet më e mprehtë se duhet. Pastaj, kur heshtja bie dhe mendja qetësohet, njeriu e kupton se ka lënduar, ka prishur, ka shembur diçka që nuk duhej prekur.

Por ndoshta bukuria e njeriut qëndron pikërisht këtu: tek aftësia për ta kuptuar gabimin, për t’u penduar dhe për të nisur sërish ndërtimin e asaj ure që u rrëzua. Sepse jeta nuk është vetëm të mos gabosh kurrë; është të mos lejosh që gabimi të bëhet fytyra jote e përhershme. Dhe unë dua të besoj se, pavarësisht netëve kur ne prishim atë që kemi ndërtuar, përsëri vjen një mëngjes ku zemra gjen forcën të ngrejë gurët një nga një dhe të ndërtojë përsëri.

Jo, nuk dua ta besoj kurrë se populli im mbart në shpirt një karakteristikë të tillë, një hije që nuk na përket dhe që nuk duhet të jetë pjesë e qenies sonë. Nuk dua të mendoj se një popull që ka kaluar nëpër aq shumë dhimbje, sakrifica dhe plagë historie, mund të ushqehet me ligësinë ndaj njëri-tjetrit apo me gëzimin mbi fatkeqësinë e vëllait të vet. Sepse unë ende besoj se në thelbin tonë ne jemi njerëz të zemrës, të mikpritjes, të besës dhe të shpirtit që di të qëndrojë pranë tjetrit në ditët më të vështira.

Populli ynë është rritur mbi sofrën ku buka ndahej edhe kur ishte pak, mbi derën që hapej për mikun pa pyetur kush ishte, mbi nënat që mësonin fëmijët të respektonin nderin dhe mbi burrat që e mbanin fjalën më të rëndë se gurin. Dhe pikërisht për këtë arsye më dhemb kur shoh sjellje që nuk i ngjajnë shpirtit tonë të vërtetë. Më duket sikur ato janë pluhur i huaj mbi fytyrën tonë, jo vetë fytyra jonë.

Unë dua të besoj se ajo që na përfaqëson është forca për t’u ngritur bashkë, jo për ta rrëzuar njëri-tjetrin. Se shqiptari, pavarësisht gjaknxehtësisë apo gabimeve të çastit, në fund ka zemër dhe ndërgjegje. Sepse një popull nuk matet vetëm me fjalët apo gabimet e disa individëve, por me vlerat që i kanë mbijetuar kohës. Dhe vlerat tona më të bukura nuk kanë qenë kurrë përçarja, smira apo urrejtja; kanë qenë qëndresa, dashuria për njëri-tjetrin dhe krenaria për rrënjët tona.

Ndoshta ka kohë kur zhgënjehemi nga njerëzit, kur shohim anët më të errëta të shoqërisë sonë dhe zemra na rëndohet. Por unë nuk dua ta humb besimin tek populli im. Dua të besoj se e keqja që shohim ndonjëherë nuk është natyra jonë, por vetëm një humbje e përkohshme e rrugës. Sepse në thellësi, shpirti i këtij populli ka ditur gjithmonë të rilindë, të pastrohet nga errësira dhe të rikthehet tek ajo që e bën vërtet të madh: njerëzilloku.

Dua shumë, me gjithë forcën e zemrës sime, që ne të dimë të qëndrojmë pranë njëri-tjetrit jo vetëm në ditët e vështira të luftës, por edhe në qetësinë e paqes. Sepse uniteti nuk duhet të jetë vetëm një nevojë e kohëve të errëta, kur dhimbja na detyron të bashkohemi për të mbijetuar, ai duhet të jetë fryma jonë e përditshme, mënyra jonë e të jetuarit dhe e të ndierit si një trup i vetëm, me një zemër të përbashkët.

Në kohë lufte, populli ynë ka ditur gjithmonë të bëhet një. Përballë rrezikut kemi harruar ndarjet, kemi lënë mënjanë inatet dhe kemi mbrojtur njëri-tjetrin si vëllezër të lindur nga e njëjta plagë dhe e njëjta shpresë. Atëherë zemrat rrihnin në të njëjtin ritëm dhe fjala “ne” kishte më shumë peshë se çdo “unë”. Dhe pikërisht kjo forcë na ka mbajtur gjallë ndër shekuj, kjo aftësi për t’u bërë mur për njëri-tjetrin kur stuhitë përpiqeshin të na rrëzonin.

