ROLI I MËRGATËS SHQIPTARE NË KUJTESËN HISTORIKE TË KOSOVËS (46)

Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha

Një Thirrje për Liri nga Mërgata Shqiptare

Thirrja hapet me fjalët e thjeshta, por jashtëzakonisht domethënëse: “Vëllezër dhe motra në mërgim!”. Ky adresim nuk ishte zgjedhur rastësisht. Ai mishëronte frymën e unitetit kombëtar dhe lidhjen shpirtërore që lëvizja ilegale përpiqej ta ruante ndërmjet shqiptarëve të Kosovës dhe bashkatdhetarëve të tyre të shpërndarë në vendet e Evropës Perëndimore. Duke përdorur terminologjinë familjare “vëllezër” dhe “motra”, autorët nuk iu drejtoheshin thjesht një mase emigrantësh apo punëtorësh të përkohshëm, por një pjese të pandashme të kombit shqiptar, e cila, megjithëse jetonte larg atdheut, vazhdonte të mbante mbi supe përgjegjësinë morale dhe kombëtare për fatin e Kosovës.

Që në rreshtat e parë të dokumentit theksohet se bëhej fjalë për thirrjen e njëmbëdhjetë, e cila u drejtohej punëtorëve shqiptarë nga Kosova që jetonin dhe punonin në mërgim. Ky fakt ka një rëndësi të veçantë historike, sepse dëshmon se nuk kemi të bëjmë me një reagim të rastësishëm ndaj zhvillimeve politike, por me një veprimtari të vazhdueshme dhe të organizuar. Vetë numri i thirrjeve tregon se komunikimi me mërgatën ishte bërë pjesë e një strategjie afatgjatë të lëvizjes kombëtare, e cila e konsideronte diasporën një faktor të pazëvendësueshëm në mbështetjen politike, morale dhe organizative të rezistencës shqiptare.

Në tekst nënvizohet se ishte i njëjti zë, që vinte nga i njëjti vend dhe për të njëjtin qëllim. Ky pohim bart një simbolikë të fuqishme historike. Ai dëshmon se, pavarësisht kalimit të kohës dhe ndryshimit të rrethanave politike, ideali për liri nuk kishte ndryshuar. Qëllimi mbetej i pandryshueshëm: çlirimi i Kosovës nga sundimi jugosllav, realizimi i të drejtës për vetëvendosje dhe afirmimi i saj si subjekt politik me të drejta të plota. Në këtë mënyrë, autorët përpiqeshin t’u kujtonin bashkatdhetarëve në mërgim se lufta kombëtare nuk ishte një proces episodik, por një përpjekje e vazhdueshme që kërkonte përkushtim të pandërprerë.

Megjithatë, dokumenti vë në dukje edhe një ndryshim thelbësor: kjo thirrje, ndryshe nga të mëparshmet, po bëhej çdo ditë e më e fuqishme dhe më e zëshme. Ky formulim nuk kishte vetëm karakter retorik. Ai pasqyronte bindjen se ndërgjegjësimi kombëtar po rritej dita-ditës, se rezistenca po fitonte mbështetje më të gjerë dhe se zëri i shqiptarëve po depërtonte gjithnjë e më shumë në opinionin ndërkombëtar. Ishte një mënyrë për të treguar se lëvizja nuk ishte dobësuar nga represioni, përkundrazi, ajo po forcohej dhe po fitonte besim në drejtësinë e kauzës së saj.

Kulmi emocional i hyrjes shprehet në fjalinë: “Na thërret tanë Kosova, e cila përsëri po mbulohet n’tym.” Ky është një nga formulimet më të fuqishme artistike dhe politike të dokumentit. Kosova personifikohet si një qenie e gjallë, e cila u drejtohet bijve dhe bijave të saj, duke kërkuar solidaritet, ndihmë dhe angazhim. Thirrja nuk vjen nga një organizatë apo nga një grup i caktuar veprimtarësh; ajo paraqitet sikur buron nga vetë toka shqiptare, nga populli që po përjetonte represionin dhe dhunën e regjimit jugosllav.

