ROLI I MËRGATËS SHQIPTARE NË KUJTESËN HISTORIKE TË KOSOVËS (55)

Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha

Mërgata shqiptare dhe mobilizimi kombëtar

Në vazhdim, dokumenti merr karakterin e një apeli të përgjithshëm kombëtar. Autorët u bëjnë thirrje të gjithë atyre që ndihen shqiptarë të marrin pjesë në mitingjet protestuese të organizuara në qytetet kryesore të Evropës Perëndimore. Në këtë mënyrë, protestat nuk paraqiten vetëm si tubime politike të diasporës, por si vazhdim i rezistencës së popullit në Kosovë, kësaj radhe në arenën ndërkombëtare. Çdo demonstratë në Bruksel, Bon, Zyrih, Vjenë apo në qytete të tjera evropiane shihej si një mënyrë për ta bërë të njohur çështjen shqiptare, për të sensibilizuar opinionin ndërkombëtar dhe për të ushtruar presion ndaj institucioneve politike të kohës.

Kjo thirrje përfaqëson një shembull të qartë të mënyrës se si organizatat politike shqiptare në mërgatë ndërtonin diskursin e tyre mobilizues. Gjuha është e fuqishme dhe e mbështetur mbi simbolikën e familjes, të atdheut, të sakrificës dhe të unitetit kombëtar. Kjo retorikë kishte për qëllim jo vetëm informimin e diasporës mbi zhvillimet në Kosovë, por edhe krijimin e një ndjenje të përbashkët përgjegjësie, sipas së cilës çdo shqiptar, pavarësisht vendit ku jetonte, mbante një pjesë të barrës historike për mbrojtjen e të drejtave të popullit të vet.

Në tërësinë e tij, ky apel dëshmon se mërgata shqiptare nuk e konceptonte veten si një komunitet të shkëputur nga atdheu, por si pjesë integrale të rezistencës kombëtare. Për autorët e dokumentit, protestat e organizuara në qytetet evropiane përfaqësonin zgjatimin e zërit të Kosovës në botën demokratike, ndërsa pjesëmarrja masive e shqiptarëve në këto tubime konsiderohej një detyrim moral, historik dhe kombëtar ndaj brezit që në Kosovë përballej me pasojat e represionit politik dhe shtetëror.

Në vazhdim të thirrjes, autorët ndalen për të evidentuar një aspekt që kishte rëndësi të veçantë për organizimin dhe vetëdijen politike të mërgatës shqiptare: shtrirjen dhe suksesin e valës së protestave që tashmë kishte përfshirë qendrat më të rëndësishme të Evropës Perëndimore. Duke iu drejtuar edhe një herë bashkatdhetarëve me fjalët “Bashkatdhetarë të nderuar”, ata krijojnë një atmosferë afërsie dhe respekti, duke e përgatitur lexuesin për një mesazh që synon të forcojë besimin se lëvizja protestuese nuk ishte më një nismë e izoluar, por një proces i organizuar dhe në zgjerim të vazhdueshëm.

Autorët rikujtojnë se mërgata shqiptare kishte dëshmuar tashmë aftësinë e saj për t’u mobilizuar në mënyrë të organizuar në disa nga qytetet më të rëndësishme të Evropës. Ata përmendin protestat e zhvilluara në Bernë dhe Cyrih të Zvicrës, në Shtutgart, Dyseldorf dhe Mynih të Gjermanisë Perëndimore, si dhe manifestimin e organizuar në Gjenevë, duke i cilësuar të gjitha si protesta të suksesshme. Kjo renditje nuk ka vetëm karakter informues, ajo përfaqëson një strategji të menduar mirë mobilizuese, përmes së cilës synohej të krijohej bindja se kauza shqiptare kishte fituar tashmë një dimension të gjerë ndërkombëtar dhe se diaspora ishte shndërruar në një faktor të rëndësishëm politik.

Në këtë mënyrë, çdo demonstratë paraqitet si një hallkë e një zinxhiri të pandërprerë protestash, të lidhura ndërmjet tyre nga i njëjti ideal dhe nga i njëjti objektiv. Autorët nuk i shohin këto tubime si ngjarje të veçuara, por si pjesë të një lëvizjeje të përbashkët evropiane të shqiptarëve, e cila po fitonte gjithnjë e më shumë organizim, përvojë dhe jehonë publike. Kjo qasje synonte të rriste moralin e mërgatës dhe të forconte bindjen se përpjekjet e saj nuk ishin të kota, por po krijonin një presion të vazhdueshëm mbi opinionin ndërkombëtar dhe institucionet politike të vendeve demokratike.

