[ Libra NëLinjë ]
Isuf B. Bajrami
Nga vrasja e dy ushtarakëve shqiptarë më 10 prill 1994, te arrestimi i shtatë personave në Greqi, dokumenti i Antiterrorit i vitit 2007, fashikulli gjyqësor bosh dhe pushimi i hetimeve nga SPAK-u. Një histori që ngre pikëpyetje të rënda për identifikimin e autorëve dhe përgjegjësinë e institucioneve shqiptare.
HYRJE
Një krim, shumë dokumente dhe një e vërtetë që ende mungon
Ka ngjarje në historinë e një shteti që nuk mund të mbyllen me një raport policor, një deklaratë diplomatike apo një vendim për pushimin e hetimeve. Ato mbeten plagë të hapura për aq kohë sa autorët nuk identifikohen, përgjegjësitë nuk përcaktohen dhe institucionet nuk japin përgjigje.
Sulmi i armatosur ndaj postës kufitare të Peshkëpisë, më 10 prill 1994, është një prej këtyre ngjarjeve.
Në orët e para të mëngjesit, një grup i armatosur, i veshur me uniforma ushtarake, hyri nga territori grek në Shqipëri dhe sulmoi postën kufitare të Peshkëpisë, në Gjirokastër. Nga sulmi mbetën të vrarë dy ushtarakë shqiptarë: ushtari Arsen Llazar Gjini dhe komandanti i postës, kapiteni i parë Fatmir Sali Shehu. Tre ushtarakë të tjerë u plagosën, ndërsa nënoficeri Qemal Sulo Stroka u mor peng dhe u la më pas i lirë. Sulmuesit grabitën armatimin e repartit dhe u larguan në drejtim të kufirit.[1]
Një ditë më pas, organizata MAVI, e njohur si Fronti për Çlirimin e Vorio Epirit, mori përsipër përgjegjësinë për sulmin, sipas raportimeve të kohës dhe materialeve të publikuara më vonë.[2]
Tridhjetë e dy vjet më vonë, Shqipëria ende nuk ka një vendim gjyqësor përfundimtar që të identifikojë dhe të dënojë autorët e vrasjeve të Peshkëpisë.
Por historia nuk përfundon me sulmin. Ajo vazhdon me ndalimin në Greqi të shtatë personave në mars të vitit 1995, me dyshimet për lidhjen e tyre me MAVI-n, me armët e sekuestruara, me dokumentin e Antiterrorit të vitit 2007, me rihapjen e hetimeve në vitin 2019 dhe, mbi të gjitha, me mungesën e dokumentacionit të një procesi gjyqësor të mëparshëm.
Në këtë histori shfaqet edhe emri i Fredi Belerit, i cili u ndalua në Greqi në vitin 1995 dhe u përmend në hetimet shqiptare të mëvonshme. Ai ka mohuar çdo lidhje me sulmin e Peshkëpisë dhe ka deklaruar se në kohën e ngjarjes ndodhej në Qipro.
Nuk ekziston një vendim gjyqësor që e shpall Belerin fajtor për vrasjet e Peshkëpisë. Ky fakt duhet respektuar. Por kjo nuk ia heq publikut të drejtën të kërkojë shpjegime për dokumentet, dëshmitë dhe rrethanat që e kanë bërë emrin e tij pjesë të kësaj historie.
Peshkëpia nuk është vetëm çështja e Fredi Belerit. Është një histori për sigurinë kombëtare, për përgjegjësinë e institucioneve dhe për mënyrën se si një krim i rëndë mund të mbetet pa autorë të identifikuar edhe pas më shumë se tri dekadash.
1. 10 PRILL 1994: NATËN KUR U SHKEL SOVRANITETI SHQIPTAR
Raporti i Policisë së Gjirokastrës, i hartuar më 11 prill 1994 dhe i dërguar në Ministrinë e Brendshme, përbën një nga dokumentet më të rëndësishme për rindërtimin e ngjarjes.[1]
Sipas këtij raporti, sulmi ndodhi rreth orës 02:30. Një grup prej gjashtë deri në shtatë personash, të maskuar dhe të veshur me uniforma ushtarake greke, hyri nga territori grek nëpërmjet grykës së Bogazit dhe iu drejtua postës kufitare.
