ROLI I MËRGATËS SHQIPTARE NË KUJTESËN HISTORIKE TË KOSOVËS (23)

Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha 

Në Emër të Lirisë dhe Republikës

Në këtë frymë, traktshkruesi i drejtohet proletariatit, inteligjencës përparimtare, rinisë revolucionare dhe forcave patriotike të të gjitha republikave jugosllave. Kjo thirrje përmban një mesazh të rëndësishëm: ai kërkon solidaritet dhe mirëkuptim, jo armiqësi. Sipas tij, shqiptarët nuk duhet të shihen si kundërshtarë të popujve të tjerë, por si një popull që kërkon ato të drejta që i konsideron legjitime dhe të garantuara madje edhe nga vetë Kushtetuta jugosllave.

Në këtë pjesë të traktit ngre një pyetje themelore të historisë moderne: a mund të bashkëjetojnë kombet pa e parë njëri-tjetrin si kërcënim? Autori duket se përgjigjet pozitivisht. Ai argumenton se konflikti nuk lind nga vetë ekzistenca e popujve të ndryshëm, por nga politikat që mbjellin mosbesim dhe urrejtje mes tyre. Në këtë kuptim, armiku nuk është tjetri, por ideologjia që përpiqet ta shndërrojë tjetrin në armik.

Në planin historik, kjo pjesë e traktit tingëllon si një thirrje nga një urë që përpiqet të lidhë brigje të ndara. Autori nuk dëshiron të ndërtojë mure mes shqiptarëve dhe popujve të tjerë; ai përpiqet të ndërtojë ura mirëkuptimi. Ai sikur u drejtohet punëtorëve në fabrikat e Beogradit, minatorëve të Bosnjës, studentëve të Zagrebit, intelektualëve të Lubjanës dhe fshatarëve të Malit të Zi, duke u thënë se dhimbja e një populli nuk duhet të përdoret për të nxitur urrejtjen e një tjetri.

Më tej, traktshkruesi shpreh bindjen se regjimi që ai e quan “klikë titiste” po hynte në fazën e rënies së vet historike. Në analizën e tij, krizat ekonomike, politike dhe ideologjike kishin filluar të gërryenin themelet e sistemit. Kjo ide pasqyron një tipar të zakonshëm të literaturës politike revolucionare: besimin se regjimet që mbështeten mbi padrejtësinë dhe shtypjen janë të destinuara të shemben nën peshën e kundërthënieve të tyre të brendshme.

Megjithatë, fundi i këtij fragmenti nuk dominohet nga gjuha e hakmarrjes. Përkundrazi, aty shfaqet një apel për paqe dhe bashkëjetesë. Autori argumenton se popujve të Ballkanit nuk u nevojiten konflikte të reja, por mirëkuptim reciprok, respekt dhe liri. Ai e paraqet këtë si rrugën e vetme që mund të shmangë tragjeditë e reja dhe të ndërtojë marrëdhënie më të drejta ndërmjet kombeve.

Në kulmin e këtij mesazhi, traktshkruesi formulon një parim moral universal: armik nuk është ai që i përket një kombi apo një etnie të caktuar, por ai që nxit urrejtjen, përçarjen dhe konfliktin ndërmjet popujve. Sipas tij, një njeri që lejon të përdoret si instrument për të nxitur hasmëri kundër një populli tjetër, në fund bëhet armik jo vetëm i atij populli, por edhe i vetë shoqërisë së tij.

Kështu, ky fragment përfundon me një mesazh që tejkalon kufijtë e debatit politik të kohës. Ai shndërrohet në një reflektim mbi përgjegjësinë morale të individit dhe të shoqërisë për të mos rënë pre e propagandës, për të mos lejuar që frika të zëvendësojë arsyen dhe për të mos pranuar që urrejtja të bëhet themel i marrëdhënieve ndërmjet popujve. Në sfondin e një historie të mbushur me plagë dhe konflikte, autori përpiqet të ruajë një ideal: se liria e një populli nuk duhet të ndërtohet mbi robërinë e tjetrit dhe se paqja e vërtetë lind vetëm kur drejtësia dhe dinjiteti njihen për të gjithë.