Shprehja “po mbulohet n’tym” bart një simbolikë të thellë historike. Ajo nuk nënkupton vetëm dhunën fizike apo represionin policor, por tërë atmosferën e terrorit politik që mbizotëronte në Kosovë: arrestimet masive, burgosjet, gjyqet politike, ndjekjet e vazhdueshme të veprimtarëve, shtypjen e të drejtave kombëtare dhe përpjekjet sistematike për ta shuar rezistencën shqiptare. Tymi bëhet metaforë e vuajtjes, e padrejtësisë dhe e dhimbjes kolektive, por njëkohësisht edhe një kushtrim që zgjon ndërgjegjen e atyre që jetonin larg vendlindjes.

Në tërësinë e saj, hyrja e kësaj thirrjeje është ndërtuar me një gjuhë të ngarkuar emocionalisht dhe politikisht, ku ndërthuren mjeshtërisht elementi patriotik, simbolika historike dhe fuqia mobilizuese. Ajo nuk synonte vetëm të informonte mërgatën shqiptare për gjendjen në Kosovë, por mbi të gjitha ta zgjonte ndjenjën e përgjegjësisë kombëtare, duke i ftuar shqiptarët në mërgim të mos mbeteshin spektatorë të fatit të atdheut, por të bëheshin pjesë aktive e përpjekjes së përbashkët për liri, dinjitet dhe realizimin e aspiratës historike për Kosovën Republikë.

Në vazhdim të dokumentit, autorët e thirrjes zgjedhin t’i drejtohen bashkatdhetarëve të tyre jo me urdhra apo slogane të thata politike, por përmes një forme të fuqishme retorike, duke shtruar pyetjen: “Çfarë t’ju themi ne me këtë thirrje tjetër, përveç t’jua përsërisim ato që jua kemi thënë edhe më parë?”. Kjo pyetje, në pamje të parë e thjeshtë, bart në vetvete një ngarkesë të thellë historike dhe emocionale. Ajo shpreh bindjen se kauza shqiptare nuk kishte nevojë për argumente të reja, sepse padrejtësitë që rëndonin mbi Kosovën dhe mbi shqiptarët ishin të njëjtat, ndërsa ideali për liri mbetej i pandryshuar.

Përmes kësaj mënyre të të shprehurit, organizatorët dëshmojnë se çdo thirrje e re nuk ishte një fillim i ri, por vazhdimësi e një misioni historik që përsëritej brez pas brezi. Ata pranojnë se hallet e popullit shqiptar nuk kishin ndryshuar. Pushteti mund të ndryshonte format e represionit, por thelbi i padrejtësisë mbetej i njëjtë. Pikërisht për këtë arsye, edhe mesazhi i tyre mbetej i pandryshueshëm: bashkim, qëndresë dhe përkushtim ndaj çështjes kombëtare.

Në tekst theksohet se kjo përgjegjësi ishte trashëguar si një amanet historik, një detyrim që kalonte nga një brez te tjetri. Autorët e lidhin këtë amanet me figurat më përfaqësuese të historisë shqiptare, duke krijuar një vijimësi simbolike që nis nga shpata e Gjergj Kastriotit – Skënderbeut dhe arrin te pena e Jusuf Gërvallës dhe zëri i Kadri Zekës. Ky krahasim është jashtëzakonisht domethënës. Ai tregon se format e rezistencës kanë ndryshuar sipas kohës, por jo ideali që i ka frymëzuar ato. Në shekullin XV, Skënderbeu mbrojti lirinë me armë në dorë, në fund të shekullit XX, Jusuf Gërvalla e shndërroi penën në armë të ndërgjegjësimit kombëtar, ndërsa Kadri Zeka e përdori fjalën, organizimin politik dhe veprimtarinë ilegale për të mbajtur gjallë të njëjtin ideal. Kështu, shpata, pena dhe fjala paraqiten si hallka të së njëjtit zinxhirë historik të rezistencës shqiptare.

