ROLI I MËRGATËS SHQIPTARE NË KUJTESËN HISTORIKE TË KOSOVËS (29)

Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha

Programi Politik i Bashkimit të Organizatave Ilegale Shqiptare

Nga këndvështrimi historik, këto tri pika programore përfaqësojnë një dokument me rëndësi të veçantë për studimin e lëvizjes ilegale shqiptare në fillim të viteve tetëdhjetë. Ato pasqyrojnë përpjekjen për të ndërtuar një organizatë të unifikuar, për të mobilizuar shqiptarët brenda dhe jashtë vendit, si dhe për të artikuluar në mënyrë të qartë objektivat politike që do të udhëhiqnin veprimtarinë e saj në vitet në vijim. Në këtë kuptim, ato janë dëshmi e një periudhe kur idealet kombëtare, konceptet revolucionare dhe aspiratat për barazi politike u ndërthurën në një projekt të përbashkët, i cili synonte të ndryshonte pozitën politike dhe juridike të shqiptarëve në Jugosllavinë e asaj kohe.

Pas shpalljes së objektivave themelore politike dhe organizative, komunikata vazhdonte me një seri qëndrimesh që synonin të sqaronin orientimin ideologjik dhe strategjik të Lëvizjes për Republikën Shqiptare në Jugosllavi. Këto pika kanë rëndësi të veçantë historike, sepse ato tregojnë se lëvizja përpiqej ta paraqiste veten jo si një faktor destabilizues, siç e përshkruante propaganda zyrtare jugosllave, por si një forcë politike që kërkonte zgjidhjen e çështjes shqiptare brenda një kuadri më të gjerë të drejtësisë, barazisë dhe bashkëjetesës ndërmjet popujve.

Në pikën e katërt, LRSHJ-ja shprehte bindjen e saj të thellë se lufta për krijimin e Republikës Shqiptare në kuadrin e Federatës Jugosllave nuk ishte në kundërshtim me ekzistencën e Jugosllavisë si shtet shumëkombësh. Përkundrazi, sipas argumentimit të organizatës, zgjidhja e drejtë e çështjes shqiptare do të kontribuonte në forcimin e unitetit të federatës. Ky qëndrim pasqyronte një përpjekje të vetëdijshme për t’iu kundërvënë akuzave të vazhdueshme të pushtetit, i cili çdo kërkesë për Republikën e Kosovës e paraqiste si akt separatizmi dhe si kërcënim ndaj integritetit territorial të Jugosllavisë.

Në logjikën politike të autorëve të komunikatës, problemi nuk qëndronte tek kërkesat e shqiptarëve, por tek mohimi i të drejtave të tyre kombëtare. Ata argumentonin se një federatë mund të ishte e qëndrueshme vetëm nëse mbështetej mbi barazinë reale të popujve që e përbënin. Prandaj, njohja e shqiptarëve si subjekt i barabartë politik dhe krijimi i Republikës Shqiptare do të eliminonte një nga burimet kryesore të pakënaqësisë dhe tensioneve në federatë. Sipas këtij vizioni, barazia kombëtare nuk shihej si faktor shpërbërës, por si kusht i domosdoshëm për ruajtjen e stabilitetit të shtetit.

Madje, komunikata e zgjeronte këtë argument edhe përtej kufijve të Jugosllavisë. Ajo shprehte bindjen se zgjidhja e drejtë e çështjes shqiptare do të ndikonte pozitivisht në ruajtjen e paqes në Ballkan, një rajon historikisht i ngarkuar me konflikte etnike dhe politike. Në këtë mënyrë, kërkesa për Republikën paraqitej jo si një aspiratë e ngushtë kombëtare, por si pjesë e një procesi më të gjerë demokratizimi dhe stabilizimi rajonal. Autorët përpiqeshin ta vendosnin kauzën shqiptare brenda kontekstit të sigurisë evropiane, duke argumentuar se padrejtësitë e pazgjidhura kombëtare mund të shndërroheshin në burime të përhershme tensionesh, ndërsa zgjidhja e tyre do të shërbente për forcimin e paqes dhe stabilitetit ndërkombëtar.