Gjatë leximit të këtij trakti, një nga formulimet që përsëritet vazhdimisht dhe që tërheq menjëherë vëmendjen është thirrja: “Të dashur bashkatdhetarë, revolucionarë e demokratë”. Kjo nuk është thjesht një mënyrë e zakonshme adresimi. Ajo shërben si një urë komunikimi midis autorit dhe lexuesit, si një përpjekje për të krijuar një komunitet të përbashkët emocional, politik dhe kombëtar. Çdo herë që kjo thirrje rikthehet, ajo tingëllon si kambanë kujtese, si një përpjekje për t’i bashkuar njerëzit rreth një ideali të përbashkët dhe për t’i kujtuar se përballë sfidave historike nuk janë individë të veçuar, por pjesë e një kolektiviteti me fat të përbashkët.

Në këtë vazhdë, traktshkruesi ndalet te një çështje që, sipas tij, përbënte një nga plagët më të thella të shqiptarëve në Jugosllavi: gjendja ekonomike e Kosovës dhe e viseve të tjera shqiptare. Mirëpo ai nuk e trajton këtë problem përmes statistikave, tabelave apo analizave ekonomike të hollësishme. Përkundrazi, ai zgjedh një qasje më dramatike dhe më politike. Sipas tij, varfëria, papunësia dhe prapambetja nuk janë dukuri që kërkojnë shpjegime të gjata, sepse ato paraqiten si pasojë e drejtpërdrejtë e një sistemi që, në perceptimin e tij, ushtronte shtypje të vazhdueshme mbi popullin shqiptar.

Në thelb të këtij argumenti qëndron një ide e rëndësishme politike: autori e sheh zhvillimin ekonomik dhe lirinë politike si të pandashme nga njëra-tjetra. Në mendimin e tij, nuk mund të ketë përparim ekonomik aty ku mungon liria, as mirëqenie aty ku sundon frika. Prandaj, sipas tij, prapambetja e Kosovës nuk ishte një rastësi historike apo një pasojë e kushteve natyrore, por produkt i marrëdhënieve të padrejta politike që kishin zgjatur për dekada.

Kjo e thënë nga traktshkruesi është një mënyrë tipike e interpretimit të realitetit nga lëvizjet çlirimtare. Sipas kësaj logjike, varfëria nuk shihet si problem teknik apo ekonomik, por si rezultat i strukturave të pushtetit. Papunësia, mungesa e investimeve dhe zhvillimi i pabarabartë paraqiten si simptoma të një sëmundjeje më të thellë: mungesës së barazisë politike dhe kombëtare.

Në gjuhën e traktit, këto probleme marrin përmasa pothuajse ekzistenciale. Autori sugjeron se kur një qeveri arrin deri aty sa të përdorë dhunën kundër popullit të vet, atëherë nuk ka nevojë të kërkohen shkaqe të tjera për prapambetjen ekonomike. Në këtë këndvështrim, terrori politik dhe stagnimi ekonomik paraqiten si dy anë të së njëjtës medalje.

Më tej, traktshkruesi argumenton se përballë këtyre kushteve populli nuk mbeti pasiv. Ai e paraqet historinë si një përplasje të vazhdueshme midis dëshirës së popullit për liri dhe përpjekjeve të pushtetit për ta ruajtur kontrollin. Sipas tij, sa herë që shqiptarët janë ngritur për të kundërshtuar padrejtësitë, pushteti është përpjekur të gjejë mënyra të reja për t’i nënshtruar.

