ROLI I MËRGATËS SHQIPTARE NË KUJTESËN HISTORIKE TË KOSOVËS (28)

Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha

Komunikata e Bashkimit – Lindja e “Lëvizjes për Republikën Shqiptare në Jugosllavi”

Në mesin e një morie dokumentesh ilegale që kisha gjetur në zarfin e ruajtur nga vitet, më ra në dorë një material që tërhoqi menjëherë vëmendjen time. Ai përbëhej nga katër faqe të daktilografuara dhe ndryshonte dukshëm nga dokumentet e tjera që zakonisht qarkullonin në rrethet ilegale. Nuk ishte një trakt i zakonshëm propagandistik, as një parullë e shkurtër me thirrje politike, të cilat përbënin formën më të përhapur të komunikimit të lëvizjes kombëtare shqiptare në Kosovë gjatë asaj periudhe. Përkundrazi, dokumenti mbante një emërtim të veçantë, të shkruar me shkronja të mëdha e të theksuara në krye të faqes: KOMUNIKAT.

Vetë përdorimi i këtij termi i jepte dokumentit një peshë dhe karakter të veçantë. Fjala “komunikatë” zakonisht lidhet me njoftime zyrtare, me deklarime politike ose me qëndrime publike të organizuara, çka e dallonte atë nga literatura e zakonshme ilegale. Që në shikim të parë krijohej përshtypja se autorët e saj nuk synonin thjesht të përçonin një mesazh proteste apo pakënaqësie, por të informonin, të orientonin dhe të artikulonin një qëndrim politik të strukturuar përballë zhvillimeve të kohës. Kjo dëshmonte edhe një shkallë më të lartë organizimi të lëvizjes ilegale shqiptare, e cila krahas veprimtarisë së saj të fshehtë po ndërtonte gradualisht edhe format e veta të komunikimit politik.

Pas këtij dokumenti vinte një tjetër material, po aq domethënës dhe i ngarkuar me simbolikë kombëtare. Ai mbante titullin KUSHTRIM, të shkruar gjithashtu me shkronja të mëdha. Vetë fjala “kushtrim” ka një vend të veçantë në traditën historike dhe kulturore shqiptare. Ajo lidhet me thirrjen për mobilizim, me alarmimin e popullit në çaste rreziku dhe me bashkimin e forcave për mbrojtjen e atdheut. Në kujtesën historike shqiptare, kushtrimi ka qenë zëri që ngrihej nga malet, kullat dhe fshatrat për të lajmëruar ardhjen e rrezikut ose për të ftuar njerëzit në luftë e qëndresë.

Pikërisht për këtë arsye, zgjedhja e këtij titulli nuk ishte e rastësishme. Ajo pasqyronte gjendjen politike dhe shoqërore në të cilën ndodhej populli shqiptar në Jugosllavi, si dhe synimin e autorëve për të zgjuar ndërgjegjen kombëtare dhe për të nxitur veprimin kolektiv. Ndryshe nga komunikata që kishte karakter më informues dhe politik, “Kushtrimi” mbante në vetvete frymën e thirrjes mobilizuese. Ai ishte një apel drejtuar shqiptarëve kudo që ndodheshin, brenda dhe jashtë atdheut, për t’u bashkuar rreth idealeve të lirisë, barazisë dhe vetëvendosjes kombëtare.

Këto dy dokumente, të vendosura njëri pas tjetrit, paraqesin në mënyrë simbolike dy dimensione të rëndësishme të veprimtarisë së lëvizjes ilegale shqiptare: dimensionin politik dhe organizativ, të mishëruar në “Komunikatën”, dhe dimensionin mobilizues e atdhetar, të shprehur përmes “Kushtrimit”. Ato dëshmojnë jo vetëm për përpjekjet e vazhdueshme të shqiptarëve për të artikuluar kërkesat e tyre kombëtare, por edhe për zhvillimin e një kulture politike rezistence që, pavarësisht represionit dhe ndjekjeve të vazhdueshme, vazhdonte të gjente forma të reja për të komunikuar me popullin dhe për të mbajtur gjallë idealin e lirisë. Në këtë kuptim, këto dokumente nuk janë thjesht dëshmi arkivore të një kohe të caktuar, por pasqyra të një epoke të tërë të rezistencës shqiptare, në të cilën fjala e shkruar shndërrohej në armë, ndërsa çdo tekst i shpërndarë fshehurazi bartte brenda vetes shpresën për një të ardhme më të drejtë dhe më të lirë.

