ROLI I MËRGATËS SHQIPTARE NË KUJTESËN HISTORIKE TË KOSOVËS (51)

Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha

Martirizimi që nuk ndalej – Vazhdon numërimi i dëshmorëve të Kosovës

Njëkohësisht, përmes përkujtimit të Rexhep Malës dhe Nuhi Berishës, autorët synonin të përcillnin një mesazh të fuqishëm mobilizues për mërgatën shqiptare. Ata kërkonin që sakrifica e tyre të mos mbetej vetëm pjesë e kujtesës historike, por të shndërrohej në burim frymëzimi për vazhdimin e përpjekjeve politike dhe kombëtare. Në këtë mënyrë, figura e Rexhepit fitonte përmasa të një simboli moral dhe historik, ndërsa qëndresa e tij paraqitej si dëshmi se ideali i lirisë mund të mbijetojë edhe përballë represionit më të ashpër. Për autorët e thirrjes, jeta dhe rënia e Rexhep Malës nuk ishin thjesht një episod i historisë së rezistencës shqiptare, por një testament i gjallë që u mësonte brezave se liria kërkon guxim, sakrificë dhe vendosmëri të pakushtëzuar përballë çdo forme shtypjeje.

Në vazhdim të thirrjes, autorët sillnin në kujtesë edhe një nga mendimet më domethënëse që ia atribuonin Rexhep Malës, një shprehje e shkurtër në formë proverbi popullor, por me një ngarkesë të fuqishme politike dhe filozofike. Duke cituar fjalët e tij se “Populli ynë thotë: Turpi më i madh është të presësh ta shërojë plagën ai që ta ka shkaktuar”, dokumenti përpiqej të përçonte një mesazh të qartë mbi natyrën e marrëdhënies ndërmjet popullit të shtypur dhe pushtetit që ushtronte represion mbi të.

Në pamje të parë, kjo është një urtësi popullore, e rrënjosur thellë në traditën shqiptare, ku përvoja historike është shndërruar në mençuri të trashëguar brez pas brezi. Megjithatë, në kontekstin e kësaj thirrjeje, ajo merrte një kuptim shumë më të gjerë politik dhe historik. Autorët e dokumentit e përdornin këtë shprehje për të argumentuar se një popull nuk mund të presë drejtësi, liri apo mirëqenie nga ai pushtet që vetë kishte ndërtuar mekanizmat e shtypjes, diskriminimit dhe dhunës kundër tij.

Në interpretimin e tyre, plagët e Kosovës nuk ishin plagë të rastësishme apo pasojë e gabimeve të përkohshme politike. Ato paraqiteshin si rezultat i një politike të qëllimshme shtetërore, e cila për vite me radhë kishte ushtruar presion të vazhdueshëm ndaj shqiptarëve përmes diskriminimit institucional, ndjekjeve politike, burgosjeve, proceseve gjyqësore të montuara dhe përdorimit sistematik të forcës. Në këtë kuptim, regjimi jugosllav shihej si shkaktari i drejtpërdrejtë i plagëve politike, shoqërore dhe kombëtare të Kosovës. Pikërisht për këtë arsye, sipas logjikës së autorëve, do të ishte një iluzion i rrezikshëm të besohej se i njëjti pushtet mund të bëhej një ditë shëruesi i padrejtësive që vetë kishte krijuar.

Kjo ide pasqyronte një nga bindjet themelore të organizatave ilegale shqiptare gjatë viteve tetëdhjetë. Ato argumentonin se sistemi politik jugosllav nuk kishte vullnetin për të ndryshuar thelbin e marrëdhënies së tij me shqiptarët e Kosovës, sepse vetë struktura e tij mbështetej mbi kontrollin politik dhe administrativ të krahinës. Për këtë arsye, shpresa për reforma të mirëfillta apo për zgjidhje të drejtë brenda mekanizmave të atij sistemi konsiderohej e pabazë. Në këtë frymë, urtësia popullore e cituar nga Rexhep Mala shndërrohej në një përfundim politik: liria nuk mund të pritej si dhuratë nga pushtuesi, por duhej të fitohej nga vetë populli.