Këtu autori paraqet një përshkallëzim të mjeteve të represionit. Në interpretimin e tij, kur format e zakonshme të kontrollit nuk japin rezultat, pushteti kalon te mjetet më të ashpra: arrestimet masive, burgosjet, dhuna dhe vrasjet. Ky është një motiv i njohur në literaturën politike revolucionare, ku regjimi paraqitet si një strukturë që, përballë sfidës së popullit, detyrohet të mbështetet gjithnjë e më shumë te forca.

Autori përshkruan atë që sociologët e quajnë spiralë e përshkallëzimit. Sa më shumë që shtohet rezistenca, aq më shumë rritet represioni; dhe sa më shumë rritet represioni, aq më shumë forcohet bindja e rezistencës se ndryshimi është i domosdoshëm. Në këtë mënyrë, konflikti paraqitet si një proces që ushqen vetveten.

Por kulmi i këtij fragmenti nuk qëndron te përshkrimi i dhunës. Ai qëndron te bindja e autorit se populli ka marrë një vendim historik: të mos ndalet derisa të arrijë atë që ai e quan “fitore të plotë”. Kjo ide shfaqet si boshti moral i gjithë traktit. Për autorin, historia nuk është një seri ngjarjesh të rastësishme, por një udhëtim i gjatë drejt një qëllimi të caktuar.

Kjo bindje e lartpërmendur ngjan me një lumë malor që zbret nga majat e larta. Ai mund të pengohet nga shkëmbinjtë, mund të ndahet në degë të ndryshme, mund të ngadalësohet përkohësisht, por nuk e humb kurrë drejtimin e tij drejt detit. Ashtu edhe populli që përshkruan traktshkruesi: i lodhur nga varfëria, i goditur nga represioni dhe i plagosur nga padrejtësitë, por ende i vendosur të vazhdojë rrugën e tij.

Në fund, ky fragment nuk është vetëm një analizë e gjendjes ekonomike apo politike të kohës. Ai është një manifest besimi në qëndrueshmërinë e një populli. Përmes gjuhës së ngarkuar me emocion, simbolikë dhe patos politik, autori përpiqet të bindë lexuesin se as varfëria, as represioni dhe as dhuna nuk mund të mposhtin një popull që ka vendosur të mos heqë dorë nga idealet e tij. Në këtë kuptim, teksti shndërrohet në një rrëfim për përballjen e gjatë midis forcës së pushtetit dhe forcës së shpresës — dhe autori është i bindur se, në fund, është kjo e fundit që do të mbijetojë.

Në vijim të traktit, autori i rikthehet sërish formulës së tij karakteristike drejtuese: “Të dashur bashkatdhetarë, revolucionarë e demokratë të nderuar”. Kjo thirrje, e përsëritur në mënyrë ritmike përgjatë gjithë tekstit, nuk është vetëm një element stilistik. Ajo krijon ndjesinë e një kuvendi të madh kombëtar, ku autori kërkon të flasë jo vetëm me mendjen e lexuesit, por mbi të gjitha me ndërgjegjen dhe emocionin e tij. Çdo rikthim i kësaj formule ngjan me një kambanë që thërret njerëzit të mblidhen rreth një ideali të përbashkët, duke i kujtuar se janë pjesë e një historie dhe e një fati kolektiv.

Në këtë pjesë të traktit, vëmendja zhvendoset nga analiza e padrejtësive historike dhe represionit drejt një elementi që autori e konsideron vendimtar për suksesin e çdo lëvizjeje çlirimtare: moralin e masave popullore. Në optikën e tij, luftërat nuk fitohen vetëm me armë, organizim apo strategji. Mbi të gjitha, ato fitohen në shpirtin e njerëzve, në besimin e tyre se sakrifica ka kuptim dhe se e ardhmja mund të jetë ndryshe nga e tashmja.

Autori pohon se lëvizja ndodhet në një fazë të rëndësishme të zhvillimit të saj, në një pikë ku vendosmëria morale e popullit ka marrë një peshë të veçantë. Ai shpreh bindjen se gjendja shpirtërore e masave është e fortë, se ekziston një ndjenjë e thellë përkushtimi ndaj kauzës dhe se populli është i gatshëm të përballojë vështirësi të mëdha për hir të idealeve që beson.