Përmendja e qyteteve nuk është aspak rastësore. Në fillim të viteve tetëdhjetë, pikërisht Zvicra, Gjermania Perëndimore, Belgjika dhe vende të tjera të Evropës Perëndimore ishin bërë qendra të rëndësishme të diasporës shqiptare. Aty jetonin dhe punonin dhjetëra mijëra shqiptarë të ardhur kryesisht nga Kosova dhe viset e tjera shqiptare të ish-Jugosllavisë. Në këto vende kishin filluar të organizoheshin shoqata, klube kulturore dhe organizata politike, të cilat shërbyen si baza për organizimin e protestave, për botimin e literaturës patriotike dhe për sensibilizimin e mediave e të institucioneve ndërkombëtare lidhur me gjendjen në Kosovë.

Veçanërisht domethënës është fakti se autorët i cilësojnë demonstratat si “të suksesshme”. Ky vlerësim nuk lidhet vetëm me numrin e pjesëmarrësve, por edhe me ndikimin politik dhe simbolik që ato kishin krijuar. Për organizatorët, çdo protestë e zhvilluar në një kryeqytet apo në një qendër të rëndësishme evropiane përfaqësonte një fitore morale, sepse çështja shqiptare dilte nga kufijtë e Jugosllavisë dhe bëhej pjesë e debatit publik ndërkombëtar. Në këtë mënyrë, demonstratat shërbenin si instrumente të diplomacisë popullore, përmes të cilave mërgata përpiqej të tërhiqte vëmendjen e qeverive, organizatave ndërkombëtare dhe mediave mbi represionin që, sipas organizatorëve, po ushtrohej në Kosovë.

Pas kësaj panorame të protestave të deriatëhershme, autorët e drejtojnë vëmendjen te etapa e radhës: organizimi i demonstratës në Bruksel. Ky zhvillim paraqitet si vazhdim logjik i një procesi tashmë të konsoliduar. Brukseli nuk zgjidhet rastësisht. Si kryeqytet i Belgjikës dhe një nga qendrat më të rëndësishme të institucioneve evropiane, ai kishte një rëndësi të veçantë politike dhe simbolike. Organizimi i një proteste në këtë qytet synonte jo vetëm mobilizimin e mërgatës shqiptare, por edhe përcjelljen e mesazhit të saj pranë institucioneve ndërkombëtare, opinionit evropian dhe mediave perëndimore.

Nga ky këndvështrim, e tërë kjo është dëshmi e qartë e nivelit të organizimit që kishte arritur diaspora shqiptare në fillim të viteve tetëdhjetë. Ai tregon se protestat nuk zhvilloheshin në mënyrë spontane apo të shkëputur nga njëra-tjetra, por ishin pjesë e një strategjie të koordinuar të sensibilizimit ndërkombëtar. Përmes rrjetit të organizatave shqiptare në mërgim, demonstratat shndërroheshin në mjete të rëndësishme të komunikimit politik, duke i dhënë zë kërkesave të shqiptarëve të Kosovës në një kohë kur mundësitë për t’i shprehur ato brenda vendit ishin të kufizuara nga represioni i regjimit jugosllav.

Në tërësinë e tij, ky fragment dëshmon se mërgata shqiptare e kishte kuptuar rëndësinë e veprimit të organizuar dhe të koordinuar në arenën ndërkombëtare. Çdo protestë shihej si një hap i ri në rrugën e ndërkombëtarizimit të çështjes së Kosovës dhe si një dëshmi se shqiptarët, edhe pse të shpërndarë në vende të ndryshme të Evropës, mbeteshin të bashkuar rreth idealit të përbashkët të lirisë, dinjitetit kombëtar dhe realizimit të të drejtave të tyre historike.