Në planin filozofik, kjo thënie mbart edhe një mesazh të rëndësishëm për përgjegjësinë kolektive. Ajo ftonte shqiptarët të mos mbështeteshin te mëshira apo vullneti i atyre që ushtronin pushtetin, por të besonin në forcën, organizimin dhe vendosmërinë e tyre. Në këtë mënyrë, autori i thënies e zhvendoste qendrën e shpresës nga jashtë drejt vetë popullit. Vetëm vetëdija kombëtare, uniteti dhe angazhimi i përbashkët mund të shëronin plagët e shkaktuara nga padrejtësia historike.

Njëkohësisht, përdorimi i një proverbi popullor kishte edhe një funksion tjetër të rëndësishëm. Ai e lidhte mendimin politik të Rexhep Malës me urtësinë tradicionale shqiptare, duke krijuar përshtypjen se rezistenca nuk ishte një ide e importuar apo një koncept abstrakt ideologjik, por një vazhdimësi e logjikës historike dhe e përvojës së vetë popullit shqiptar. Në këtë mënyrë, lufta për liri paraqitej si një detyrim moral dhe historik që buronte natyrshëm nga vetë ndërgjegjja kombëtare.

Në kontekstin e kohës kur u hartua kjo thirrje, ky mesazh kishte edhe një dimension mobilizues. Ai synonte t’u tregonte bashkatdhetarëve në mërgatë se pritja pasive, besimi se problemet do të zgjidheshin nga vetë autoritetet që i kishin krijuar, apo shpresa për ndryshime spontane politike, nuk ishin rrugë që do ta çonin Kosovën drejt lirisë. Përkundrazi, sipas autorëve, historia kishte dëshmuar se çdo e drejtë e fituar nga popujt e shtypur ishte rezultat i sakrificës, organizimit dhe qëndresës së tyre.

Në tërësi, ky fragment përfaqëson një nga momentet më reflektuese të dokumentit. Përmes një urtësie të thjeshtë popullore, ai sintetizon një filozofi të tërë politike mbi marrëdhënien ndërmjet shtypësit dhe të shtypurit, ndërmjet padrejtësisë dhe drejtësisë, ndërmjet nënshtrimit dhe rezistencës. Kështu, fjala e Rexhep Malës nuk mbetet vetëm një shprehje e mençurisë tradicionale shqiptare, por shndërrohet në një mesazh historik dhe moral që fton popullin të mos e kërkojë shpëtimin te ata që i kanë shkaktuar plagët, por ta ndërtojë vetë rrugën drejt lirisë, dinjitetit dhe vetëvendosjes.

Në vijim të thirrjes, organizatorët ndaleshin me nderim të veçantë edhe te figura e Nuhi Berishës, duke e renditur atë në mesin e personaliteteve që, me jetën dhe sakrificën e tyre, kishin hyrë përgjithmonë në historinë e rezistencës shqiptare. Për autorët e dokumentit, Nuhiu nuk ishte vetëm bashkëluftëtari i Rexhep Malës, por një veprimtar i formuar me disiplinë të lartë organizative, me besnikëri të palëkundur ndaj idealeve kombëtare dhe me një ndjenjë të thellë përgjegjësie ndaj detyrës që i ishte besuar. Në këtë mënyrë, figura e tij paraqitej si modeli i njeriut që nuk u tërhoq asnjëherë nga rruga e zgjedhur dhe që mbeti i qëndrueshëm deri në çastin e fundit të jetës.

Autorët theksonin se Nuhi Berisha kishte vepruar gjithmonë me konsekuencë, duke realizuar me përpikëri çdo detyrë që i ishte ngarkuar në kuadër të veprimtarisë ilegale. Ky vlerësim synonte të nxirrte në pah jo vetëm guximin e tij, por edhe seriozitetin, përgjegjësinë dhe përkushtimin që e karakterizonin. Në kulturën organizative të lëvizjes kombëtare shqiptare, konsekuenca ndaj detyrës konsiderohej një virtyt themelor, sepse veprimtaria ilegale kërkonte disiplinë të hekurt, besueshmëri të plotë dhe gatishmëri për të përballuar çdo rrezik pa u lëkundur. Për autorët e thirrjes, Nuhiu ishte mishërimi i këtyre cilësive.