Agresorët goditën fillimisht rojën e jashtme, ushtarin Arsen Llazar Gjini, 20 vjeç, nga fshati Seman i Fierit, duke i shkaktuar vdekjen. Më pas hynë në ambientet e repartit dhe vranë komandantin Fatmir Sali Shehu, 34 vjeç.
Tre ushtarakë të tjerë mbetën të plagosur. Raporti përshkruan edhe marrjen peng të nënoficerit Qemal Sulo Stroka, i cili u lidh me pranga dhe u largua nga agresorët. Ai u la më pas i lirë pranë kufirit.[1]
Sulmuesit morën 16 automatikë dhe dy pistoleta nga ambientet e repartit.
Një prej elementeve më domethënëse të raportit është përmbajtja e mesazheve që agresorët u drejtuan ushtarëve shqiptarë. Ata përmendën Vorio Epirin dhe e lidhën sulmin me pretendimet e tyre territoriale.
Raporti shënon gjithashtu se disa nga agresorët flisnin greqisht, ndërsa të tjerë flisnin shqip, njëri me theks minoritar dhe një tjetër me dialekt të jugut.
Këto të dhëna janë pjesë e dokumentacionit të kohës dhe kanë rëndësi për rindërtimin e ngjarjes.
Nuk bëhej fjalë për një incident të zakonshëm kufitar. Ishte një sulm i armatosur në territorin shqiptar, me dy viktima, të plagosur, marrje peng dhe grabitje të armatimit ushtarak.
Përmasat e tij kërkonin një hetim të plotë dhe një përgjigje të qartë shtetërore.
2. MAVI DHE PRETENDIMET PËR VORIO EPIRIN
Më 11 prill 1994, një ditë pas sulmit, organizata MAVI mori përsipër përgjegjësinë nëpërmjet një deklarate të publikuar në gazetën greke „Eleftherotipia”, sipas referencave historike të cituara në raportimet e mëvonshme.[2]
Në deklaratë kërkohej intensifikimi i veprimeve për të ashtuquajturin çlirim të Vorio Epirit.
Dy ditë më vonë, më 13 prill, gazeta nacionaliste greke „Stohos” publikoi një fotografi të personave të identifikuar si pjesëtarë të organizatës, të shoqëruar me titullin: „Frikë në Tiranë nga goditja e fortë”.[2]
Këto publikime kanë rëndësi sepse tregojnë se sulmi nuk u shfaq vetëm si një ngjarje e izoluar kriminale, por u shoqërua edhe me propagandë politike dhe nacionaliste.
Reagimet zyrtare greke të atyre ditëve ishin gjithashtu domethënëse.
Sekretari i shtetit për Punët e Jashtme, Jorgos Papandreu, pranoi publikisht ekzistencën e elementeve ekstremiste që vepronin rreth çështjes së Vorio Epirit, ndërsa zëdhënësi i qeverisë greke, Venizellos, deklaroi se nuk mund të përjashtohej paraprakisht përfshirja e elementeve fanatike.[2]
Këto deklarata nuk përbëjnë pranim të përgjegjësisë së shtetit grek për sulmin. Megjithatë, ato tregojnë se autoritetet e Athinës ishin të vetëdijshme për ekzistencën e rrymave ekstremiste që ushqenin pretendime territoriale ndaj Shqipërisë.
Pas ngjarjes pati edhe përplasje diplomatike. Shqipëria kërkoi reagim ndërkombëtar dhe ngriti çështjen në Këshillin e Sigurimit të Kombeve të Bashkuara. Marrëdhëniet mes dy vendeve u tensionuan ndjeshëm.[2]
Duhet theksuar se përgjegjësia për sulmin u takon organizatorëve dhe autorëve konkretë, jo popullit grek dhe as komunitetit minoritar grek në Shqipëri.
Por kjo nuk mund të përdoret si arsye për të shmangur përgjegjësinë e individëve dhe organizatave që kanë vepruar kundër sovranitetit shqiptar.
3. MARS 1995: SHTATË TË NDALUAR NË GREQI DHE NJË PISTË E RËNDËSISHME HETIMORE
Pothuajse një vit pas sulmit, në Greqi ndodhi një zhvillim që mund të kishte qenë vendimtar për zbardhjen e Peshkëpisë.
Më 18 mars 1995, sipas raportit të Policisë së Gjirokastrës të publikuar më vonë nga ABC News, autoritetet greke ndaluan shtatë persona pranë kufirit shqiptaro-grek.[3] Një raportim i mëvonshëm i Inside Story e daton episodin më 19 mars 1995.[4] Kjo mospërputhje duhet zgjidhur përmes procesverbalit origjinal grek të ndalimit.