Nga këndvështrimi i lëvizjeve politike, ky është një moment tepër domethënës. Historikisht, lëvizjet që kanë mbijetuar për periudha të gjata nuk janë mbështetur vetëm te organizatat apo udhëheqësit, por te krijimi i asaj që studiuesit e quajnë “kulturë rezistence”. Kjo kulturë ndërtohet mbi simbole, parulla, kujtime dhe përvoja të përbashkëta që ushqejnë ndjenjën e përkatësisë dhe të misionit historik.

Në këtë kuadër duhet kuptuar edhe përmendja e parullave popullore që autori sjell si shembull të moralit të lartë. Për të, këto shprehje nuk janë vetëm fjalë të rastësishme, por forma të komunikimit kolektiv, përmes të cilave populli shpreh vendosmërinë, humorin, ironinë dhe gatishmërinë për sakrificë. Në historinë e lëvizjeve kombëtare, parullat kanë luajtur shpesh rolin e kodeve simbolike që mbajnë gjallë frymën e rezistencës edhe në kohë represioni.

Autori e sheh moralin e popullit si një zjarr që vazhdon të digjet nën hirin e kohëve të vështira. Mund të fryjnë erëra të forta, mund të bien stuhi represioni, por flaka nuk shuhet. Përkundrazi, ajo ruan nxehtësinë e saj në zemrat e njerëzve dhe pret momentin për të shpërthyer me forcë të re.

Më pas, traktshkruesi ndalet te organizatat revolucionare dhe gjendja e tyre. Ai vëren se, pavarësisht goditjeve të vazhdueshme, ato po konsolidohen dhe po forcojnë strukturat e tyre. Në logjikën e tij, arrestimet dhe vrasjet nuk kanë arritur ta shkatërrojnë lëvizjen. Përkundrazi, ato kanë shërbyer si provë e qëndrueshmërisë së saj.

Ky është një motiv i njohur në historinë e lëvizjeve ilegale. Represioni shpesh synon të thyejë organizimin dhe të mbjellë frikë, por në shumë raste ai mund të prodhojë efektin e kundërt: të forcojë ndjenjën e solidaritetit dhe të rrisë bindjen se kauza për të cilën luftohet është e drejtë. Traktshkruesi e interpreton pikërisht në këtë mënyrë situatën që përshkruan.

Ai kritikon gjithashtu përpjekjet e pushtetit për të krijuar perceptimin se lëvizja është shkatërruar sa herë që arrestohen ose dënohen aktivistë të njohur. Sipas tij, propaganda përpiqet t’i bindë njerëzit se organizatorët janë eliminuar dhe se rezistenca ka marrë fund. Mirëpo autori e kundërshton këtë logjikë duke nënkuptuar se një lëvizje e vërtetë nuk mbështetet vetëm te individët, por te idealet dhe mbështetja popullore.

Në këtë rrafsh shtrohet një reflektim interesant mbi raportin ndërmjet individit dhe historisë. Traktshkruesi duket se sugjeron se njerëzit mund të burgosen, mund të dënohen apo edhe të humbin jetën, por idetë që kanë zënë rrënjë në ndërgjegjen e një populli janë shumë më të vështira për t’u zhdukur. Në këtë kuptim, ai e paraqet lëvizjen si diçka më të madhe se vetë aktivistët e saj.

Një tjetër element që autori e konsideron thelbësor është bashkimi i forcave revolucionare. Ai vëren se dëshira për unitet po bëhet gjithnjë e më e fortë dhe se gjithnjë e më shumë njerëz po kuptojnë se fragmentimi është luks që nuk mund të përballohet. Në analizën e tij, koha kërkon bashkim, koordinim dhe tejkalim të ndasive.