Në pikën e pestë, LRSHJ-ja e zgjeronte më tej horizontin e saj politik duke iu drejtuar forcave progresive të Jugosllavisë. Kjo pjesë e komunikatës është veçanërisht domethënëse, sepse dëshmon për përpjekjen e organizatës për të mos e kufizuar luftën e saj vetëm në dimensionin kombëtar shqiptar. Përkundrazi, ajo kërkonte aleatë edhe ndër popujt e tjerë të Jugosllavisë, duke i ftuar në një front të përbashkët kundër asaj që e cilësonte si hegjemonizëm, kolonializëm, shovinizëm dhe reaksion politik.

Kjo gjuhë politike pasqyronte ndikimin e fortë të ideologjisë revolucionare të kohës, por njëkohësisht edhe përpjekjen për të ndërtuar ura bashkëpunimi me grupet demokratike dhe progresiste të federatës. Në analizën e LRSHJ-së, problemet e Jugosllavisë nuk buronin nga popujt që jetonin në të, por nga strukturat dominuese politike që, sipas saj, kishin monopolizuar pushtetin dhe kishin ndërtuar politika diskriminuese ndaj kombeve të caktuara, veçanërisht ndaj shqiptarëve. Për këtë arsye, organizata e paraqiste veten si pjesë të një lufte më të gjerë kundër padrejtësive strukturore dhe kundër forcave që rrezikonin të ardhmen e vetë federatës.

Pika e gjashtë zbulon një aspekt tjetër të rëndësishëm të filozofisë politike të lëvizjes. Aty deklarohej qartë se LRSHJ-ja do të luftonte kundër çdo forme shovinizmi dhe separatizmi, pavarësisht prejardhjes së tyre. Kjo është një pjesë veçanërisht interesante për historianin, sepse tregon përpjekjen e organizatës për të ndërtuar një identitet politik që nuk mbështetej mbi urrejtjen etnike apo mbi përjashtimin e të tjerëve. Dokumenti pranonte se edhe brenda vetë shqiptarëve mund të shfaqeshin tendenca të tilla dhe i konsideronte ato të dëmshme për kauzën kombëtare.

Në këtë mënyrë, lëvizja përpiqej të bënte dallimin ndërmjet luftës për të drejta kombëtare dhe shfaqjeve të nacionalizmit ekstrem. Sipas këtij këndvështrimi, lufta e shqiptarëve duhej të mbështetej mbi parimet e drejtësisë dhe barazisë, e jo mbi dominimin e një kombi mbi tjetrin. Kjo përbënte një përpjekje për ta legjitimuar politikisht lëvizjen në sytë e opinionit vendas dhe ndërkombëtar, duke e paraqitur atë si një forcë që kërkonte të drejta dhe jo privilegje.

Pika e shtatë e komunikatës e drejtonte vëmendjen jashtë kufijve të Jugosllavisë. Në të shprehej mirënjohja dhe përshëndetja për qëndrimin e opinionit progresiv ndërkombëtar, i cili, sipas autorëve, kishte treguar solidaritet me kërkesat e shqiptarëve për Republikën. Kjo pjesë pasqyron rëndësinë që lëvizja ilegale i kushtonte faktorit ndërkombëtar në fillim të viteve tetëdhjetë.

Në një kohë kur represioni në Kosovë po tërhiqte vëmendjen e organizatave për të drejtat e njeriut, të mediave ndërkombëtare dhe të qarqeve të ndryshme politike në Evropë dhe më gjerë, lëvizja përpiqej të fitonte mbështetje morale dhe politike jashtë vendit. Për autorët e komunikatës, solidariteti ndërkombëtar kishte një rëndësi të shumëfishtë: ai ndihmonte në ndërkombëtarizimin e çështjes shqiptare, i jepte legjitimitet kërkesave të tyre dhe ushtronte presion moral mbi autoritetet jugosllave.