Nën stemën e Republikës, e cila qëndronte si simbol identifikues dhe si shprehje vizuale e idealit politik që synonte lëvizja ilegale shqiptare, dokumenti hapej me titullin e shkruar me shkronja të mëdha “KOMUNIKATË”. Që në paraqitjen e parë, ky dokument krijonte përshtypjen e një akti politik me rëndësi të veçantë, jo vetëm për organizatat që e kishin hartuar, por edhe për të gjithë zhvillimin e lëvizjes kombëtare shqiptare në Jugosllavinë e fillimit të viteve tetëdhjetë. Prania e stemës dhe përdorimi i formës së komunikatës zyrtare synonin të përcillnin seriozitetin e momentit historik dhe të shprehnin pretendimin e qartë politik të organizatave shqiptare për përfaqësim kombëtar e shtetëror.

Në përmbajtjen e saj, komunikata njoftonte një ngjarje me rëndësi të jashtëzakonshme për historinë e rezistencës ilegale shqiptare. Ajo bënte të ditur se përfaqësuesit e Lëvizjes Nacionalçlirimtare të Kosovës dhe të Viseve të tjera Shqiptare në Jugosllavi (LNÇKVSHJ) dhe të Partisë Komuniste Marksiste-Leniniste Shqiptare në Jugosllavi (PKMLSHJ) ishin mbledhur më 17 shkurt 1982 për të zhvilluar bisedimet përfundimtare lidhur me bashkimin e tyre organizative dhe politike. Ky njoftim, në pamje të parë i shkurtër, bartte në vetvete një domethënie të thellë historike, sepse pasqyronte përpjekjet e gjata të grupeve ilegale shqiptare për të kapërcyer ndarjet organizative dhe për të krijuar një front të përbashkët politik.

Vitet që pasuan demonstratat studentore dhe popullore të pranverës së vitit 1981 kishin dëshmuar se lëvizja ilegale shqiptare po hynte në një etapë të re zhvillimi. Kërkesa për Republikën e Kosovës kishte marrë përmasa masive dhe ishte shndërruar në programin politik më të artikuluar të shqiptarëve në Jugosllavi. Në këto rrethana, fragmentarizimi i organizatave ilegale paraqiste një pengesë serioze për koordinimin e veprimeve dhe për përfaqësimin e unifikuar të aspiratave kombëtare. Prandaj, ideja e bashkimit nuk ishte vetëm një nevojë organizative, por një domosdoshmëri historike e diktuar nga zhvillimet politike të kohës.

Komunikata theksonte se pas përfundimit të bisedimeve dhe arritjes së marrëveshjes për bashkim, ishte vendosur që të dy organizatat të shkriheshin në një subjekt të vetëm politik, i cili do të vepronte nën emrin Lëvizja për Republikën Shqiptare në Jugosllavi (LRSHJ). Ky emërtim nuk ishte zgjedhur rastësisht. Përkundrazi, ai përfaqësonte një program të qartë politik dhe një synim të artikuluar hapur. Në qendër të tij qëndronte kërkesa për Republikën Shqiptare në kuadër të federatës jugosllave, një kërkesë që pas demonstratave të vitit 1981 ishte bërë simbol i rezistencës politike shqiptare.

Nga këndvështrimi historik, ky bashkim përfaqësonte një nga momentet më të rëndësishme në evolucionin e lëvizjes ilegale shqiptare. Ai dëshmonte pjekurinë politike të organizatave që kishin kuptuar se sfidat e kohës kërkonin tejkalimin e dallimeve ideologjike dhe organizative në emër të një qëllimi të përbashkët kombëtar. Bashkimi i tyre ishte rezultat i një procesi të gjatë reflektimi dhe bashkëpunimi, i cili synonte krijimin e një organizate më të fuqishme, më të centralizuar dhe më të aftë për të udhëhequr rezistencën politike të shqiptarëve.