Mes personave të ndaluar ishte edhe Fredi Beleri, atëherë 23 vjeç.
Sipas raportimit të ABC News, personat e ndaluar ishin Jorgos Anastasulis, Apostolos Karvelas, Marios Kutula, Fredi Beleri, Jorgo Kristo, Jorgo Papa dhe Harallamb Papa.[3]
Në automjetet e tyre u raportua se u gjetën armë automatike, pistoleta, bajoneta, radio, uniforma kamuflazhi dhe pajisje të tjera.[3]
Gazeta greke „Ta Nea”, në botimin e 20 marsit 1995, e trajtoi gjerësisht ndalimin, sipas referencave të përdorura në raportimet shqiptare të mëvonshme.
Agjencia ndërkombëtare UPI raportoi gjithashtu për ndalimin e personave të armatosur pranë kufirit.[5]
Sipas raportimeve të mëvonshme, grupi dyshohej se po përgatitej për një sulm të ngjashëm me atë të Peshkëpisë, këtë herë pranë postës kufitare të zonës së Llongoit.[3][4]
Ky është një element që meriton vëmendje të veçantë.
Nëse një grup i armatosur ndalohet në rrethana që lidhen me përgatitjen e një sulmi ndaj një objekti kufitar shqiptar, vetëm një vit pas një sulmi ku u vranë dy ushtarakë, atëherë lidhja ndërmjet dy episodeve duhet hetuar me seriozitet maksimal.
Megjithatë, arrestimi i një personi në këtë grup nuk e provon vetvetiu pjesëmarrjen e tij në vrasjet e vitit 1994.
Përgjegjësia individuale kërkon prova konkrete.
Dhe pikërisht këtu hyn në lojë elementi më i rëndësishëm i kësaj piste: armatimi i sekuestruar.
4. ARMËT E PESHKËPISË: PROVA QË DUHEJ TË VERIFIKOHESHIN
Sipas raportit të Policisë së Gjirokastrës të publikuar nga ABC News, armët e gjetura te personat e ndaluar në Greqi dyshohej se përfshinin edhe armatimin e grabitur nga posta kufitare e Peshkëpisë.[3]
Nëse ky identifikim do të konfirmohej nga inventari origjinal dhe ekspertiza teknike, do të përbënte një lidhje materiale me rëndësi të jashtëzakonshme ndërmjet dy ngjarjeve.
Por duhet bërë një dallim thelbësor.
Identifikimi i armëve në një raport policor ose në një fotografi nuk është i njëjtë me një ekspertizë balistike që vërteton përputhjen e numrave serialë me inventarin e armatimit të grabitur në Peshkëpi.
Për një përfundim të tillë duhen dokumentet origjinale:
Inventari i armatimit të postës kufitare para dhe pas sulmit.
Procesverbali grek i ndalimit të shtatë personave.
Inventari i armëve dhe municionit të sekuestruar.
Ekspertiza për numrat serialë dhe identifikimin teknik.
Dokumentacioni që përcakton se cilat armë i përkisnin postës së Peshkëpisë.
Pa këto dokumente, nuk është profesionale të paraqitet përputhja si një fakt teknikisht i provuar.
Por është po aq e papranueshme që një pistë e tillë të mos ndiqet deri në fund.
Nëse autoritetet shqiptare kanë pasur informacion për përputhjen e armëve, duhet të bëjnë publike bazën dokumentare mbi të cilën është mbështetur ky përfundim.
Nëse ekspertiza nuk është kryer, atëherë duhet shpjeguar pse.
Një hetim për vrasjen e dy ushtarakëve nuk mund të mbyllet duke lënë pa përgjigje një prej pistave më konkrete materiale.
5. FREDI BELERI: ARRESTIMI, DYSHIMET DHE ALIBIA E QIPROS
Emri i Fredi Belerit u bë pjesë e çështjes së Peshkëpisë për shkak të ndalimit në Greqi në vitin 1995 dhe zhvillimeve të mëvonshme hetimore.[3][4]
Në mars të vitit 2019, Prokuroria për Krime të Rënda e mori në pyetje në kuadër të rihapjes së hetimeve, sipas raportimeve mediatike të kohës.[6]
Beleri mohoi çdo përfshirje në sulmin e vitit 1994. Ai deklaroi se në kohën e ngjarjes ndodhej në Qipro, në kryeqytetin Nikosia, ku pretendonte se ndiqte një kurs profesional për instalime hidraulike dhe kondicionerë.[6]
Në një intervistë për Inside Story, ai deklaroi:
„Nuk kam asnjë lidhje me këtë çështje.”[6]
Beleri pretendoi gjithashtu se alibia e tij mund të vërtetohej nëpërmjet dokumenteve të udhëtimit, pasaportës dhe hyrje-daljeve në aeroport.