Në vijim të dokumentit, autorët ndalen te një çështje që pasqyron jo vetëm realitetin organizativ të mërgatës shqiptare, por edhe kompleksitetin politik që karakterizonte diasporën në fillim të viteve tetëdhjetë. Ata vënë në dukje se Brukseli ishte bërë një nga qendrat e rëndësishme të vendosjes së shqiptarëve të ardhur nga Kosova dhe viset e tjera shqiptare në ish-Jugosllavi. Numri i konsiderueshëm i bashkatdhetarëve që jetonin dhe punonin në këtë qytet, sipas tyre, krijonte një potencial të madh për organizimin e veprimtarive politike dhe kombëtare në mbështetje të çështjes së Kosovës.

Autorët theksojnë se komuniteti shqiptar në Bruksel nuk përbëhej nga një masë homogjene. Përkundrazi, ai ishte i organizuar në forma të ndryshme shoqërore dhe politike. Krahas shqiptarëve që vepronin individualisht, ekzistonin grupe të organizuara, shoqata, organizata politike dhe formacione të ndryshme që kishin lindur si rezultat i rrethanave të mërgimit dhe i zhvillimeve politike të kohës. Kjo larmi organizative dëshmon se mërgata shqiptare nuk ishte thjesht një komunitet emigrantësh ekonomikë, por një hapësirë ku zhvillohej një aktivitet i gjallë politik, kulturor dhe kombëtar.

Megjithatë, pikërisht kjo shumëllojshmëri organizative sillte edhe sfida të rëndësishme. Organizatat shqiptare në mërgim nuk kishin gjithmonë të njëjtat orientime ideologjike, të njëjtën strategji politike apo të njëjtin vizion për mënyrën se si duhej të zhvillohej lufta për realizimin e të drejtave kombëtare. Brenda diasporës ekzistonin dallime programore, debate ideologjike dhe, herë pas here, rivalitete ndërmjet grupeve të ndryshme. Kjo ishte një karakteristikë e zakonshme e mërgatës shqiptare të asaj periudhe, e cila pasqyronte pluralitetin e mendimeve, por edhe tensionet që shoqëronin veprimtarinë politike jashtë atdheut.

Për këtë arsye, autorët e dokumentit argumentojnë se organizimi i një proteste në Bruksel nuk mund të lihej pa një përcaktim të qartë të qëndrimeve organizative. Sipas tyre, ishte e domosdoshme të sqarohej paraprakisht se cilët individë apo cilat organizata konsideroheshin pjesë e nismës dhe cilët nuk përfshiheshin në të. Ky qëndrim nuk paraqitet vetëm si një masë organizative, por edhe si përpjekje për të ruajtur identitetin politik të protestës dhe për të shmangur, sipas bindjes së hartuesve, çdo ndikim që mund të devijonte nga objektivat që ata kishin përcaktuar.

Ky shkrim ka një rëndësi të veçantë, sepse dëshmon se mërgata shqiptare nuk ishte një strukturë monolite. Përkundrazi, ajo ishte një hapësirë dinamike ku bashkëjetonin organizata me orientime të ndryshme politike, të cilat, megjithëse ndanin shqetësimin për fatin e Kosovës, shpesh kishin qasje të ndryshme lidhur me strategjitë e veprimit dhe format e organizimit. Pikërisht kjo e bënte të nevojshme që organizatorët e protestave të përcaktonin qartë kufijtë e përgjegjësisë dhe të përfaqësimit politik.

Në të njëjtën kohë, tregon edhe shkallën e pjekurisë organizative të lëvizjes shqiptare në diasporë. Organizatorët nuk mjaftoheshin vetëm me thirrjen për pjesëmarrje masive, por i kushtonin rëndësi edhe kohezionit të brendshëm dhe qartësisë së mesazhit politik që dëshironin t’i përcillnin opinionit ndërkombëtar. Ata ishin të vetëdijshëm se një protestë e organizuar në kryeqendrën politike të Evropës Perëndimore duhej të paraqitej si një manifestim i disiplinuar, me objektiva të qarta dhe me një identitet politik të mirëpërcaktuar.

Prandaj, këtë nuk duhet parë vetëm si një njoftim mbi organizimin e demonstratës në Bruksel. Ai pasqyron një realitet më të gjerë historik: përpjekjen e organizatave shqiptare në mërgim për të ndërtuar një front të organizuar politik, duke ruajtur njëkohësisht koherencën e qëndrimeve të tyre në një periudhë kur diaspora shqiptare po fitonte një rol gjithnjë e më të rëndësishëm në ndërkombëtarizimin e çështjes së Kosovës dhe në mbështetjen e rezistencës kombëtare.