Në tërësi, këto pika dëshmojnë se LRSHJ-ja synonte të paraqitej si një organizatë me vizion të gjerë politik, e cila e shihte çështjen shqiptare jo si një problem të izoluar etnik, por si pjesë të proceseve më të mëdha të demokratizimit, barazisë kombëtare dhe stabilitetit rajonal. Ato pasqyrojnë përpjekjen për të ndërtuar një platformë politike që kombinonte aspiratat kombëtare shqiptare me idetë e solidaritetit ndërpopullor, të luftës kundër hegjemonizmit dhe të respektimit të parimeve të bashkëjetesës ndërmjet kombeve. Në këtë kuptim, komunikata përbën një burim të rëndësishëm për të kuptuar jo vetëm objektivat e lëvizjes ilegale shqiptare, por edhe mënyrën se si ajo kërkonte ta paraqiste veten përballë opinionit publik jugosllav dhe ndërkombëtar në një periudhë vendimtare të historisë së Kosovës.

Në vazhdim të komunikatës, pas paraqitjes së objektivave themelore politike dhe organizative, autorët ndaleshin edhe në dimensionin ndërkombëtar të çështjes shqiptare, duke trajtuar raportet me shtetin shqiptar, me organizatat e tjera ilegale dhe me format e veprimit politik që duhej të ndiqeshin në të ardhmen. Këto pika janë veçanërisht të rëndësishme për të kuptuar mënyrën se si Lëvizja për Republikën Shqiptare në Jugosllavi përpiqej ta poziciononte veten në skenën politike shqiptare dhe ballkanike të fillimviteve tetëdhjetë.

Në pikën e tetë, komunikata shprehte mirënjohjen dhe vlerësimin e saj për qëndrimin e Partisë së Punës së Shqipërisë (PPSH) dhe të qeverisë së Republikës Popullore Socialiste të Shqipërisë lidhur me kërkesën e shqiptarëve në Jugosllavi për konstituimin e Republikës së tyre në kuadër të federatës jugosllave. Kjo pjesë e dokumentit pasqyron një realitet të rëndësishëm politik të kohës: ndjekjen me vëmendje të zhvillimeve në Kosovë dhe në viset e tjera shqiptare nga shteti shqiptar.

Për autorët e komunikatës, mbështetja morale dhe politike e Tiranës kishte një domethënie të shumëfishtë. Ajo interpretohej si dëshmi se Shqipëria nuk e kishte harruar pjesën e kombit që jetonte jashtë kufijve shtetërorë dhe se vazhdonte ta konsideronte fatin e saj si pjesë të interesit të përgjithshëm kombëtar. Në tekst vihet re një përpjekje për të paraqitur politikën shqiptare si një politikë të matur dhe të përgjegjshme, e cila, ndonëse shprehte interesim për shqiptarët në Jugosllavi, njëkohësisht respektonte normat e marrëdhënieve ndërkombëtare.

Komunikata theksonte se politika e Tiranës ndaj Jugosllavisë mbështetej mbi parime të njohura të së drejtës ndërkombëtare: respektimin e sovranitetit shtetëror, mosndërhyrjen në punët e brendshme, respektin reciprok dhe barazinë ndërmjet shteteve. Kjo formulë kishte një rëndësi të veçantë në kushtet e propagandës së ashpër jugosllave, e cila shpesh akuzonte Shqipërinë për ndërhyrje në çështjet e brendshme të federatës. Përmes këtij argumentimi, autorët e komunikatës përpiqeshin të dëshmonin se mbështetja e Shqipërisë për të drejtat e shqiptarëve në Jugosllavi nuk ishte në kundërshtim me normat ndërkombëtare, por zhvillohej brenda kufijve të legjitimitetit diplomatik dhe politik.