Ky pretendim duhet marrë seriozisht dhe verifikuar me dokumentet origjinale.
Por edhe dokumenti i Antiterrorit i vitit 2007, që do të trajtohet më poshtë, duhet të shqyrtohet me të njëjtin standard.
Nuk mund të pranohet automatikisht as një akuzë dhe as një alibi pa verifikim.
Në këtë pikë duhet të jemi të qartë: Fredi Beleri nuk është dënuar për vrasjet e Peshkëpisë. Ai ka mohuar përfshirjen dhe prezumimi i pafajësisë duhet respektuar.
Megjithatë, ekzistenca e një alibie të pretenduar nuk i jep fund hetimit. Ajo duhet verifikuar dhe ballafaquar me të gjitha të dhënat e tjera.
6. DOKUMENTI I ANTITERRORIT I 8 MAJIT 2007: NJË DEKLARIM QË KËRKON VERIFIKIM
Një prej dokumenteve më të rëndësishme të publikuara nga Inside Story është materiali i Antiterrorit, i datës 8 maj 2007.[7]
Sipas citimit të publikuar nga emisioni, në këtë dokument evidentohej një deklarim i atribuar Fredi Belerit, sipas të cilit ai kishte qenë njëri prej autorëve të incidentit në postën kufitare të Peshkëpisë.
Dokumenti, siç është riprodhuar nga media, përmban edhe formulimin:
„Ai është shprehur krenar për atë që ka bërë dhe nëse i kërkohet do ta bëjë përsëri.”[7]
Nëse dokumenti është autentik dhe informacioni është regjistruar saktë, kemi të bëjmë me një element që nuk mund të anashkalohet.
Por çfarë natyre ka ky dokument?
A është një procesverbal i një deklarimi të drejtpërdrejtë?
A është raport informativ i mbështetur në një burim njerëzor?
A është informacion i marrë nëpërmjet një shërbimi tjetër?
Kush e ka hartuar dhe kush e ka verifikuar?
Këto pyetje janë vendimtare për vlerën provuese të materialit.
Një dokument informativ i shërbimeve të sigurisë nuk mund të barazohet automatikisht me një dëshmi të administruar sipas rregullave procedurale.
Por as nuk mund të shpërfillet, sidomos kur lidhet me një ngjarje ku janë vrarë dy ushtarakë.
Prokuroria duhet të bëjë të ditur nëse e ka administruar origjinalin, nëse ka verifikuar burimin e informacionit dhe nëse e ka ballafaquar atë me deklarimet e Belerit.
Në të njëjtën kohë, duhet të kontrollohet dokumentacioni që ai ka paraqitur për qëndrimin në Qipro gjatë vitit 1994.
Përballja e këtyre dy versioneve është një nga detyrimet themelore të një hetimi serioz.
7. HETIMET E VITEVE 1999 DHE 2006: NJË ÇËSHTJE QË U RIHAP, POR NUK U ZGJIDH
Peshkëpia nuk u harrua plotësisht nga organet shqiptare të drejtësisë.
Sipas raportimeve të Shqiptarja.com dhe dokumentacionit të cituar në investigimet e mëvonshme, çështja pati përpjekje hetimore edhe në vitin 1999 dhe në maj të vitit 2006.[6][8]
Megjithatë, këto përpjekje nuk prodhuan identifikimin dhe ndëshkimin e autorëve të sulmit.
Mungesa e bashkëpunimit të plotë me autoritetet greke është përmendur në raportimet e mëvonshme si një nga pengesat e hetimit.
Në këtë periudhë duhej të ishin siguruar dokumentet e ndalimit të vitit 1995, inventari i armëve, vendimet gjyqësore greke dhe dëshmitë e personave të ndaluar.
Nëse këto materiale nuk u siguruan, duhet të kuptohet se kush ishte përgjegjës për mosndjekjen e tyre.