Në vijim të thirrjes, autorët ndalen në një çështje që pasqyron qartë ndarjet ideologjike dhe politike që ekzistonin brenda mërgatës shqiptare në fillim të viteve tetëdhjetë. Për të shmangur çdo paqartësi lidhur me karakterin politik të demonstratës, ata ndiejnë nevojën të japin një sqarim të drejtpërdrejtë mbi kategoritë e personave që, sipas tyre, nuk duhej të ishin pjesë e manifestimit. Kjo pjesë e thirrjes përbën një nga pjesët më polemike të dokumentit, pasi shpreh hapur qëndrimin e organizatorëve ndaj një pjese të emigracionit politik shqiptar.

Autorët përdorin termin “mërgata e qyqeve”, një shprehje e marrë nga romani me të njëjtin titull i shkrimtarit Nasho Jorgaqi, për t’iu referuar shqiptarëve që ishin larguar nga Shqipëria socialiste dhe që, sipas interpretimit të tyre politik, kishin gjetur mbështetje ose bashkëpunim me strukturat shtetërore jugosllave apo me qarqe të tjera antikomuniste në Perëndim. Duke iu referuar këtij emërtimi letrar, organizatorët e përvetësojnë një terminologji që në diskursin politik të kohës përdorej për të delegjitimuar kundërshtarët ideologjikë dhe për t’i paraqitur ata si të shkëputur nga interesat kombëtare.

Në tekst, autorët shprehen në mënyrë të prerë se kjo kategori emigrantësh nuk ishte e mirëpritur në demonstratën që organizohej në Bruksel. Sipas këndvështrimit të tyre, ata që kishin braktisur Shqipërinë dhe që, sipas bindjes së organizatorëve, kishin kërkuar mbështetje te aparati shtetëror jugosllav ose te forcat politike që konsideroheshin kundërshtare të interesave shqiptare, nuk mund të përfaqësonin aspiratat e popullit shqiptar. Në këtë mënyrë, organizatorët përpiqen të vendosin një kufi të qartë ndërmjet atyre që i konsideronin pjesë të kauzës së tyre dhe atyre që, sipas bindjeve të tyre politike, nuk duhej të identifikoheshin me lëvizjen protestuese.

Kjo gjuhë pasqyron klimën ideologjike të periudhës në të cilën u hartua dokumenti. Fillimi i viteve tetëdhjetë karakterizohej nga polarizime të forta politike brenda mërgatës shqiptare. Organizata të ndryshme kishin orientime të ndryshme ideologjike dhe zhvillonin debate të ashpra mbi mënyrën se si duhej të organizohej veprimtaria kombëtare, mbi raportin me Shqipërinë socialiste, me Jugosllavinë dhe me shtetet perëndimore. Për këtë arsye, dokumente të tilla nuk kishin vetëm funksion mobilizues, por edhe funksion identifikues, duke përcaktuar qartë profilin politik të organizatorëve dhe kufijtë e bashkëpunimit që ata ishin të gatshëm të pranonin.

Njëkohësisht, në këtë shfaqet edhe një nga idetë themelore të mendimit politik të organizatave ilegale shqiptare të asaj periudhe: bindja se realizimi i aspiratave kombëtare duhej të mbështetej, para së gjithash, në forcat e vetë popullit shqiptar. Autorët argumentojnë se historia kishte dëshmuar se liria nuk mund të fitohej përmes mbështetjes te strukturat që ata i konsideronin armiqësore, por vetëm përmes organizimit, sakrificës dhe unitetit të shqiptarëve. Megjithatë, ata theksojnë se kjo vetëmbështetje nuk nënkuptonte izolim nga bota. Përkundrazi, në tekst shprehet bindja se çështja shqiptare do të gjente mirëkuptim dhe solidaritet te popujt demokratikë dhe te forcat progresive ndërkombëtare, të cilat, sipas autorëve, mbështesnin lëvizjet për liri dhe të drejta kombëtare.