Në të njëjtën kohë, dokumenti pasqyronte bindjen se Shqipëria kishte jo vetëm të drejtën morale, por edhe detyrimin historik për të ndjekur me kujdes fatin e shqiptarëve që jetonin jashtë kufijve të saj. Kjo ide lidhej ngushtë me konceptin e solidaritetit kombëtar, i cili kishte qenë një element i rëndësishëm në mendimin politik shqiptar gjatë gjithë shekullit XX. Për autorët, kujdesi për bashkëkombësit nuk nënkuptonte cenimin e kufijve shtetërorë, por mbrojtjen e të drejtave të tyre në përputhje me normat ndërkombëtare dhe me parimet universale të të drejtave të njeriut.

Në pikën e nëntë, komunikata i drejtohej drejtpërdrejt botës së organizuar ilegale shqiptare. Ajo u bënte thirrje të gjitha grupeve, organizatave dhe individëve që luftonin për Republikën Socialiste Shqiptare në Jugosllavi të bashkoheshin me LRSHJ-në. Kjo thirrje duhet parë në kontekstin e përpjekjeve të vazhdueshme për unifikimin e lëvizjes kombëtare shqiptare, e cila prej dekadash kishte vuajtur nga fragmentarizmi organizativ, dallimet ideologjike dhe mungesa e koordinimit të plotë.

Pas demonstratave të vitit 1981 ishte bërë gjithnjë e më e qartë se përballja me aparatin shtetëror jugosllav kërkonte një nivel më të lartë organizimi dhe bashkëpunimi. Pikërisht për këtë arsye, komunikata nuk e paraqiste LRSHJ-në si një organizatë të mbyllur apo sektare, por si një front të hapur ku mund të përfshiheshin të gjitha forcat që ndanin të njëjtin ideal politik. Në këtë mënyrë, bashkimi shihej jo vetëm si nevojë organizative, por si një domosdoshmëri historike për të rritur efektivitetin e rezistencës dhe për të shmangur shpërndarjen e energjive politike në veprime të veçuara.

Ndërkohë, pika e dhjetë përbën një nga deklaratat më të rëndësishme politike të dokumentit. Në të, LRSHJ-ja distancohej qartë nga çdo formë veprimi që mund të identifikohej me terrorizmin. Ky qëndrim kishte një peshë të veçantë, sepse në atë periudhë pushteti jugosllav përpiqej vazhdimisht ta etiketonte lëvizjen ilegale shqiptare si terroriste dhe ta paraqiste atë si kërcënim për rendin publik dhe sigurinë shtetërore.

Përmes kësaj deklarate, organizata përpiqej të bënte një dallim të qartë ndërmjet luftës politike dhe kombëtare për të drejta legjitime, nga njëra anë, dhe akteve që cenonin jetën e njerëzve ose binin ndesh me normat morale dhe politike të lëvizjes, nga ana tjetër. Kjo dëshmon për përpjekjen e saj për të ndërtuar një profil politik që mbështetej mbi legjitimitetin moral dhe mbi idenë e një lufte të drejtë kombëtare.

Po aq domethënës është edhe qëndrimi i saj ndaj individëve që konsideroheshin përgjegjës për represionin ndaj popullit shqiptar. Komunikata shprehte bindjen se nuk mund të kishte pajtim me ata që kishin marrë pjesë në shtypjen, persekutimin dhe vrasjen e shqiptarëve. Kjo pasqyronte klimën e rëndë politike të kohës, kur qindra aktivistë, studentë dhe qytetarë shqiptarë ishin arrestuar, dënuar ose vrarë gjatë dhe pas demonstratave të vitit 1981.