Në tekst vihej në dukje se ai qëndroi me frymën lart deri në fund të jetës, një formulim që shpreh më shumë sesa trimëri fizike. Ai nënkupton forcën shpirtërore të një njeriu që nuk e humbi asnjëherë besimin në idealin për të cilin luftonte, pavarësisht rreziqeve dhe përballjeve të vazhdueshme me aparatin represiv jugosllav. Në këtë kuptim, qëndrueshmëria morale paraqitej po aq e rëndësishme sa edhe guximi në fushën e betejës.

Dokumenti rikujtonte se Nuhi Berisha kishte rënë heroikisht së bashku me Rexhep Malën, në zemër të Kosovës, gjatë një përleshjeje të ashpër me forcat speciale të regjimit jugosllav. Në narrativën e organizatorëve, kjo ngjarje kishte marrë një vend të veçantë në kujtesën historike të rezistencës shqiptare. Rënia e tyre nuk interpretohej si humbje ushtarake, por si një akt i lartë sakrifice që dëshmonte vendosmërinë e brezit të ri shqiptar për të mos iu nënshtruar pushtetit. Për autorët, ata kishin zgjedhur të luftonin deri në fund, duke e shndërruar qëndresën e tyre në një simbol të dinjitetit kombëtar.

Shprehja se Nuhiu ra në fushën e nderit për lirinë e Kosovës mbart një ngarkesë të fuqishme historike dhe simbolike. Në traditën shqiptare, “fusha e nderit” nuk është thjesht vendi ku zhvillohet një betejë; ajo përfaqëson hapësirën ku njeriu vulos me jetën e tij besnikërinë ndaj idealeve më të larta. Përmes këtij formulimi, autorët synonin ta vendosnin Nuhi Berishën në panteonin e dëshmorëve, duke e paraqitur vdekjen e tij si një akt të vetëdijshëm flijimi në shërbim të lirisë së atdheut.

Për ta plotësuar portretin e tij moral dhe politik, dokumenti sillte edhe një nga mesazhet që i atribuoheshin Nuhi Berishës. Në të ai shprehte bindjen se çdo veprimtar kishte për detyrë t’i shërbente popullit dhe atdheut aty ku ndodhej dhe aq sa i lejonin mundësitë e tij. Ky mendim pasqyronte një filozofi të rëndësishme të organizimit të lëvizjes ilegale shqiptare. Lufta për liri nuk konsiderohej detyrë vetëm e një grupi të vogël njerëzish, por përgjegjësi e çdo shqiptari, pavarësisht vendit ku jetonte apo rolit që kishte në shoqëri. Secili duhej të kontribuonte sipas aftësive, mundësive dhe kushteve konkrete në të cilat ndodhej.

Kjo ide kishte rëndësi të veçantë për mërgatën shqiptare, së cilës i drejtohej edhe vetë thirrja. Shqiptarët që jetonin jashtë Kosovës nuk konsideroheshin spektatorë të zhvillimeve në atdhe, por pjesë aktive e përpjekjeve kombëtare. Kontributi i tyre mund të merrte forma të ndryshme – organizim politik, sensibilizim të opinionit ndërkombëtar, mbështetje materiale, botime, protesta apo veprimtari diplomatike – por, sipas autorëve, askush nuk duhej të mbetej pasiv përballë fatit të kombit.

Nuhi Berisha theksonte gjithashtu se çdo njeri duhej të vepronte atje ku puna e tij ishte më e dobishme dhe më e frytshme. Ky mesazh dëshmon një mënyrë të menduari strategjik, sipas së cilës angazhimi nuk duhej të udhëhiqej nga impulset emocionale, por nga analiza e kujdesshme e rrethanave dhe nga vlerësimi se ku secili mund të jepte kontributin më të madh. Në këtë kuptim, ai promovonte një koncept të organizimit racional, ku çdo individ kishte vendin dhe përgjegjësinë e vet në shërbim të kauzës së përbashkët.