Gjithashtu është i rëndësishëm, sepse pasqyron jo vetëm retorikën politike të organizatave shqiptare në mërgim, por edhe kompleksitetin e marrëdhënieve ndërmjet grupeve të ndryshme të diasporës. Ai dëshmon se mërgata shqiptare nuk përbënte një bllok të unifikuar politikisht, por një hapësirë ku bashkëjetonin organizata me orientime të ndryshme, të cilat shpesh polemizonin ashpër me njëra-tjetrën. Pikërisht për këtë arsye, dokumente të tilla kanë vlerë të veçantë si burime historike, sepse na lejojnë të kuptojmë jo vetëm përpjekjet për ndërkombëtarizimin e çështjes së Kosovës, por edhe debatet, ndarjet dhe përplasjet ideologjike që shoqëruan veprimtarinë e mërgatës shqiptare gjatë kësaj periudhe.

Në këtë kuptim, kjo thirrje nuk duhet kuptuar vetëm si një deklaratë përjashtuese ndaj një grupi të caktuar emigrantësh, por si një pasqyrim autentik i klimës politike të kohës, kur organizatat shqiptare përpiqeshin të përcaktonin identitetin e tyre politik, të ruanin kohezionin e brendshëm dhe të artikulonin një platformë të qartë ideologjike në funksion të kauzës kombëtare.

Në vazhdim të thirrjes, autorët e zgjerojnë edhe më tej sqarimin e tyre lidhur me karakterin politik të demonstratës, duke artikuluar një qëndrim të prerë ndaj grupeve dhe rrymave që, sipas bindjeve të tyre, nuk përfaqësonin interesat kombëtare shqiptare. Kjo pjesë e dokumentit përfaqëson një nga fragmentet më të ngarkuara ideologjikisht, pasi përmes një gjuhe polemike dhe të drejtpërdrejtë autorët ndërtojnë kufijtë politikë të lëvizjes që përfaqësonin dhe njëkohësisht përcaktojnë se cilët individë apo grupime nuk konsideroheshin pjesë e saj.

Në tekst renditen një sërë kategorish historike dhe politike, të cilat autorët i identifikojnë me episode që, sipas interpretimit të tyre, kishin dëmtuar interesat kombëtare shqiptare në periudha të ndryshme të shekullit XX. Përmenden individë dhe grupime që, sipas këtij këndvështrimi, kishin instrumentalizuar çështjen shqiptare për interesa të ngushta politike, kishin penguar përpjekjet për çlirim kombëtar, kishin bashkëpunuar me pushtete të huaja ose ishin rreshtuar në anën e regjimeve që konsideroheshin armiqësore ndaj aspiratave të shqiptarëve. Për autorët e dokumentit, këto episode nuk përbënin vetëm pjesë të historisë së kaluar, por vazhdonin të kishin ndikim edhe në realitetin politik të kohës.

Në mënyrë të veçantë, dokumenti i referohet ngjarjeve të periudhave të ndryshme historike: zhvillimeve politike para Luftës së Dytë Botërore, Revolucionit të Qershorit 1924, pushtimit fashist të Shqipërisë, bashkëpunimit të një pjese të elitave politike me fuqitë e Boshtit gjatë luftës, si dhe konflikteve të brendshme që shoqëruan periudhën e pasluftës. Këto ngjarje përmenden jo për të zhvilluar një analizë të tyre historike, por për të ndërtuar një vijë të vazhdimësisë politike, përmes së cilës autorët përpiqen të argumentojnë se çdo bashkëpunim me forca që ata i konsideronin kundër interesave kombëtare përfaqësonte një tradhti ndaj çështjes shqiptare.

Nga pikëpamja e retorikës politike, kjo mënyrë e të argumentuarit kishte një funksion të qartë mobilizues. Duke rikujtuar episode të ndryshme të historisë shqiptare, autorët synonin të krijonin një ndjenjë vazhdimësie ndërmjet brezave dhe të bindnin lexuesin se lufta politike e kohës së tyre ishte pjesë e të njëjtit proces historik që kishte karakterizuar përpjekjet e shqiptarëve për liri dhe vetëvendosje. Në këtë mënyrë, historia shndërrohej në një instrument legjitimues për pozicionin politik të organizatës dhe për përjashtimin e atyre që konsideroheshin jashtë këtij vizioni.

Në vijim, organizatorët deklarojnë se personat dhe grupet që ata identifikonin me këto tradita politike nuk ishin të mirëpritur në demonstratën e organizuar nga punëtorët shqiptarë të Kosovës. Ky përcaktim nuk paraqitet vetëm si një masë organizative, por si përpjekje për të ruajtur identitetin ideologjik dhe politik të manifestimit. Sipas autorëve, demonstrata duhej të mbetej një shprehje autentike e kërkesave të shqiptarëve të Kosovës dhe nuk duhej të shfrytëzohej nga grupe që, sipas bindjes së tyre, përfaqësonin orientime të tjera politike.