Por unë dua që ky bashkim të mos mbetet vetëm kujtim i kohëve të vështira. Dua që edhe në paqe të dimë të jemi unikë e të pandarë, të mos e harrojmë njëri-tjetrin sapo plagët mbyllen dhe rreziku largohet. Sepse ndonjëherë paqja i sprovon popujt më shumë se lufta, në paqe lindin krenaritë boshe, ndarjet, smira dhe harresa. E pikërisht atëherë duhet më shumë forcë për të ruajtur afërsinë, respektin dhe dashurinë mes nesh.

Dua që të mësojmë ta gëzojmë suksesin e njëri-tjetrit si fitore tonën dhe ta ndiejmë dhimbjen e tjetrit si plagë që na prek të gjithëve. Dua që të mos bëhemi të huaj mes vetes, por të mbetemi gjithmonë njerëz që e shohin njëri-tjetrin me sy vëllazërie. Sepse vetëm një popull që rri i bashkuar mund ta mbrojë lirinë, dinjitetin dhe të ardhmen e vet.

Duhet t’i mbrojmë çlirimtarët tanë me dinjitet dhe vetëdije, si një pjesë të pandashme të kujtesës sonë historike, dhe t’i gëzohemi sa më shpejt kthimit të tyre, sepse në ta nuk qëndron vetëm historia e individëve, por edhe një pjesë e madhe e rrugës sonë drejt lirisë. Ata nuk janë thjesht emra të veçuar nga koha, por dëshmi e gjallë e një përpjekjeje të përbashkët, ku një popull i tërë kërkoi të drejtën për të jetuar i lirë në tokën e vet.

Fitorja e tyre nuk mund të shihet e ndarë nga fitorja jonë kolektive. Ajo është vazhdimësi e të njëjtit rrugëtim, e të njëjtës sakrificë që e solli lirinë deri tek ne. Sepse kur ata fitojnë në emër të drejtësisë dhe çlirimit, në të vërtetë fiton një popull i tërë, fiton ideja e lirisë që për shumë kohë kishte qenë e shtypur.

Në të njëjtën mënyrë, çdo padrejtësi apo burgosje e tyre nuk prek vetëm individin, por prek vetë simbolikën e lirisë që ata përfaqësojnë. Ajo ndjehet si një zbehje e kujtesës sonë historike, si një sfidë ndaj sakrificës që është bërë për të ardhmen që ne sot e jetojmë.

Dhe lirimi i tyre, përtej çdo kuptimi juridik apo formal, merr një domethënie më të thellë, ai bëhet dëshmi se një popull që ka kaluar përmes vuajtjes dhe luftës, e ka pasur gjithmonë lirinë si vlerën më të lartë. Ajo tregon se kjo rrugë nuk ka qenë e rastësishme, por e ndërtuar mbi një bindje të fortë se e drejta dhe liria nuk mund të mposhten lehtë.

Në këtë kuptim, e gjithë ajo që ka ndodhur dhe vazhdon të ndodhë lidhet ngushtë me një të vërtetë të madhe: se lufta jonë, pavarësisht dhimbjes dhe çmimit të saj, mbetet e lidhur me ndjenjën e drejtësisë dhe me dëshirën e palëkundur për liri, që e ka udhëhequr një popull të tërë në rrugën e tij historike.

Dhe ndoshta ëndrra ime më e madhe është kjo: që brezat që do të vijnë pas nesh të trashëgojnë jo vetëm historinë e sakrificës sonë, por edhe shembullin e një populli që, si në luftë ashtu edhe në paqe, nuk lejoi kurrë që zemrat e tij të ndaheshin.

Koha dhe jeta janë mësuesit më të ashpër që ekzistojnë. Ato nuk falin lehtë, sepse çdo veprim lë gjurmën e vet dhe çdo fjalë ka jehonën e saj. Ka gabime që kalojnë si erë dhe treten me faljen, por ka edhe të tjera që mbeten gjatë në kujtesën e zemrave. Pikërisht për këtë arsye njeriu duhet të ketë kujdes me atë që mbjell, sepse jeta gjithmonë e kthen mbrapsht atë që ne japim.