Në fund të citimit, Nuhi Berisha përdorte një metaforë ushtarake, duke theksuar se kundërshtari duhej goditur vazhdimisht në pikat e tij më të dobëta, ashtu siç edhe ai përpiqej të godiste dobësitë e shqiptarëve. Në kontekstin e kohës, kjo pasqyronte bindjen e një pjese të lëvizjes ilegale se përballja me aparatin shtetëror jugosllav kërkonte organizim, zgjuarsi dhe veprim të mirëkoordinuar. Në diskursin politik të organizatave ilegale, kjo nuk paraqitej vetëm si një thirrje për rezistencë, por edhe si një kërkesë për veprim të menduar, të organizuar dhe të orientuar drejt objektivave strategjike.

Në planin historik, ky fragment dëshmon mënyrën se si organizatorët e protestës ndërtonin figurën e Nuhi Berishës si simbol të përgjegjësisë, disiplinës dhe besnikërisë ndaj idealit kombëtar. Ai nuk përshkruhet vetëm si një luftëtar që ra në betejë, por si një njeri që e konceptonte rezistencën si një detyrë të përbashkët të të gjithë shqiptarëve, ku secili kishte obligimin të jepte kontributin e vet sipas mundësive dhe aftësive. Në këtë mënyrë, jeta dhe sakrifica e tij fitonin vlerën e një modeli edukues për brezat pasues, duke përcjellë mesazhin se liria nuk ndërtohet vetëm mbi heroizmin e disa individëve, por mbi përkushtimin, unitetin dhe angazhimin e të gjithë një populli.

Në vazhdim të thirrjes, organizatorët e marshit protestues kërkonin që, krahas figurave të tjera të shquara të rezistencës shqiptare, të nderohej me respekt të veçantë edhe kujtimi i Bajram Bahtirit, të cilin e paraqisnin si një nga bijtë më të rinj dhe më të vendosur të lëvizjes kombëtare. Për autorët e dokumentit, përkujtimi i Bajramit nuk përbënte vetëm një akt simbolik kujtese, por një detyrim moral ndaj një brezi të ri shqiptarësh që, në rrethana jashtëzakonisht të vështira politike, kishin zgjedhur ta lidhnin fatin e tyre me idealin e lirisë së Kosovës.

Në tekst, Bajram Bahtiri cilësohej si “i riu komunist”, një përkufizim që duhet kuptuar në kontekstin ideologjik të organizatave ilegale shqiptare të asaj kohe. Shumë prej tyre, përfshirë edhe LRSSHJ-në, e ndërtonin diskursin e tyre politik mbi një ndërthurje të idealit kombëtar me konceptet e majta revolucionare, të cilat në atë periudhë konsideroheshin pjesë e natyrshme e luftës kundër shtypjes dhe padrejtësisë. Në këtë kuptim, ky përcaktim nuk synonte të theksonte vetëm përkatësinë ideologjike të Bajramit, por mbi të gjitha përkushtimin e tij ndaj idealeve të barazisë, drejtësisë shoqërore dhe çlirimit kombëtar.

Autorët e thirrjes e paraqisnin fundin e tij si një ngjarje tragjike, të rënduar edhe nga elementi i tradhtisë. Sipas interpretimit të dokumentit, Bajrami nuk kishte rënë në një përballje të zakonshme, por ishte goditur si pasojë e tradhtisë, e cila, sipas autorëve, i kishte drejtuar kundër tij “plumbat e popullit”. Kjo është një metaforë me ngarkesë të thellë emocionale dhe politike. Ajo nuk nënkupton se populli ishte përgjegjës për vdekjen e tij, por shpreh bindjen e autorëve se tradhtia e individëve të caktuar kishte bërë të mundur që aparati shtetëror të përdorte armët kundër një biri të vetë popullit shqiptar. Në këtë mënyrë, dokumenti dënonte jo vetëm represionin e pushtetit jugosllav, por edhe çdo formë bashkëpunimi që, sipas tyre, kishte ndihmuar në goditjen e rezistencës kombëtare.