Një element me interes të veçantë është pohimi se këto grupe mund të identifikoheshin përmes simboleve dhe shenjave të tyre dalluese. Ky detaj dëshmon se në mërgatën shqiptare të asaj periudhe ekzistonin organizata me identitete politike të konsoliduara, të cilat përdornin simbole, flamuj dhe emblema të ndryshme për të shprehur përkatësinë e tyre ideologjike. Prandaj, autorët kërkojnë që këto grupime të mos përpiqeshin të merrnin pjesë në demonstratë apo të provokonin organizatorët, duke theksuar se edhe vetë ata, sipas deklarimit të tyre, kishin shmangur ndërhyrjen në aktivitetet e organizuara nga grupet rivale.

Kulmi i këtij argumentimi arrihet kur autorët shprehin bindjen se pjesëmarrja e këtyre individëve në demonstratë do t’i shërbente interesave të kundërshtarëve të çështjes shqiptare. Në perceptimin e tyre, grupe të tilla mund të përdoreshin për të komprometuar karakterin politik të protestës dhe për të dëmtuar imazhin e saj para opinionit ndërkombëtar. Pikërisht për këtë arsye, organizatorët e konsiderojnë ruajtjen e kohezionit të brendshëm dhe të profilit politik të demonstratës si një element thelbësor për suksesin e saj.

Gjithashtu kjo përfaqëson një dëshmi të rëndësishme mbi pluralizmin dhe njëkohësisht fragmentarizimin politik të mërgatës shqiptare në fillim të viteve tetëdhjetë. Ai tregon se, ndonëse pothuajse të gjitha organizatat shqiptare ndanin shqetësimin për gjendjen e Kosovës, ato kishin interpretime të ndryshme mbi historinë kombëtare, aleancat politike dhe strategjitë e veprimit. Kjo shumësi qëndrimesh prodhoi jo rrallë polemika të forta, rivalitete organizative dhe përpjekje për të përcaktuar se kush kishte legjitimitetin për të përfaqësuar interesat e shqiptarëve në arenën ndërkombëtare.

Në këtë kuptim, thirrjen duhet lexuar si një pasqyrë autentike e kulturës politike të mërgatës shqiptare të asaj kohe. Pikërisht kjo e bën dokumentin me vlerë të veçantë për studiuesin, sepse përmes tij mund të kuptohet jo vetëm mënyra se si organizohej rezistenca politike shqiptare në diasporë, por edhe debatet e forta ideologjike, rivalitetet ndërmjet organizatave dhe përpjekjet për të ndërtuar legjitimitetin politik të secilës prej tyre në një periudhë vendimtare të historisë së çështjes së Kosovës.

Në pjesën përmbyllëse të këtij sqarimi, autorët e thirrjes bëjnë një dallim të qartë ndërmjet atyre që, sipas bindjes së tyre, përfaqësonin interesat kombëtare shqiptare dhe atyre që i konsideronin të papërshtatshëm për t’u bërë pjesë e demonstratës. Pas formulimeve përjashtuese të shprehura më herët, ata ndiejnë nevojën të theksojnë se protesta mbetej e hapur për të gjithë ata shqiptarë të cilët, pavarësisht rrethanave që i kishin detyruar të largoheshin nga atdheu, vazhdonin të ishin të lidhur me idealet e lirisë dhe me aspiratat kombëtare të popullit shqiptar në Kosovë.

Autorët shprehen se mirëpriteshin të gjithë individët që, sipas perceptimit të tyre, kishin vepruar në frymën e idealeve përparimtare, patriotike dhe revolucionare. Në këtë kategori përfshiheshin edhe ata shqiptarë që ishin detyruar të merrnin rrugën e mërgimit për arsye politike, duke iu shmangur përndjekjes së aparatit të sigurimit jugosllav. Për organizatorët, fakti që këta njerëz kishin lënë vendlindjen nuk nënkuptonte shkëputje nga çështja kombëtare, përkundrazi, largimi i tyre interpretohej si pasojë e represionit politik dhe si dëshmi e qëndresës ndaj sistemit ekzistues.