Njëkohësisht, organizata shpallte se nuk do të bashkëpunonte me ato rryma apo organizata politike që konsideroheshin tradhtare ndaj interesave kombëtare shqiptare. Në diskursin politik të lëvizjeve ilegale të asaj periudhe, nocioni i tradhtisë lidhej me çdo veprim apo orientim politik që shihej si pengesë për realizimin e të drejtave kombëtare ose si bashkëpunim me strukturat shtypëse të pushtetit. Në të njëjtën kohë, dokumenti theksonte se organizata nuk do të mbështeste as veprime që do të rrezikonin pavarësinë e Jugosllavisë, duke u përpjekur edhe një herë ta paraqiste kërkesën për Republikën si një kërkesë për barazi politike dhe jo si projekt për shpërbërjen e shtetit.

Në tërësi, këto tri pika pasqyrojnë një përpjekje të qartë të LRSHJ-së për të ndërtuar një identitet politik të bazuar në unitetin kombëtar, legjitimitetin ndërkombëtar dhe disiplinën organizative. Ato tregojnë se lëvizja synonte të paraqitej si një forcë politike e përgjegjshme, e aftë për të artikuluar kërkesat kombëtare shqiptare jo vetëm përmes gjuhës së rezistencës, por edhe përmes argumenteve politike, juridike dhe morale që synonin të fitonin mbështetje si brenda Jugosllavisë ashtu edhe në arenën ndërkombëtare. Në këtë kuptim, këto pjesë të komunikatës përfaqësojnë një dëshmi të rëndësishme të evolucionit politik të lëvizjes ilegale shqiptare në një nga periudhat më vendimtare të historisë së saj.

Në vazhdim të komunikatës, pas paraqitjes së programit politik, të qëndrimeve ideologjike dhe të objektivave strategjike, autorët ndaleshin edhe te çështjet organizative dhe te mesazhi që dëshironin t’i përcillnin opinionit ndërkombëtar. Këto pika përbëjnë një dëshmi të rëndësishme të përpjekjeve të lëvizjes për të ndërtuar jo vetëm një organizatë të qëndrueshme politike, por edhe një mekanizëm të komunikimit publik dhe të ndërkombëtarizimit të çështjes shqiptare.

Në pikën e njëmbëdhjetë, komunikata shpallte se organi qendror i Lëvizjes për Republikën Shqiptare në Jugosllavi do të ishte gazeta “Zëri i Kosovës”. Në pamje të parë, ky mund të duket si një vendim teknik dhe organizativ, por në të vërtetë ai kishte një rëndësi të veçantë politike dhe historike. Në kushtet e veprimit ilegal, shtypi përbënte armën më të rëndësishme të organizatave revolucionare. Përmes tij përhapej programi politik, informoheshin veprimtarët, demaskoheshin politikat e pushtetit dhe mbahej gjallë fryma e rezistencës kombëtare.

Emri “Zëri i Kosovës” bartte një simbolikë të fuqishme. Ai synonte të paraqitej si zëri autentik i një populli që, sipas autorëve të komunikatës, ishte privuar nga mundësia për të shprehur lirisht vullnetin e vet politik. Në një kohë kur mediat zyrtare kontrolloheshin nga aparati shtetëror dhe paraqisnin vetëm interpretimin e pushtetit mbi ngjarjet në Kosovë, një organ i tillë shihej si mjet për të krijuar një hapësirë alternative komunikimi. Përmes tij, lëvizja synonte të fliste në emër të shqiptarëve, të paraqiste versionin e saj të zhvillimeve politike dhe të ndërtonte një vetëdije kolektive rreth qëllimeve të saj.

Historikisht, gazetat ilegale kanë luajtur një rol të pazëvendësueshëm në lëvizjet kombëtare dhe revolucionare. Edhe në rastin e shqiptarëve në Jugosllavi, ato nuk ishin thjesht mjete informimi, por institucione politike në vetvete. Përmes tyre ruheshin lidhjet ndërmjet strukturave të ndryshme të organizatës, forcohej identiteti politik i anëtarëve dhe krijohej një hapësirë ku artikuloheshin aspiratat e lirisë dhe të barazisë kombëtare. Prandaj, shpallja e “Zërit të Kosovës” si organ qendror i LRSHJ-së paraqiste një hap të rëndësishëm në institucionalizimin e veprimtarisë së saj politike.