Më tej, thirrja rikujtonte se Bajram Bahtiri kishte luftuar deri në çastin e fundit, megjithëse ishte i rrethuar nga njësitë speciale të regjimit jugosllav. Ky përshkrim synonte të nxirrte në pah disproporcionin midis forcës së aparatit shtetëror dhe vendosmërisë së një të riu që nuk kishte pranuar të dorëzohej. Në narrativën e rezistencës shqiptare, ky lloj qëndrimi përfaqësonte formën më të lartë të heroizmit: njeriu mund të mbetej i vetëm përballë një force shumëfish më të madhe, por nuk hiqte dorë nga bindjet dhe ideali i tij.

Shprehja se ai ra heroikisht në fushën e nderit i jepte sakrificës së Bajramit një dimension të veçantë historik dhe moral. Në traditën shqiptare, të biesh në fushën e nderit do të thotë të japësh jetën për një kauzë që konsiderohet më e madhe se vetë ekzistenca individuale. Për autorët e thirrjes, Bajram Bahtiri nuk ishte thjesht një viktimë e represionit, por një dëshmor që kishte zgjedhur vetëdijshëm të mos tërhiqej nga rruga e rezistencës, edhe kur kjo rrugë e çonte drejt sakrificës supreme.

Në planin historik, përfshirja e Bajram Bahtirit në këtë thirrje kishte edhe një domethënie tjetër të rëndësishme. Organizatorët synonin të krijonin një vazhdimësi të pandërprerë të kujtesës kombëtare, duke vendosur në të njëjtin panteon Jusuf Gërvallën, Kadri Zekën, Bardhosh Gërvallën, Rexhep Malën, Nuhi Berishën dhe Bajram Bahtirin. Për ta, të gjithë këta përfaqësonin hallka të së njëjtës zinxhir historik të rezistencës shqiptare. Ata kishin vepruar në rrethana të ndryshme dhe kishin rënë në mënyra të ndryshme, por i bashkonte i njëjti ideal: liria e Kosovës dhe dinjiteti i popullit shqiptar.

Në këtë mënyrë, përkujtimi i Bajram Bahtirit në marshin protestues nuk kishte vetëm funksion ceremonial. Ai shërbente si një akt i ruajtjes së kujtesës historike dhe si një mesazh mobilizues për mërgatën shqiptare. Përmes figurës së tij, organizatorët synonin të kujtonin se liria kishte kërkuar sakrifica të shumta, se rezistenca ishte ndërtuar mbi jetët e brezave të rinj dhe se përgjegjësia për ta çuar përpara idealin e tyre u takonte të gjithë shqiptarëve. Kështu, emri i Bajram Bahtirit shndërrohej në një simbol të guximit rinor, të përkushtimit të pakushtëzuar ndaj atdheut dhe të gatishmërisë për ta mbrojtur idealin e lirisë deri në flijimin e jetës.

Në përmbyllje të kësaj pjese të thirrjes, organizatorët i drejtoheshin edhe një herë mërgatës shqiptare me një apel të fuqishëm emocional dhe patriotik, duke synuar të zgjonin ndërgjegjen kombëtare dhe të forconin ndjenjën e përgjegjësisë së përbashkët ndaj fatit të Kosovës. Me thirrjen “Bashkëatdhetar!”, ata rikthenin vëmendjen te adresa kryesore e dokumentit – shqiptari i mërguar, i cili, megjithëse larg atdheut, konsiderohej pjesë e pandashme e historisë dhe e përpjekjeve të popullit të vet për liri.