Nëse u siguruan, duhet të bëhet e ditur se ku përfunduan dhe si u përdorën në hetimet shqiptare.
Një çështje me dy viktima nuk mund të trajtohet si një procedim i zakonshëm që hapet, mbyllet dhe rihapet pa një bilanc të qartë institucional.
8. VITI 2019: RIHAPJA E HETIMEVE DHE LETËRPOROSIA DREJTUAR GREQISË
Më 31 janar 2019, Prokuroria e Gjirokastrës vendosi rihapjen e hetimeve për ngjarjen e Peshkëpisë. Për shkak të kompetencës, çështja iu kalua më pas Prokurorisë për Krime të Rënda, sipas raportimeve të kohës.[6]
Hetimi synonte të rivlerësonte dokumentacionin e vjetër, të pyeste dëshmitarët dhe të verifikonte personat që ishin përmendur në materialet e mëparshme.
Sipas raportimeve të Shqiptarja.com, prokuroria kishte kërkuar marrjen në pyetje të 41 personave, përfshirë ushtarakët e plagosur dhe nënoficerin Qemal Sulo Stroka, i cili ishte marrë peng gjatë sulmit.[6]
Një element me rëndësi ishte edhe letërporosia drejtuar autoriteteve greke.
Nëpërmjet saj kërkoheshin të dhëna të hollësishme për shtatë personat e ndaluar në mars 1995.
Prokuroria kërkonte emrat e plotë, sasinë dhe llojin e armëve, municionin, numrat serialë, si dhe informacion për aktivitetin e personave të ndaluar dhe vendndodhjen e tyre.
Kërkesa synonte të krijonte mundësinë e verifikimit të lidhjeve ndërmjet grupit të vitit 1995 dhe sulmit të Peshkëpisë.[6]
Ky ishte një hap i domosdoshëm.
Por, sipas materialeve të publikuara nga Inside Story, përgjigjja e kërkuar nga autoritetet greke nuk erdhi në formën e nevojshme për hetimin shqiptar.[7]
Këtu lind një tjetër pyetje e rëndësishme.
A u refuzua zyrtarisht letërporosia?
A nuk mori përgjigje?
A u kërkuan plotësime dokumentare?
A u përsërit kërkesa në rrugë diplomatike ose nëpërmjet kanaleve të tjera të bashkëpunimit gjyqësor?
Përgjigjja mund të gjendet vetëm në dokumentacionin zyrtar të komunikimit ndërmjet dy vendeve.
Një letërporosi e papërfunduar nuk është një hollësi procedurale. Në këtë rast, ajo mund të ketë ndikuar drejtpërdrejt në pamundësinë për të verifikuar prova materiale dhe për të pyetur persona që mund të kishin dijeni për ngjarjen.
9. DOSJA E ZHDUKUR: NJË FASHIKULL BOSH NË VEND TË DREJTËSISË
Kjo është pjesa më tronditëse e historisë së Peshkëpisë.
Gjatë rihapjes së hetimeve në vitin 2019, Prokuroria për Krime të Rënda iu drejtua Gjykatës së Rrethit Gjyqësor Tiranë për të marrë kopjen e fashikullit të një procesi të mëparshëm, të lidhur me përgjegjësitë e kuadrove ushtarake pas sulmit.[7]
Nga shkresat e publikuara rezulton se aktet e një procedimi penal ishin ndarë dhe dërguar për gjykim në Gjykatën Penale Ushtarake Tiranë.
Të pandehur në atë proces kishin qenë Pilo Ndini dhe Arjan Guma, të akuzuar për shpërdorim detyre.
Në kërkesën e prokurorisë thuhej se këta persona ishin dënuar me vendimin nr. 149 të Gjykatës Penale Ushtarake Tiranë.
Për këtë arsye kërkohej kopja e plotë e fashikullit gjyqësor.[7]
Përgjigjja e Gjykatës së Tiranës, nëpërmjet shkresës nr. 1169/1, datë 16 maj 2019, ishte tronditëse.
Sipas përmbajtjes së dokumentit të publikuar nga Inside Story, verifikimet kishin konstatuar se:
„Në vend të dosjes gjyqësore është vetëm një fashikull bosh.”[7]
Në vend të vendimit gjyqësor ndodhej gjithashtu një fletë formati bosh.