Organizatorët e thirrjes rikujtojnë se shqiptari, pavarësisht se ku e kishte çuar fati, nuk e kishte harruar asnjëherë vendlindjen. Historia e kombit shqiptar paraqitet si një histori e lidhjes së pandërprerë me tokën amtare, ku mërgimi nuk shihet si largim nga atdheu, por si një tjetër front i angazhimit kombëtar. Shqiptarët, kudo që jetuan, mbetën të lidhur me fatin e vendit të tyre, duke kontribuar me mundin, dijen, pasurinë dhe, kur ishte e nevojshme, edhe me jetën e tyre për çështjen kombëtare.

Në këtë frymë, autorët nënvizojnë se çdo brez kishte një mision të shenjtë: të krijonte kushte që brezi pasardhës të jetonte i lirë, në tokën e vet dhe nën qiellin e vet. Kjo nuk paraqitet vetëm si një aspiratë politike, por si një e drejtë natyrore dhe historike e çdo populli. Kur flitet për “pjesën e tokës dhe të diellit që na takon“, nuk nënkuptohet vetëm territori fizik, por edhe e drejta për identitet, dinjitet, gjuhë, kulturë dhe vetëvendosje. Është një metaforë që sintetizon kërkesën shekullore të shqiptarëve për të qenë zot të fatit të tyre në truallin e tyre historik.

Teksti vazhdon duke rikujtuar se kjo rrugë nuk ishte përshkuar pa sakrifica. “U derdh gjaku lum derisa u fitua një tokë e lirë shqiptare”, shkruajnë autorët, duke përmbledhur në një fjali të vetme një histori të gjatë luftërash, kryengritjesh dhe flijimesh. Gjaku i derdhur nuk paraqitet si një element tragjik i historisë, por si dëshmi e çmimit të lartë që populli shqiptar ishte detyruar të paguante për të fituar lirinë dhe për të ruajtur identitetin e tij kombëtar. Kjo sakrificë shfaqet si një kapital moral që obligon edhe brezat pasues të mos e harrojnë rrugën e ndjekur nga paraardhësit.

Megjithatë, autorët nuk ndalen vetëm te pjesa e lirë e kombit shqiptar. Ata e zgjerojnë vështrimin drejt trojeve të tjera shqiptare që, sipas tyre, mbetën të copëtuara dhe nën sundime të ndryshme, duke theksuar se për ato vise nuk pushuan kurrë përpjekjet dhe sakrificat. Shprehja se këtyre trojeve “u ra të ndërrojnë vetëm zgjedhat” përmban një kritikë të fortë historike ndaj ndryshimeve politike që nuk sollën lirinë e vërtetë. Në këndvështrimin e autorëve, pushtetet mund të kenë ndryshuar emra dhe forma, por padrejtësia ndaj shqiptarëve vazhdoi të mbetej e njëjtë.

Në fund, organizatorët e thirrjes përçojnë një mesazh të fuqishëm moral dhe historik: sakrifica për lirinë nuk ka qenë kurrë e rastësishme, as e përkohshme. Ajo ka qenë një tipar i vazhdueshëm i historisë shqiptare, i trashëguar brez pas brezi si një amanet kombëtar. Duke vendosur në një vijë të përbashkët Skënderbeun, Jusuf Gërvallën dhe Kadri Zekën, autorët ndërtojnë një urë simbolike midis epokave, duke dëshmuar se, pavarësisht mjeteve të ndryshme të rezistencës, qëllimi ka mbetur gjithmonë i njëjtë: liria, dinjiteti kombëtar dhe e drejta e shqiptarëve për të jetuar të lirë në tokën e tyre.

Në vazhdim të thirrjes, autorët ndalen në një analizë historike të zhvillimeve politike që paraprinë demonstratat e vitit 1981, duke argumentuar se, megjithëse gjatë dekadave të mëparshme shqiptarët kishin arritur të siguronin disa të drejta dhe lëshime politike e institucionale, liria e vërtetë dhe barazia kombëtare ende nuk ishin realizuar. Sipas tyre, deri në shpërthimin e demonstratave të 11 Marsit 1981, populli shqiptar vazhdonte të jetonte nën një sistem që, pavarësisht reformave të pjesshme, nuk i kishte njohur të drejtën për vetëvendosje dhe për status të barabartë politik.