Ky apel nuk ishte thjesht një formulë retorike. Ai përfaqësonte një përpjekje të vetëdijshme për të krijuar një lidhje shpirtërore ndërmjet Kosovës dhe mërgatës, duke i kujtuar çdo shqiptari se largësia gjeografike nuk mund ta zbehte përkatësinë kombëtare dhe as ta zvogëlonte detyrimin moral ndaj vendlindjes. Në logjikën e organizatorëve, mërgata nuk ishte një komunitet i shkëputur nga zhvillimet në Kosovë, por një pjesë aktive e rezistencës kombëtare, e cila kishte për detyrë ta mbante të gjallë kujtesën historike dhe të mbështeste pa ndërprerje përpjekjet për çlirim.

Prandaj, autorët kërkonin që të përkujtoheshin “shokët tanë, bijtë e popullit”, një shprehje që mbart një domethënie të thellë historike dhe emocionale. Ata nuk përmenden si individë të veçuar apo si heronj të largët, por si bij të dalë nga gjiri i vetë popullit shqiptar. Ky formulim synonte të theksonte se ata nuk i përkisnin vetëm familjeve të tyre, as vetëm organizatave ku kishin vepruar, por gjithë kombit shqiptar. Sakrifica e tyre konsiderohej pronë e përbashkët e popullit, ndërsa kujtimi i tyre shihej si pjesë e trashëgimisë kombëtare që duhej ruajtur dhe përcjellë brez pas brezi.

Një nga figurat më të bukura letrare të përdorura në këtë fragment është krahasimi i dëshmorëve me “yje në mesin e aq shumë yjeve që ka populli ynë”. Kjo metaforë nuk kishte vetëm funksion estetik, ajo përfaqësonte një koncept të tërë të kujtesës historike shqiptare. Në traditën kombëtare, ylli simbolizon dritën, orientimin, shpresën dhe pavdekësinë. Duke i quajtur dëshmorët yje, autorët dëshironin të tregonin se ata vazhdonin të jetonin në ndërgjegjen kombëtare dhe se, edhe pas rënies së tyre, mbeteshin udhërrëfyes të brezave që do të vazhdonin rrugën e nisur prej tyre.

Po aq domethënëse është edhe ideja se këta yje nuk janë të vetmit në qiellin e historisë shqiptare. Përkundrazi, ata vendosen “në mesin e aq shumë e shumë yjeve”, duke krijuar një vazhdimësi historike të rezistencës kombëtare. Me këtë formulim, organizatorët e lidhin sakrificën e Jusuf Gërvallës, Kadri Zekës, Bardhosh Gërvallës, Rexhep Malës, Nuhi Berishës dhe Bajram Bahtirit me gjithë plejadën e patriotëve, luftëtarëve dhe dëshmorëve që në periudha të ndryshme të historisë kishin luftuar për mbijetesën dhe lirinë e kombit shqiptar. Në këtë mënyrë, ata nuk paraqiten si figura të izoluara të viteve tetëdhjetë, por si hallka të një tradite të gjatë historike që fillon me rilindësit, vazhdon me luftëtarët e pavarësisë dhe mbërrin deri te rezistenca moderne e Kosovës.

Autorët theksonin se këta yje “gjithmonë ia kanë ndriçuar dhe po ia ndriçojnë rrugën drejt fitores së sigurt”. Kjo është një shprehje e mbushur me optimizëm historik dhe me besim të palëkundur në triumfin e çështjes kombëtare. Në të nuk shprehet vetëm respekti për të kaluarën, por edhe bindja se sakrifica e dëshmorëve nuk kishte qenë e kotë. Përkundrazi, ajo shihej si dritë udhëheqëse që vazhdonte të ndriçonte rrugën e popullit shqiptar drejt realizimit të aspiratës së tij për liri dhe vetëvendosje.

Në kontekstin politik të viteve tetëdhjetë, ky mesazh kishte një rëndësi të veçantë. Pas valës së represionit që pasoi demonstratat e vitit 1981, shumë shqiptarë jetonin nën trysninë e burgimeve, ndjekjeve dhe dhunës shtetërore. Në këto rrethana, organizatorët e protestës përpiqeshin të ruanin moralin dhe shpresën kolektive, duke u kujtuar bashkatdhetarëve se historia e popullit shqiptar kishte njohur shumë periudha të vështira, por gjithmonë kishte nxjerrë bij e bija që me sakrificën e tyre kishin ndriçuar rrugën drejt çlirimit. Prandaj edhe fitorja përshkruhej si “e sigurt”, jo si një dëshirë e largët, por si një përfundim historik që, sipas bindjes së autorëve, do të vinte pashmangshëm falë gjakut dhe përkushtimit të brezave të tërë.