Nga perspektiva politike, kjo ide lidhet me një nga kushtet kryesore të suksesit të lëvizjeve kolektive: aftësinë për të krijuar kohezion dhe për të ndërtuar një identitet të përbashkët. Historikisht, shumë lëvizje kanë dështuar jo për shkak të mungesës së mbështetjes popullore, por për shkak të përçarjeve të brendshme. Prandaj autori e paraqet bashkimin si një domosdoshmëri historike dhe jo thjesht si një dëshirë politike.

Në fund, ky fragment përshkohet nga një optimizëm i kujdesshëm. Pavarësisht burgjeve, pavarësisht propagandës dhe pavarësisht goditjeve që përshkruan, autori beson se forca morale e popullit mbetet e paprekur. Ai sheh një popull që vazhdon të besojë, një rini që vazhdon të ëndërrojë dhe organizata që vazhdojnë të mbajnë gjallë idealin e tyre.

Në këtë pjesë të traktit, autori largohet për një çast nga përshkrimet e represionit, burgosjeve dhe vuajtjeve, për t’u ndalur te ajo që ai e konsideron forcën më të madhe të një populli në lëvizje: shpresa për të ardhmen. Në të gjithë tekstin ndihet një përzierje e dhimbjes me vendosmërinë, por këtu mbizotëron optimizmi. Ky nuk është një optimizëm i verbër apo romantik, është një optimizëm që, sipas traktshkruesit, buron nga vetë përvoja e rezistencës dhe nga aftësia e popullit për të vazhduar luftën edhe në rrethanat më të vështira.

Autori argumenton se dëshmia më e fortë e këtij optimizmi gjendet në zhvillimet e vitit të kaluar. Ai fton lexuesin të shikojë jo vetëm vuajtjet dhe goditjet që kishte pësuar lëvizja, por mbi të gjitha aftësinë e saj për të mbijetuar dhe për t’u ringritur vazhdimisht. Në mendimin e tij, një lëvizje që arrin të organizojë demonstrata të reja edhe në kushte represioni të ashpër është një lëvizje që ka rrënjë të thella në popull dhe që nuk mund të shuhet lehtësisht.

Traktshkruesi prek një element thelbësor të lëvizjeve kolektive: rezistencën morale të shoqërisë përballë represionit. Shumë regjime kanë besuar se frika është instrumenti më i fuqishëm për të kontrolluar masat. Mirëpo historia ka treguar se ekziston një pikë kur frika humbet efektin e saj. Kur padrejtësitë perceptohen si të padurueshme, njerëzit fillojnë ta shohin veprimin kolektiv si më pak të rrezikshëm sesa heshtjen. Pikërisht këtë gjendje duket se përshkruan autori kur flet për demonstratat e njëpasnjëshme që vazhdojnë pavarësisht pranisë së aparatit shtetëror.

Në këtë frymë, ai përmend përvjetorin e demonstratave si një moment simbolik. Për të, ky nuk është vetëm një përkujtim i një ngjarjeje të kaluar. Është një provë se kujtesa kolektive mund të shndërrohet në energji politike. Përvjetori bëhet një ritual i rezistencës, një moment kur kujtimi i protestave të djeshme ushqen guximin për protestat e sotme.

Në planin inspirues, ky përvjetor ngjan me një zjarr që mbahet ndezur nga brezi në brez. Një vit më parë ishte ndezur një shkëndijë. Pushteti kishte menduar se ajo do të shuhej nën peshën e dhunës, por kur erdhi dita e përkujtimit, populli e kishte kthyer atë në një flakë më të madhe. Në vend që kujtimi të zbehej, ai ishte bërë më i gjallë. Në vend që frika të rritej, ishte forcuar vendosmëria.