Autorët pranojnë se gjatë viteve ishin bërë disa koncesione nga pushteti jugosllav, të cilat kishin sjellë përmirësime të caktuara në jetën institucionale, arsimore dhe kulturore të shqiptarëve. Megjithatë, këto ndryshime nuk paraqiten si fryt i vullnetit të lirë të politikës jugosllave, por si rezultat i presionit të vazhdueshëm politik dhe i rezistencës së shqiptarëve. Në këndvështrimin e tyre, ato ishin lëshime të kufizuara, të dhëna me hezitim dhe gjithmonë të kontrolluara nga qarqet nacionaliste serbe, të cilat nuk synonin zgjidhjen e çështjes shqiptare, por vetëm zbutjen e pakënaqësisë dhe ruajtjen e stabilitetit të federatës.

Në tekst përdoret shprehja se këto lëshime u bënë “hap pas hapi dhe dalëngadalë nga serbomëdhenjtë”, duke nënkuptuar se çdo e drejtë e fituar kishte qenë rezultat i një procesi të gjatë përballjeje politike. Autorët lënë të kuptohet se asnjë përparim nuk ishte dhënë pa sakrifica dhe pa një çmim të lartë të paguar nga shqiptarët. Çdo avancim në arsim, kulturë, administratë apo në jetën publike kishte ardhur si pasojë e këmbënguljes së popullit dhe jo si dhuratë e pushtetit. Për këtë arsye, këto fitore të pjesshme nuk konsideroheshin fundi i rrugëtimit, por vetëm etapa të ndërmjetme drejt realizimit të aspiratës për liri të plotë.

Megjithatë, dokumenti vë në pah një aspekt me rëndësi të veçantë historike. Autorët argumentojnë se populli shqiptar nuk i shpërdoroi këto hapësira të kufizuara politike dhe institucionale. Përkundrazi, ai i shfrytëzoi me mençuri dhe largpamësi, duke investuar në ngritjen e vetëdijes kombëtare, në arsimimin e brezave të rinj, në zhvillimin e kulturës shqiptare dhe në forcimin e identitetit kombëtar. Sipas tyre, pikërisht këto hapësira, sado të kufizuara të ishin, u shndërruan në mjete për përgatitjen e një faze të re të rezistencës politike.

Në këtë kontekst, demonstratat e 11 Marsit 1981 paraqiten si një pikë kthese në historinë moderne të Kosovës. Ato nuk interpretohen si një shpërthim spontan pakënaqësie studentore, por si kulmi i një procesi të gjatë historik të ndërgjegjësimit kombëtar. Sipas autorëve të thirrjes, ajo që ndodhi në marsin e vitit 1981 ishte dëshmia më e qartë se populli shqiptar kishte arritur një nivel të ri pjekurie politike dhe kombëtare, duke kaluar nga kërkesat e pjesshme drejt artikulimit të hapur të aspiratave për liri dhe vetëvendosje.

Kur autorët shkruajnë se “këtë shkallë të vetëdijes po e shohim nga 11 Marsi e deri më sot”, ata e paraqesin këtë periudhë si vazhdimësi të një procesi që nuk kishte përfunduar me demonstratat. Përkundrazi, sipas tyre, lëvizja kombëtare po hynte në një etapë të re, më të organizuar, më të vendosur dhe me mbështetje gjithnjë e më të gjerë popullore. Demonstratat nuk konsideroheshin një fund në vetvete, por një fillim i një kapitulli të ri të rezistencës shqiptare.

Edhe më domethënës është optimizmi që përshkon përfundimin e këtij fragmenti. Autorët shprehin bindjen se ajo që ishte parë deri atëherë përfaqësonte vetëm fillimin dhe se “edhe më madhështore do ta shohim nesër”. Ky formulim pasqyron besimin e tyre të palëkundur në rrjedhën e historisë dhe në fitoren përfundimtare të kauzës shqiptare. Ai shpreh një vizion politik të mbështetur mbi idenë se procesi i emancipimit kombëtar ishte tashmë i pakthyeshëm dhe se as represioni, as dhuna shtetërore nuk do të mund ta ndalonin më zhvillimin e tij.