Ky fragment përfaqëson një nga momentet më poetike të dokumentit. Gjuha politike ndërthuret me simbolikën letrare, duke e shndërruar figurën e dëshmorit në një dritë të përhershme të kujtesës kombëtare. Heroi nuk mbetet vetëm një emër i gdhendur në histori, ai bëhet një yll që vazhdon të ndriçojë ndërgjegjen e popullit, një simbol i pavdekshëm i sakrificës dhe i shpresës. Pikërisht përmes kësaj metafore, organizatorët synonin të përcillnin idenë se historia e një kombi nuk ndërtohet vetëm nga fitoret ushtarake apo vendimet politike, por mbi të gjitha nga njerëzit që janë të gatshëm ta flijojnë jetën për idealet më të larta.

Në tërësi, ky apel përmbyllës nuk ishte vetëm një ftesë për të kujtuar të rënët. Ai ishte një manifest i kujtesës historike, një thirrje për unitet dhe një deklaratë besimi në të ardhmen. Për autorët e tij, dëshmorët nuk i përkisnin vetëm së kaluarës, ata vazhdonin të jetonin si udhërrëfyes moralë të kombit, duke ndriçuar rrugën që shqiptarët duhej të ndiqnin deri në realizimin e idealit të lirisë së plotë të Kosovës.

Në pjesën përmbyllëse të thirrjes, organizatorët i ftonin pjesëmarrësit që marshi protestues të mos ishte vetëm një ceremoni përkujtimore për dëshmorët e rënë, por të shndërrohej në një manifestim të fuqishëm të ndërgjegjes kombëtare dhe të kundërshtimit politik ndaj politikave represive të regjimit jugosllav. Për ta, ky tubim kishte një mision më të gjerë se kujtesa historike: ai duhej të bëhej zëri i revoltës së shqiptarëve të mërguar dhe një dëshmi publike se krimet e kryera kundër veprimtarëve shqiptarë nuk ishin harruar dhe as nuk do të mbeteshin pa u dënuar në ndërgjegjen e kombit.

Autorët e dokumentit kërkonin që, gjatë këtij marshi protestues, të shprehej edhe një herë indinjata dhe zemërimi i thellë për atentatet dhe vrasjet politike që, sipas bindjes së tyre, ishin organizuar nga aparati i sigurimit shtetëror jugosllav. Në tekst përmendej drejtpërdrejt UDB-ja dhe strukturat policore të regjimit, të cilat organizatorët i konsideronin përgjegjëse për eliminimin e figurave më të njohura të rezistencës shqiptare. Kjo mënyrë e formulimit pasqyron diskursin politik të organizatave ilegale shqiptare të viteve tetëdhjetë, të cilat atentatet ndaj veprimtarëve në mërgatë dhe në Kosovë i interpretonin si pjesë të një strategjie të organizuar shtetërore për të goditur lëvizjen kombëtare shqiptare.

Në mënyrë të veçantë, në thirrje përmendeshin emrat e Jusuf Gërvallës, Kadri Zekës, Bardhosh Gërvallës, Rexhep Malës dhe Nuhi Berishës, të cilët paraqiteshin si përfaqësuesit më të shquar të një brezi që kishte zgjedhur të përballej hapur me pushtetin jugosllav. Për autorët, këta nuk ishin vetëm individë të vrarë për shkak të bindjeve të tyre politike, ata përfaqësonin ndërgjegjen kombëtare të Kosovës dhe simbolizonin aspiratën e shqiptarëve për liri, barazi dhe vetëvendosje. Prandaj edhe vrasja e tyre nuk interpretohej si humbje personale apo familjare, por si goditje e drejtpërdrejtë ndaj të gjithë popullit shqiptar.