Në planin simbolik, data e 17 shkurtit 1982 shënonte jo vetëm themelimin e një organizate të re, por edhe lindjen e një etape të re të lëvizjes kombëtare shqiptare në Jugosllavi. Ajo paraqiste përpjekjen për të institucionalizuar idealin e Republikës dhe për ta shndërruar atë nga një kërkesë e artikuluar në demonstrata dhe trakte ilegale në një platformë të organizuar politike. Përmes kësaj komunikate, lëvizja synonte t’u tregonte shqiptarëve se rezistenca nuk ishte e shpërndarë dhe spontane, por po merrte formën e një organizimi të vetëdijshëm dhe të koordinuar.

Prandaj, kjo komunikatë duhet parë jo vetëm si një dokument informues, por si një dëshmi historike e një momenti kyç në rrugëtimin politik të shqiptarëve në ish-Jugosllavi. Ajo pasqyronte aspiratat e një brezi që kërkonte barazi politike, njohje kombëtare dhe vetëvendosje, ndërsa njëkohësisht dëshmonte për përpjekjet e vazhdueshme për unitet dhe organizim në kushtet e represionit shtetëror. Në këtë kuptim, komunikata përfaqëson një gur themeli në historinë e organizimit politik të lëvizjes ilegale shqiptare dhe mbetet një burim i rëndësishëm për të kuptuar dinamikat e rezistencës kombëtare në fillim të viteve tetëdhjetë.

Më tej, autori i komunikatës vazhdonte të shpaloste zhvillimet e rëndësishme që kishin ndodhur në procesin e konsolidimit të lëvizjes ilegale shqiptare. Pas njoftimit për bashkimin e dy organizatave kryesore, ai bënte të ditur se përpjekjet për krijimin e një fronti sa më të gjerë politik nuk ishin ndalur me kaq. Përkundrazi, ato kishin vazhduar me intensitet edhe në drejtim të afrimit dhe bashkërendimit me organizatat e tjera ilegale që vepronin në Kosovë dhe në viset e tjera shqiptare nën Jugosllavi.

Në këtë kuadër, komunikata njoftonte se ndërkohë ishin zhvilluar bisedime edhe me përfaqësuesit e Organizatës Marksiste-Leniniste të Kosovës (OMLK), një prej organizatave më të njohura dhe më me ndikim në radhët e lëvizjes ilegale shqiptare të asaj kohe. Vetë përfshirja e OMLK-së në këto bisedime kishte rëndësi të veçantë, sepse kjo organizatë kishte një histori të gjatë veprimi politik e kombëtar dhe gëzonte autoritet të konsiderueshëm në mesin e veprimtarëve të rezistencës. Prandaj, afrimi i saj me procesin e bashkimit shihej si një hap i domosdoshëm drejt krijimit të një organizimi më të fuqishëm dhe më përfaqësues të aspiratave kombëtare shqiptare.

Sipas komunikatës, këto bisedime kishin vazhduar për disa muaj dhe kishin përfunduar më 15 maj 1982, duke shënuar kështu një etapë të re në përpjekjet për unifikimin e faktorit politik ilegal shqiptar. Kjo datë paraqiste kulmin e një procesi të gjatë konsultimesh, diskutimesh dhe harmonizimi qëndrimesh, gjatë të cilit organizatat pjesëmarrëse kishin shqyrtuar jo vetëm çështjet organizative, por edhe orientimin politik, strategjinë e veprimit dhe objektivat afatgjata të lëvizjes kombëtare.

Në aspektin historik, ky proces ishte shumë më tepër sesa një bashkim formal organizatash. Ai përfaqësonte një përpjekje serioze për të kapërcyer dallimet e trashëguara, interpretimet e ndryshme ideologjike dhe veprimet e fragmentuara që kishin karakterizuar një pjesë të lëvizjes ilegale shqiptare në dekadat e mëparshme. Për herë të parë pas demonstratave të vitit 1981, po krijoheshin kushtet për një bashkërendim më të gjerë të forcave politike që vepronin në ilegalitet, me synimin për të ndërtuar një platformë të përbashkët kombëtare.