Më tej, komunikata kalonte në një nivel më të gjerë, duke iu drejtuar drejtpërdrejt bashkësisë ndërkombëtare. Në pikën e dymbëdhjetë, LRSHJ-ja i drejtonte një mesazh Organizatës së Kombeve të Bashkuara dhe qeverive të të gjitha vendeve që deklaroheshin në mbështetje të paqes, lirisë dhe demokracisë. Kjo pjesë e dokumentit është veçanërisht domethënëse, sepse tregon qartë se lëvizja nuk e konsideronte çështjen shqiptare si një problem të kufizuar brenda kufijve të Jugosllavisë, por si një çështje që meritonte vëmendjen e opinionit ndërkombëtar.

Në thelb të këtij apeli qëndronte bindja se problemi shqiptar në Jugosllavi nuk mund të zgjidhej pa njohjen e plotë të të drejtave kombëtare dhe politike të shqiptarëve. Komunikata argumentonte se shqiptarëve duhej t’u njihej statusi i kombit, një kërkesë që kishte qenë në qendër të debateve politike të asaj kohe. Sipas autorëve, mohimi i këtij statusi përbënte burimin kryesor të pabarazisë dhe diskriminimit politik që përjetonin shqiptarët në federatë.

Po aq e rëndësishme konsiderohej edhe kërkesa për njohjen e të drejtës së patjetërsueshme të shqiptarëve për Republikën e tyre në kuadër të Jugosllavisë. Kjo kërkesë paraqitej si një e drejtë legjitime politike dhe historike, e cila, sipas interpretimit të lëvizjes, buronte nga numri, territori, identiteti dhe roli i shqiptarëve në federatë. Për autorët e komunikatës, krijimi i Republikës nuk shihej si privilegj, por si korrigjim i një padrejtësie historike dhe si rruga e vetme drejt barazisë së plotë me popujt e tjerë të Jugosllavisë.

Komunikata i kushtonte vëmendje të veçantë edhe çështjes së të burgosurve politikë. Në klimën represive që pasoi demonstratat e vitit 1981, qindra shqiptarë ishin arrestuar, dënuar dhe burgosur për shkak të bindjeve dhe veprimtarisë së tyre politike. Për LRSHJ-në, lirimi i tyre pa kushte nuk ishte vetëm një kërkesë humanitare, por një kusht themelor për çdo normalizim të marrëdhënieve ndërmjet shtetit dhe popullit shqiptar. Në këndvështrimin e lëvizjes, ekzistenca e burgjeve të mbushura me aktivistë politikë ishte dëshmi se çështja shqiptare nuk mund të konsiderohej e zgjidhur.

Një vend të rëndësishëm zinte edhe çështja e mërgimtarëve politikë. Komunikata kërkonte mundësimin e kthimit në vendlindje të të gjithë atyre shqiptarëve që ishin detyruar të largoheshin për shkak të përndjekjes politike dhe veprimtarisë së tyre në mbështetje të Republikës Shqiptare në Jugosllavi. Kjo kërkesë pasqyronte realitetin e një periudhe kur shumë veprimtarë kishin gjetur strehim në vendet e Evropës Perëndimore, duke vazhduar prej andej aktivitetin politik dhe kombëtar.

Në fund të kësaj pike, komunikata shprehte një qëndrim të prerë dhe të vendosur: deri sa këto kërkesa të realizoheshin, LRSHJ-ja nuk do të pushonte veprimtarinë e saj. Kjo deklaratë përfaqësonte një zotim politik dhe moral, një premtim se lufta për të drejtat kombëtare dhe politike të shqiptarëve do të vazhdonte pavarësisht pengesave, represionit apo sakrificave që mund të kërkonte ajo.

Vijon