Gjykata kishte kryer kërkime edhe në indekset e çështjeve penale dhe në ato të çështjeve penale ushtarake, por nuk kishte gjetur të dhëna përkatëse deri në vitin 1998.[7]
Ky konstatim nuk mund të trajtohet si një parregullsi e zakonshme arkivore.
Po flasim për një dosje gjyqësore që lidhej me një ngjarje ku ishin vrarë dy ushtarakë shqiptarë.
Po flasim për dokumente që mund të përmbanin akte hetimore, procesverbale, dëshmi dhe të dhëna për përgjegjësitë institucionale pas sulmit.
Dhe pikërisht kur Prokuroria kërkoi këto materiale për të rindërtuar një ngjarje të pazbardhur, në vend të dosjes u gjet një fashikull bosh.
Por duhet bërë një dallim: konstatimi se fashikulli ishte bosh nuk provon vetvetiu se dokumentet janë asgjësuar qëllimisht. Për këtë kërkohet hetim i posaçëm mbi historikun e administrimit dhe ruajtjes së tyre.
Një dokumentacion gjyqësor nuk mund të humbasë përmbajtjen pa pasur një histori konkrete të administrimit, ruajtjes, transferimit ose nxjerrjes së tij nga arkivi.
Kush kishte akses në fashikull?
A ekziston një regjistër arkivor?
A ka procesverbal dorëzimi dhe marrjeje?
A janë transferuar dokumentet në një institucion tjetër?
A ekziston ndonjë kopje në arkivin e Prokurorisë, në arkivin e Gjykatës Penale Ushtarake apo në Arkivin Qendror Shtetëror?
Dhe, mbi të gjitha, kush mban përgjegjësi për faktin që një dosje gjyqësore përfundoi bosh?
Nuk mjafton të thuhet se dokumentet nuk u gjetën. Duhet të përcaktohet kush kishte përgjegjësi për ruajtjen e tyre, kush i kishte në administrim dhe si përfunduan në atë gjendje.
Nëse ka pasur ndërhyrje të qëllimshme, autorët duhet të identifikohen. Nëse ka pasur shkelje të detyrës, duhet të përcaktohen përgjegjësitë.
Një dosje e tillë nuk mund të mbetet pa gjurmë dhe pa llogaridhënie.
10. VENDIMI NR. 149: ÇFARË PËRMBAHEJ NË DOSJEN QË MUNGON?
Një tjetër pikë që kërkon sqarim është vendimi nr. 149 i Gjykatës Penale Ushtarake.
Sipas shkresave të cituara nga Inside Story, në këtë proces ishin gjykuar Pilo Ndini dhe Arjan Guma për shpërdorim detyre.[7]
Por përmbajtja e plotë e vendimit nuk është bërë e disponueshme në materialet publike të cituara deri tani.
Kjo na pengon të kuptojmë se cilat përgjegjësi konkrete u shqyrtuan nga gjykata, çfarë provash u administruan dhe çfarë përfundimesh u arritën.
A u trajtua vetëm mosmarrja e masave të sigurisë në postën kufitare?
A u shqyrtua edhe reagimi i strukturave ushtarake pas sulmit?
A u analizuan mangësitë në organizimin e shërbimit?
A kishte të dhëna të tjera që mund të ndihmonin në rindërtimin e ngjarjes?
Pa vendimin origjinal, këto pyetje mbeten pa përgjigje.
Prandaj, sigurimi i vendimit nr. 149 dhe i fashikullit të plotë nuk është një kërkesë dytësore. Është një domosdoshmëri për të kuptuar jo vetëm çfarë ndodhi në Peshkëpi, por edhe çfarë përgjegjësish u konstatuan menjëherë pas saj.
11. VENDIMI GREK I VITIT 1999: NJË PROCES ME DYER TË MBYLLURA
Një tjetër dokument me rëndësi është vendimi i gjykatës greke për shtatë personat e ndaluar në mars 1995.
Sipas raportimeve të RTSH-së, procesi i apelit u zhvillua më 19 maj 1999 në Korydallos, në Athinë, me dyer të mbyllura për arsye të sigurisë kombëtare.[9]
Raportimet tregojnë se akuzat ndaj të ndaluarve u ndryshuan dhe procesi përfundoi me lirimin e tyre.
Por këtu duhet bërë një dallim juridik i rëndësishëm.
Një vendim grek për akuzat e ngritura ndaj personave të ndaluar në vitin 1995 nuk është automatikisht një vendim për përgjegjësinë e tyre për vrasjet e vitit 1994.