Autori i komunikatës e paraqiste këtë proces si një arritje të rëndësishme politike, duke theksuar se përfaqësuesit e të tri organizatave kishin arritur një shkallë të lartë uniteti mendimi. Ky formulim nuk ishte thjesht një shprehje protokollare. Në gjuhën politike të kohës, ai nënkuptonte se organizatat kishin arritur të harmonizonin pikëpamjet e tyre mbi çështjet themelore që lidhnin fatin politik të shqiptarëve në Jugosllavi. Ishte një mënyrë për të treguar se, pavarësisht prejardhjes së ndryshme organizative dhe përvojave të veçanta të secilës lëvizje, ekzistonte një dakordim i gjerë rreth objektivave strategjike dhe rrugës që duhej ndjekur në të ardhmen.

Kjo frymë uniteti kishte një domethënie të veçantë në rrethanat politike të fillimviteve tetëdhjetë. Pas valës së represionit që pasoi pas demonstratave të vitit 1981, pushteti jugosllav kishte ndërmarrë masa të ashpra kundër veprimtarëve shqiptarë, duke arrestuar qindra persona, duke goditur organizatat ilegale dhe duke tentuar të paralizonte çdo formë organizimi politik. Në këto kushte, aftësia e organizatave për të gjetur gjuhë të përbashkët dhe për të ndërtuar një platformë të unifikuar përbënte jo vetëm një sukses politik, por edhe një akt rezistence morale ndaj përpjekjeve për përçarje dhe izolim.

Pikërisht për këtë arsye, komunikata theksonte se përfaqësuesit e tri organizatave, të mbështetur mbi këtë nivel të lartë mirëkuptimi dhe pajtimi, kishin marrë një sërë vendimesh dhe qëndrimesh të përbashkëta. Këto vendime nuk paraqiteshin thjesht si marrëveshje të natyrës teknike apo organizative, por si shprehje e një vizioni të ri politik që synonte të orientonte veprimtarinë e ardhshme të lëvizjes. Ato përfaqësonin përpjekjen për të krijuar një bosht të përbashkët veprimi, mbi të cilin do të ndërtohej organizimi i mëtejshëm i rezistencës shqiptare.

Në këtë mënyrë, pjesa e komunikatës që njoftonte për përfundimin e bisedimeve me OMLK-në dhe për arritjen e unitetit ndërmjet tri organizatave, paraqet një nga dëshmitë më të rëndësishme të procesit të konsolidimit politik të lëvizjes ilegale shqiptare. Ajo pasqyron një moment kur idealet e lirisë, të barazisë kombëtare dhe të Republikës po shndërroheshin gradualisht nga aspirata të shpërndara në një projekt politik të organizuar, të mbështetur mbi bashkimin, koordinimin dhe përgjegjësinë e përbashkët historike.

Pasi komunikata njoftonte për përmbylljen me sukses të bisedimeve ndërmjet organizatave ilegale shqiptare dhe për arritjen e një niveli të lartë uniteti politik, ajo vazhdonte me paraqitjen e vendimeve themelore që do të përcaktonin identitetin, karakterin dhe synimet strategjike të organizimit të ri. Këto vendime përfaqësojnë jo vetëm një program politik të kohës, por edhe një pasqyrim të aspiratave që kishin marrë formë në mesin e lëvizjes kombëtare shqiptare pas demonstratave të vitit 1981.

Vendimi ose pika e parë kishte të bënte me vetë emrin e organizatës së re. Përfaqësuesit e tri organizatave kishin vendosur që organizimi i përbashkët të mbante emrin Lëvizja për Republikën Shqiptare në Jugosllavi (LRSHJ). Ky emërtim ishte rezultat i një përzgjedhjeje të menduar politikisht dhe ideologjikisht. Ai nuk ishte thjesht një titull organizativ, por një deklaratë e hapur programore. Në vetë emrin e organizatës përfshihej objektivi kryesor politik për të cilin synonte të luftonte lëvizja: krijimin e Republikës Shqiptare në kuadër të Federatës Jugosllave. Në rrethanat e kohës, kur pushteti jugosllav e konsideronte kërkesën për Republikë si një sfidë serioze ndaj rendit ekzistues kushtetues, përfshirja e kësaj kërkese në emrin e organizatës përbënte një akt të guximshëm politik dhe një shprehje të qartë të identitetit të saj ideologjik.