Megjithatë, unë ende besoj se bukuria e njeriut nuk qëndron tek fakti që nuk gabon kurrë, por tek aftësia për ta kuptuar gabimin dhe për të mos lejuar që ai ta shndërrojë shpirtin në diçka të errët. Njeriu bëhet më i madh kur pranon fajin, kur kërkon të ndreqë atë që ka thyer dhe kur mëson nga plagët që vetë ka shkaktuar. Sepse jeta mund të mos falë gjithmonë, por ajo respekton ata që përpiqen të bëhen më të mirë pas çdo rrëzimi.

Andaj, uroj me gjithë zemër që gabimet të jenë sa më të pakta, dhe sidomos të mos jenë kurrë të lindura nga qëllime të fshehta apo prapavija të errëta. Sepse ka një dallim të madh mes gabimit njerëzor që ndodh në çast, nga mungesa e kujdesit apo nga nxitimi i jetës, dhe atij gabimi që mbart brenda vetes llogari të ftohta, padrejtësi të menduara dhe qëllime që lëndojnë me vetëdije. Të parin e fal koha më lehtë, ndërsa të dytin e mban gjatë si plagë që nuk mbyllet shpejt.

Sidomos kur bëhet fjalë për ata që kanë qenë çlirimtarë, për ata që kanë mbajtur mbi supe peshën e historisë dhe kanë sakrifikuar për lirinë që ne sot e marrim si të natyrshme, fjalët dhe gjykimet duhet të jenë edhe më të kujdesshme, më të drejta dhe më të mbështetura në respekt. Sepse ata nuk janë thjesht emra të një kohe të shkuar, ata janë kujtesa e gjallë e një dhimbjeje dhe një fitoreje që i dha frymë këtij vendi.

Koha nuk fal lehtë, dhe historia aq më pak. Ajo ruan çdo fjalë, çdo qëndrim dhe çdo gjykim që ne bëjmë sot, dhe një ditë i kthen ato si pasqyrë përpara nesh. Prandaj është e rëndësishme që të mos flasim me lehtësi aty ku duhet peshë, as të gjykojmë aty ku duhet respekt dhe përulësi. Sepse ajo që sot mund të duket si një mendim i thjeshtë, nesër mund të mbetet si gjurmë e padrejtë në kujtesën e kohës.

Dhe ndoshta kjo është arsyeja pse uroj kaq shumë kujdes, maturi dhe drejtësi në fjalët dhe veprimet tona. Që të mos krijojmë gabime që koha nuk i zbut dot, dhe që të mos harrojmë se liria që gëzojmë ka emra, histori dhe sakrifica që nuk duhen prekur me lehtësi.

Apo, në fund të të gjitha këtyre mendimeve dhe dhimbjeve që njeriu mbart brenda vetes, mbetet vetëm një ndjesi e heshtur dhe një lutje e thellë që ngrihet pa zë: o Zot, fali ata, sepse nuk dinë çfarë bëjnë. Është një thirrje që nuk lind nga dobësia, por nga përpjekja për të kuptuar natyrën e njeriut, për të parë përtej fjalëve dhe veprimeve të tij, drejt asaj pjese të brishtë ku gabimi dhe mosdija shpesh ecin krah për krah.

Sepse ka çaste kur njeriu vepron pa e matur plotësisht peshën e asaj që thotë apo bën, kur emocionet, injoranca ose errësira e çastit ia mjegullojnë gjykimin. Dhe në këto raste, gjykimi i ftohtë zëvendësohet me një kuptim më të thellë njerëzor, me një lloj dhembshurie që përpiqet të shohë jo vetëm veprimin, por edhe arsyen e fshehur pas tij.

Kjo lutje, në thelb, është një formë e lartë reflektimi mbi natyrën e gabueshme të njeriut. Është pranimi se askush nuk është plotësisht i pagabueshëm dhe se shpesh kufiri mes dijes dhe padijes është i hollë, pothuaj i padukshëm. Dhe pikërisht aty lind nevoja për falje, jo si harresë, por si mënyrë për të mos lejuar që e keqja të shumëfishohet në pafundësi.

Në fund, kjo nuk është vetëm një fjalë e thënë në heshtje, por një mënyrë për të ruajtur njerëzoren brenda nesh, edhe kur jemi të lënduar, edhe kur nuk pajtohemi me atë që shohim përreth. Sepse falja, në kuptimin e saj më të thellë, është përpjekje për të mos u shndërruar në atë që na ka lënduar.

13 maj, 2026
Sandanski