Në tërësinë e tij, ky fragment i thirrjes përfaqëson një interpretim historik dhe politik të periudhës para dhe pas demonstratave të vitit 1981. Ai ndërthur analizën e zhvillimeve kushtetuese dhe politike me besimin në forcën e ndërgjegjes kombëtare, duke paraqitur historinë e shqiptarëve si një proces të vazhdueshëm rezistence, ku çdo fitore e vogël shërbente si themel për një etapë të re dhe ku liria shihej jo si një privilegj i dhënë, por si rezultat i një përpjekjeje të gjatë, kolektive dhe të pandërprerë.

Për ta përforcuar mesazhin politik dhe moral të thirrjes, autorët i referohen një prej figurave më të rëndësishme të Lëvizjes Kombëtare Shqiptare të Kosovës, veprimtarit, publicistit dhe ideologut Jusuf Gërvalla, mendimet e të cilit kishin fituar tashmë statusin e një udhërrëfyesi për shumë veprimtarë të rezistencës. Duke e paraqitur atë si një nga udhëheqësit më të shquar të Lëvizjes Revolucionare të Kosovës, dokumenti citon një prej thënieve më domethënëse të tij: “Një popull pushon të jetë i robëruar nga ai moment që ngrihet kundër robërisë, i vendosur që të luftojë deri në fund dhe me bindje të palëkundur në fitoren e tij.”

Kjo thënie zë një vend qendror në përmbajtjen e dokumentit dhe nuk është përfshirë rastësisht. Për autorët e thirrjes, ajo përfaqësonte shumë më tepër sesa një reflektim filozofik, ishte një formulim politik që shpjegonte vetë thelbin e rezistencës shqiptare. Sipas këtij koncepti, liria nuk fillon vetëm në çastin kur rrëzohet pushtuesi ose kur ndryshojnë rrethanat politike. Ajo lind në momentin kur një popull refuzon ta pranojë nënshtrimin si gjendje normale dhe vendos, me vetëdije të plotë, të përballet me padrejtësinë, pavarësisht sakrificave që kjo rrugë mund të kërkojë.

Në këtë mënyrë, Jusuf Gërvalla e zhvendos kuptimin e lirisë nga dimensioni thjesht juridik apo institucional në atë moral dhe shpirtëror. Për të, robëria nuk është vetëm prania e një pushteti të huaj, por edhe dorëzimi psikologjik para tij. Në të kundërtën, çasti kur populli ngrihet për të kërkuar të drejtat e veta, kur fiton besim në forcën e vet dhe kur vendos të mos tërhiqet më nga kauza e drejtë, shënon fillimin e çlirimit të tij të vërtetë. Pikërisht kjo filozofi e rezistencës përshkon të gjithë mendimin politik të Gërvallës dhe u bë një nga shtyllat ideore të lëvizjes ilegale shqiptare.

Autorët e thirrjes e lidhin drejtpërdrejt këtë mendim me zhvillimet që pasuan demonstratat e 11 Marsit 1981. Sipas tyre, ajo që po ndodhte në Kosovë ishte dëshmia më konkrete se populli shqiptar kishte hyrë pikërisht në atë fazë historike për të cilën kishte shkruar Jusuf Gërvalla. Ata argumentojnë se shqiptarët tashmë ishin ngritur kundër robërisë politike dhe kombëtare, duke e bërë të qartë se nuk do të pajtoheshin më me pozitën e tyre të nënshtruar brenda Federatës Jugosllave.

Në tekst vihet në dukje edhe mënyra se si pushteti jugosllav i interpretoi demonstratat e vitit 1981. Autorët rikujtojnë se regjimi i etiketoi ato si “kundërrevolucion“, duke synuar t’i delegjitimonte si një përpjekje për rrëzimin e rendit kushtetues. Megjithatë, sipas organizatorëve të thirrjes, ky interpretim nuk kishte asnjë bazë reale. Në këndvështrimin e tyre, ngjarjet e vitit 1981 nuk ishin një kundërrevolucion, por fillimi i një revolucioni të mirëfilltë politik dhe kombëtar, që buronte nga padrejtësitë e grumbulluara ndër dekada dhe nga mohimi sistematik i të drejtave të shqiptarëve.