Autori përshkruan gjithashtu atmosferën e një vendi të militarizuar. Sipas tij, aparati shtetëror kishte mobilizuar forca të shumta sigurie dhe ushtrie për të kontrolluar çdo cep të territorit. Në gjuhën e traktit, qytetet dhe fshatrat paraqiten si hapësira të mbushura me roje, patrulla dhe sy vigjilentë që përpiqen të mbikëqyrin çdo lëvizje. Por ajo që dëshiron të theksojë autori është kontrasti midis forcës së pushtetit dhe forcës së vullnetit popullor.

Në bazë të traktit, ai ngre një ide interesante: se kontrolli fizik i hapësirës nuk do të thotë domosdoshmërisht kontroll i ndërgjegjes. Një shtet mund të mbushë rrugët me policë dhe kazermat me ushtarë, por e ka shumë më të vështirë të kontrollojë mendimet, ëndrrat dhe aspiratat e njerëzve. Pikërisht aty, në atë hapësirë të padukshme të ndërgjegjes kolektive, autori mendon se po zhvillohej beteja më e rëndësishme.

Më pas, traktshkruesi ndalet te forma e luftës që po zhvillohej në atë kohë. Ai e përshkruan atë si një luftë demonstratash, një luftë të shprehur përmes daljes së njerëzve në rrugë, përmes protestës dhe artikulimit publik të kërkesave. Në interpretimin e tij, kjo formë nuk ishte zgjedhur rastësisht. Ajo ishte produkt i kushteve konkrete dhe i gjykimit të popullit për mënyrën më të përshtatshme të veprimit.

Nga këndvështrimi i teorisë politike, kjo është një formë e asaj që quhet mobilizim masiv paqësor, ku protesta publike shndërrohet në mjetin kryesor të presionit politik. Demonstratat nuk paraqiten thjesht si tubime, por si një formë komunikimi kolektiv përmes së cilës një popull i bën të njohura kërkesat dhe aspiratat e veta.

Megjithatë, autori lë të kuptohet se e ardhmja mbetet e hapur. Ai sugjeron se mënyra se si do të zhvillohet lufta në vijim do të varet nga reagimi i pushtetit. Kjo është një fjali me ngarkesë të fortë politike, sepse nënkupton se rrjedha e ngjarjeve nuk përcaktohet vetëm nga dëshirat e lëvizjes, por edhe nga mënyra se si pushteti zgjedh t’u përgjigjet kërkesave të saj.

Kulmi emocional dhe politik i këtij fragmenti vjen në fund, kur autori artikulon qartë objektivin që ai e konsideron të panegociueshëm: Republikën. Kjo kërkesë paraqitet si shprehja më e lartë e aspiratave të popullit. Në tekst ajo nuk shfaqet si një slogan i zakonshëm politik, por si simbol i një ëndrre kolektive që, sipas autorit, kishte marrë formë të qartë në ndërgjegjen popullore.

Në thirrjen “Le të rrojë Republika!” funksionon si një kulm dramatik. Pas një rrëfimi të gjatë për padrejtësitë, represionin, sakrificat dhe demonstratat, autori përmbledh të gjithë kuptimin e luftës në këtë formulë të shkurtër, por të fuqishme. Ajo shndërrohet në një simbol shprese, në një flamur ideologjik dhe në një vizion të së ardhmes.

Kështu, ky fragment përmbyllet me tonin e një manifesti optimist. Pavarësisht burgjeve, ushtarëve, patrullave dhe kërcënimeve, traktshkruesi është i bindur se historia po lëviz në drejtimin që dëshiron populli. Në sytë e tij, demonstratat nuk janë vetëm protesta të një momenti; ato janë paralajmërimi i një epoke të re. Dhe në horizontin që ai vizaton, mbi mjegullën e represionit dhe pasigurive, shfaqet si një yll udhërrëfyes ideja që e përshkon tërë traktin: besimi se sakrifica, qëndresa dhe vullneti kolektiv do të çojnë një ditë drejt realizimit të aspiratës që ai e quan fitore historike.