Më tej, nën dy, komunikata e përshkruante LRSHJ-në si një front unik të rezistencës shqiptare, i cili do të synonte të bashkonte në gjirin e vet të gjitha forcat patriotike dhe revolucionare të popullit shqiptar në Jugosllavi. Kjo ide pasqyronte përpjekjen për të tejkaluar fragmentarizimin organizativ që kishte karakterizuar për një kohë të gjatë lëvizjen ilegale. Në vend të veprimit të ndarë dhe të izoluar, propozohej krijimi i një organizimi gjithëpërfshirës, ku do të gjenin vend të gjitha grupet, individët dhe rrymat politike që ndanin idealin e çlirimit kombëtar dhe të barazisë politike të shqiptarëve.

Veçanërisht domethënës ishte fakti se ky front nuk kufizohej vetëm brenda kufijve të Kosovës dhe viseve të tjera shqiptare në Jugosllavi. Komunikata i kushtonte rëndësi të veçantë edhe mërgatës shqiptare, duke e konsideruar atë pjesë të pandashme të lëvizjes kombëtare. Sipas këtij konceptimi, mijëra shqiptarë që kishin marrë rrugën e mërgimit për shkak të represionit politik, diskriminimit ekonomik dhe terrorit shtetëror serbomadh nuk duhej të mbeteshin spektatorë të zhvillimeve në atdhe. Përkundrazi, ata konsideroheshin si një potencial i rëndësishëm politik, kombëtar dhe organizativ që duhej të vihej në shërbim të çështjes shqiptare. Kjo qasje pasqyronte bindjen se rezistenca kombëtare nuk kishte kufij gjeografikë dhe se lufta për të drejtat e shqiptarëve duhej të zhvillohej kudo ku jetonin shqiptarët.

Pika e tretë e programit përbënte thelbin ideologjik dhe politik të organizatës së re. Në të artikulohej qartë synimi për krijimin e Republikës Socialiste Shqiptare në Jugosllavi, si njësi e veçantë politike në kuadër të federatës. Sipas këtij vizioni, kjo republikë duhej të përfshinte të gjitha territoret etnike shqiptare që ndodheshin brenda kufijve të Jugosllavisë së atëhershme. Kjo kërkesë nuk paraqitej thjesht si një projekt administrativ, por si një përpjekje për të korrigjuar padrejtësitë historike që, sipas këndvështrimit të lëvizjes, kishin lënë shqiptarët të ndarë në disa njësi politike e administrative dhe të privuar nga e drejta për vetëqeverisje të plotë.

Në aspektin ideologjik, komunikata e vendoste këtë objektiv brenda kornizës së mendimit revolucionar të kohës. Ajo theksonte se për realizimin e këtij qëllimi, lëvizja do të përdorte të gjitha format e veprimit që konsideroheshin të ligjshme në traditën e rezistencës revolucionare. Kjo formulë politike kishte një domethënie të veçantë. Ajo nënkuptonte se organizata nuk e kufizonte veprimtarinë e saj vetëm në propagandë, ndërgjegjësim politik apo organizim ilegal, por e konsideronte të hapur spektrin e mjeteve të rezistencës, në varësi të rrethanave historike dhe zhvillimeve politike.

Në këtë frymë, dokumenti shprehte bindjen se rruga drejt realizimit të aspiratave kombëtare mund të kalonte përmes formave të ndryshme të luftës politike, duke filluar nga veprimtaria propaganduese dhe organizative e deri te forma më radikale e rezistencës, nëse kushtet historike do ta impononin një gjë të tillë. Në logjikën politike të lëvizjeve revolucionare të asaj periudhe, revolucioni i armatosur nuk paraqitej si një zgjedhje e parapëlqyer, por si një mundësi që mund të bëhej e pashmangshme në rast se të gjitha rrugët e tjera për realizimin e të drejtave kombëtare do të mbylleshin nga pushteti.

Vijon