Megjithatë, organizatorët nuk ndaleshin vetëm te përkujtimi i këtyre figurave. Ata e zgjeronin protestën duke kërkuar që të dënoheshin edhe krimet e tjera që, sipas tyre, regjimi kishte kryer dhe vazhdonte të kryente kundër rinisë shqiptare. Ky formulim pasqyron bindjen se atentatet dhe vrasjet nuk ishin episode të izoluara, por pjesë e një politike më të gjerë represive, e cila përfshinte arrestime masive, procese gjyqësore politike, burgime të gjata, tortura, përjashtime nga puna dhe arsimi, si dhe kufizime të vazhdueshme të lirive qytetare. Në këtë mënyrë, protesta synonte të shndërrohej në një akt denoncimi të gjithë sistemit të shtypjes që, sipas autorëve, ushtrohej ndaj shqiptarëve në Kosovë.

Një vend të veçantë në këtë fragment zë përshkrimi i rinisë shqiptare si “lulja më e bukur e Kosovës”. Kjo metaforë bart një simbolikë të fuqishme letrare dhe historike. Ajo shpreh bindjen se të rinjtë përfaqësonin potencialin më të madh të kombit, forcën krijuese, shpresën për të ardhmen dhe vazhdimësinë e identitetit shqiptar. Për autorët e thirrjes, pikërisht kjo shtresë e shoqërisë ishte bërë objektivi kryesor i represionit, sepse ajo konsiderohej bartëse e idealeve të lirisë dhe e aspiratave për ndryshim. Duke përdorur figurën e “lules”, dokumenti jo vetëm që shpreh dhimbjen për humbjen e të rinjve, por edhe dëshiron të tregojë se sulmi ndaj tyre ishte një sulm ndaj vetë së ardhmes së Kosovës.

Në të njëjtën kohë, autorët zgjeronin horizontin e protestës duke theksuar se dhuna nuk prekte vetëm individët apo vetëm rininë, por mbarë popullin shqiptar në Jugosllavi. Kjo është një element me rëndësi historike, sepse dëshmon se organizatorët nuk e shihnin çështjen e Kosovës të ndarë nga pozita e shqiptarëve në hapësirat e tjera të ish-Jugosllavisë. Në vizionin e tyre, represioni kishte karakter të përgjithshëm dhe prekte të gjithë shqiptarët që jetonin nën administrimin jugosllav. Për këtë arsye, protesta nuk paraqitej vetëm si një reagim për ngjarje të veçanta, por si një akt solidariteti me të gjithë ata që përballeshin me padrejtësitë e sistemit.

Në planin historik, ky fragment pasqyron qartë funksionin që kishin marshimet protestuese të organizuara nga mërgata shqiptare gjatë viteve tetëdhjetë. Ato nuk synonin vetëm të mbanin gjallë kujtesën për dëshmorët, por edhe të tërhiqnin vëmendjen e opinionit publik ndërkombëtar mbi gjendjen politike në Kosovë. Demonstratat në qytetet evropiane shërbenin si tribuna publike ku shqiptarët përpiqeshin të denonconin represionin, të kërkonin solidaritet ndërkombëtar dhe të dëshmonin se, pavarësisht largësisë nga atdheu, ata mbeteshin të lidhur ngushtë me fatin e popullit të tyre.

Në tërësi, kjo pjesë e thirrjes përfaqëson një manifest të fuqishëm të kujtesës dhe protestës politike. Përmes saj, organizatorët kërkonin që marshi të shndërrohej në një akt kolektiv të nderimit për dëshmorët, të dënimit të dhunës shtetërore dhe të solidaritetit me të gjithë shqiptarët që jetonin nën represion. Në këtë mënyrë, protesta merrte një dimension shumë më të gjerë sesa një tubim përkujtimor: ajo bëhej një shprehje e ndërgjegjes historike të mërgatës shqiptare dhe një dëshmi se sakrifica e bijve më të mirë të kombit vazhdonte të ushqente besimin se liria dhe dinjiteti kombëtar do të triumfonin mbi dhunën dhe shtypjen.

Vijon