Në këtë mënyrë, dokumenti përpiqet të ndërtojë një dallim të qartë ndërmjet mërgimit politik dhe atij që autorët e kishin kritikuar në pjesët paraprake të thirrjes. Ata argumentojnë se shqiptarët që kishin mbetur besnikë ndaj kërkesave të popullit të Kosovës dhe që mbështesnin demonstratat e zhvilluara në muajt e fundit ishin pjesë e natyrshme e lëvizjes kombëtare. Për organizatorët, kriteri përcaktues nuk ishte vendi nga vinte një individ apo rruga që kishte ndjekur gjatë emigrimit, por qëndrimi i tij ndaj kërkesave politike të shqiptarëve dhe ndaj zhvillimeve që kishin tronditur Kosovën në vitin 1981.

Veçanërisht domethënës është fakti se autorët i referohen demonstratave dhe protestave të zhvilluara në Kosovë si shprehje autentike të vullnetit të popullit shqiptar. Në interpretimin e tyre, këto ngjarje nuk përfaqësonin protesta të izoluara studentore, por manifestime të një aspirate të përgjithshme kombëtare për liri, barazi dhe vetëvendosje. Prandaj, mbështetja e këtyre kërkesave paraqitet si kriteri themelor për përfshirjen në demonstratën e Brukselit dhe në veprimtarinë e organizatës.

Në vijim, autorët ndalen te mënyra se si, sipas tyre, demonstratat e organizuara nga diaspora shqiptare pasqyroheshin në propagandën zyrtare jugosllave. Ata shprehin bindjen se mediat shtetërore të Jugosllavisë, e veçanërisht shtypi i Beogradit, zhvillonin një fushatë të organizuar diskreditimi kundër protestave të shqiptarëve në mërgim. Si shembull konkret përmendet gazeta “Ekspres Politika” e Beogradit, e cila, sipas dokumentit, kishte publikuar më 1 qershor 1981 një artikull mbi demonstratën e zhvilluar në Gjenevë, duke përdorur etiketime politike për pjesëmarrësit dhe organizatorët e saj.

Për autorët e thirrjes, këto cilësime nuk përfaqësonin një analizë objektive të ngjarjeve, por pjesë të një strategjie propagandistike që synonte ta delegjitimonte lëvizjen shqiptare në sytë e opinionit jugosllav dhe ndërkombëtar. Ata argumentojnë se përdorimi i etiketave politike ndaj demonstruesve kishte për qëllim të krijonte perceptimin se protestat nuk ishin shprehje e pakënaqësisë së shqiptarëve, por veprimtari të frymëzuara nga ideologji ekstremiste. Pikërisht për këtë arsye, autorët e hedhin poshtë kategorikisht këtë narrativë, duke theksuar se organizata e tyre nuk ndikohej nga këto akuza dhe se nuk kishte ndërmend të ndryshonte qëndrimet apo veprimtarinë e saj për shkak të presionit propagandistik.

Nga ky këndvështrim, është veçanërisht i rëndësishëm, sepse pasqyron edhe dimensionin e luftës propagandistike që shoqëroi demonstratat e vitit 1981 dhe aktivitetin e diasporës shqiptare. Krahas përballjes politike në terren, zhvillohej edhe një betejë për interpretimin e ngjarjeve në hapësirën publike. Nga njëra anë, organizatat shqiptare përpiqeshin t’i paraqisnin protestat si shprehje legjitime të kërkesave kombëtare dhe demokratike, nga ana tjetër, autoritetet jugosllave dhe mediat zyrtare i interpretonin ato përmes kategorive politike që mbështesnin narrativën e shtetit.

Prandaj, kjo pjesë e dokumentit nuk duhet parë vetëm si një reagim ndaj një artikulli të caktuar në shtypin jugosllav. Ajo përfaqëson një dëshmi të qartë të përplasjes së dy narrativave historike dhe politike që karakterizuan fillimin e viteve tetëdhjetë. Për studiuesin bashkëkohor, ky tekst ka vlerë të veçantë, sepse ndihmon në kuptimin e mënyrës se si organizatat shqiptare në mërgim e perceptonin veten, si e konceptonin legjitimitetin e veprimtarisë së tyre dhe si reagonin ndaj përpjekjeve të autoriteteve jugosllave për t’i delegjitimuar ato në opinionin publik ndërkombëtar.

Vijon