Në pjesën përmbyllëse të traktit, autori kalon nga analiza e ngjarjeve dhe interpretimi i realitetit politik në formulimin e drejtpërdrejtë të programit politik të mërgatës shqiptare. Pas një rrëfimi të gjatë për padrejtësitë historike, represionin, demonstratat dhe sakrificat, ai përpiqet t’i japë zë aspiratave që, sipas tij, burojnë nga vetë vullneti i popullit shqiptar. Kjo pjesë ka karakterin e një manifesti politik, por njëkohësisht mbart edhe tonin emocional të një betimi kolektiv.

Edhe këtu ai i drejtohet lexuesit me gjuhën e afërsisë dhe solidaritetit: “Të dashur shokë e shoqe”, kjo thirrje përmban një ndjenjë barazie dhe bashkësie, duke krijuar përshtypjen e një kuvendi të madh kombëtar ku nuk ka dallime midis atyre që jetojnë në atdhe dhe atyre që gjenden në mërgim. Për traktshkruesin, mërgata nuk është një botë e ndarë nga vendlindja, ajo është vazhdim i së njëjtës trupë kombëtare, një pjesë e së njëjtës ndërgjegje historike që rreh larg kufijve, por me zemrën të lidhur me tokën amtare.

Autori e paraqet popullin shqiptar si një trup të bashkuar në një nga momentet që ai i konsideron vendimtare të historisë së tij. Në interpretimin e tij, viti që kishte kaluar ishte dëshmi e një vetëdijeje të re politike dhe kombëtare. Demonstratat, protestat, burgosjet dhe dëshmorët paraqiten si shenja të një populli që kishte vendosur të mos heshtte më. Në këtë këndvështrim, sakrifica nuk shihet si humbje, por si dëshmi e gjallë e vendosmërisë kolektive.

Në këtë plan, populli paraqitet si një lumë i madh që ka mbledhur në vetvete përrenjtë e shumë brezave. Për një kohë të gjatë ai kishte rrjedhur i ndarë në degë të ndryshme, por në çastet vendimtare të historisë, sipas autorit, ai bashkohej në një rrjedhë të vetme dhe të fuqishme. Kjo rrjedhë bartte me vete kujtesën e të rënëve, shpresat e të gjallëve dhe ëndrrat e atyre që do të vinin pas.

Kërkesa e parë që artikulohet është ajo për Kosovën Republikë brenda federatës, një kërkesë që në kontekstin politik të kohës përfaqësonte aspiratën kryesore të demonstratave të vitit 1981. Në mendimin e traktshkruesit, republika nuk është vetëm një kategori juridike apo administrative. Ajo paraqitet si simbol i barazisë politike, i dinjitetit kombëtar dhe i njohjes së subjektivitetit politik të shqiptarëve në kuadër të federatës jugosllave. Në planin simbolik, republika shfaqet si një flamur i ngritur mbi sakrificat e brezave.

Kërkesa e dytë lidhet me njohjen e shqiptarëve si komb dhe me të drejtën e vetëvendosjes. Kjo paraqitet nga autori si një çështje themelore e drejtësisë politike. Në logjikën e tij, një komb që njihet si i tillë duhet të ketë të drejtën të vendosë vetë për fatin e tij historik. Kjo kërkesë mbështetet në konceptet që qarkullonin në diskursin marksist-leninist të kohës mbi të drejtën e kombeve për vetëvendosje. Për traktshkruesin, kjo nuk është një kërkesë radikale, por një e drejtë që ai e konsideron universale.

Më tej, ai kërkon lirimin pa kushte të të gjithë të burgosurve politikë dhe kthimin e tyre në Kosovë. Në këtë pjesë ndihet një ton i thellë human dhe emocional. Të burgosurit nuk paraqiten vetëm si aktivistë politikë, por si bij, prindër, vëllezër dhe motra të ndarë nga familjet e tyre. Kërkesa për amnisti tingëllon si dëshirë për të hapur dyert e burgjeve dhe për të rikthyer dritën në shtëpitë ku mungesa kishte lënë plagë të thella.

Vijon