Këtu termi “revolucion” nuk përdoret vetëm në kuptimin klasik të përmbysjes së një sistemi politik. Ai shpreh një transformim të thellë të ndërgjegjes kolektive, një ndryshim cilësor në mënyrën se si populli shqiptar e perceptonte pozitën e vet dhe të ardhmen e tij. Sipas autorëve, revolucioni do të bëhej i pashmangshëm nëse çështja kombëtare dhe ajo shoqërore e shqiptarëve në Jugosllavi nuk do të zgjidhej përmes rrugëve demokratike, me njohjen e të drejtave të tyre të plota politike dhe kombëtare.

Në këtë mënyrë, dokumenti paraqet një analizë të qartë të lidhjes midis shtypjes dhe rezistencës. Ai sugjeron se përgjegjësia për përshkallëzimin e konfliktit nuk qëndronte te populli që kërkonte të drejtat e veta, por te sistemi politik që refuzonte çdo zgjidhje demokratike dhe vazhdonte ta trajtonte kërkesën për barazi si kërcënim ndaj rendit shtetëror. Në këtë logjikë, revolucioni nuk paraqitet si zgjedhje ideologjike, por si pasojë e pashmangshme e mohimit të vazhdueshëm të lirive themelore.

Në fund të këtij fragmenti, autorët nënvizojnë se citati i Jusuf Gërvallës ishte marrë nga veprat e tij teorike dhe se ai ishte përzgjedhur pikërisht sepse pasqyronte më së miri realitetin politik të Kosovës pas 11 Marsit 1981. Për ta, mendimi i Gërvallës nuk ishte një reflektim abstrakt apo një analizë e shkëputur nga koha, por një interpretim i drejtpërdrejtë i zhvillimeve që po përjetonte populli shqiptar. Në këtë kuptim, thënia e tij shndërrohej në një lloj manifesti politik të rezistencës, duke u dhënë demonstratave një kuptim më të thellë historik dhe duke i paraqitur ato si fillimin e një procesi të pakthyeshëm të emancipimit kombëtar.

Kështu, përmes këtij citimi, autorët nuk synojnë vetëm të nderojnë figurën e Jusuf Gërvallës si ideolog dhe martir të çështjes kombëtare, por edhe të dëshmojnë se mendimi i tij kishte fituar një dimension profetik. Sipas tyre, ngjarjet që pasuan demonstratat e vitit 1981 dukeshin sikur po materializonin pikërisht atë që Gërvalla kishte artikuluar në veprat e tij: se një popull e nis rrugën drejt lirisë në çastin kur vendos të mos jetojë më në robëri dhe kur besimi në fitoren e drejtësisë bëhet më i fortë se frika nga pushteti.

Në vijim të thirrjes, organizatorët përpiqen të argumentojnë se zhvillimet që kishin përfshirë Kosovën pas demonstratave të vitit 1981 nuk mund të mohoheshin më, as të fshiheshin pas propagandës zyrtare të regjimit jugosllav. Ata theksojnë se përmasat që kishte marrë rezistenca shqiptare flisnin vetë, me një gjuhë shumë më bindëse sesa çdo deklaratë politike apo propagandistike. Sipas tyre, intensiteti i lëvizjes, pjesëmarrja e gjerë popullore dhe vazhdimësia e protestave e kishin bërë të pamundur që edhe kundërshtarët e çështjes shqiptare të mos e pranonin ekzistencën e një problemi të thellë politik dhe kombëtar.

Autorët shprehin bindjen se realiteti i krijuar pas demonstratave ishte aq i dukshëm, saqë edhe ata që deri atëherë kishin mohuar kërkesat e shqiptarëve detyroheshin t’i pranonin ato, qoftë edhe me ngurrim. Kjo nuk nënkuptonte domosdoshmërisht pranimin e drejtësisë së kërkesave shqiptare, por pranimin e faktit se çështja e Kosovës nuk mund të konsiderohej më një pakënaqësi kalimtare apo një incident i izoluar. Përkundrazi, ajo kishte marrë përmasa të tilla sa ishte shndërruar në një problem politik me rëndësi të veçantë, që kërkonte trajtim serioz dhe zgjidhje afatgjatë.

Vijon