Për të kuptuar rëndësinë e tij duhet të sigurohet teksti i plotë i vendimit.
Duhet të dimë cilat akuza u shqyrtuan, cilat prova u administruan, çfarë u tha për armët e sekuestruara dhe mbi çfarë arsyetimi u mor vendimi përfundimtar.
Pa këtë dokument, çdo pretendim për përfundimin e procesit mbetet i mbështetur në raportime të tërthorta.
Për një hetim serioz të Peshkëpisë, vendimi origjinal grek duhet të jetë pjesë e dokumentacionit themelor.
12. 24 DHJETOR 2021: SPAK-U PUSHON HETIMET
Pas rihapjes së hetimeve në vitin 2019 dhe disa veprimeve procedurale, më 24 dhjetor 2021, SPAK-u vendosi pushimin e hetimeve për çështjen e Peshkëpisë, sipas raportimeve mediatike të kohës.[6]
Sipas këtyre raportimeve, përfundimi ishte se nuk ishin siguruar prova të mjaftueshme për të vijuar me përgjegjësi penale ndaj personave nën hetim.
Çështja mbeti pa autorë të identifikuar me vendim gjyqësor.
Ky vendim duhet parë në kontekstin e të gjithë dokumentacionit që ishte administruar dhe të veprimeve hetimore që ishin kryer.
A u sigurua inventari origjinal i armëve të sekuestruara në Greqi?
A u administrua ekspertiza për numrat serialë?
A u mor vendimi i plotë i gjykatës greke?
A u verifikua dokumenti i Antiterrorit i 8 majit 2007?
A u kontrollua alibia e Qipros?
A u tentua rindërtimi i fashikullit gjyqësor që mungonte?
A u hetua përgjegjësia për humbjen e dokumentacionit?
Këto pyetje janë thelbësore për të vlerësuar plotësinë e hetimit.
Pushimi i hetimeve nuk është provë se ngjarja nuk ka pasur autorë. Është përfundimi procedural i një hetimi që nuk arriti të sigurojë prova të mjaftueshme për të mbështetur një akuzë përfundimtare.
Por pikërisht për këtë arsye, publiku ka të drejtë të dijë nëse të gjitha mundësitë hetimore janë shteruar.
Një çështje e tillë nuk mund të mbyllet vetëm me një formulim administrativ.
13. 10 NËNTOR 2026: BELERI DHE STRASBURGU – DY ÇËSHTJE QË NUK DUHET TË NGATËRROHEN
Në debatin publik, emri i Fredi Belerit është lidhur edhe me vendimin e Gjykatës Evropiane për të Drejtat e Njeriut për paraburgimin e tij në Shqipëri.
Më 10 nëntor 2026, Gjykata Evropiane për të Drejtat e Njeriut publikoi vendimin në çështjen Beleri kundër Shqipërisë, me numër aplikimi 28070/23.[10]
Gjykata konstatoi shkelje të nenit 5, paragrafi 3, të Konventës Evropiane për të Drejtat e Njeriut, lidhur me arsyeshmërinë e vazhdimit të paraburgimit pas ngritjes së akuzave. Në të njëjtin vendim, Gjykata nuk konstatoi shkelje për periudhën fillestare të paraburgimit.[10]
Ky vendim lidhet me standardet e lirisë personale dhe kohëzgjatjen e paraburgimit në një çështje tjetër, jo me sulmin e Peshkëpisë.
Ai nuk përbën vendim mbi përgjegjësinë e Belerit për ngjarjen e vitit 1994 dhe nuk ndryshon faktin se ai nuk është dënuar për vrasjet e dy ushtarakëve shqiptarë.
Megjithatë, vendimi është një kujtesë e rëndësishme se standardet e drejtësisë duhet të zbatohen njësoj për çdo individ.
As akuzat nuk mund të zëvendësojnë provat, as mangësitë e institucioneve nuk mund të përdoren për të mbyllur pyetjet që mbeten pa përgjigje.
Drejtësia kërkon njëkohësisht respektimin e të drejtave të individit dhe detyrimin për të hetuar krimet e rënda.
Këto dy parime nuk janë në kundërshtim me njëri-tjetrin.
14. PESHKËPIA NUK ËSHTË VETËM ÇËSHTJA E BELERIT
Gjatë viteve të fundit, debati publik për Peshkëpinë është përqendruar kryesisht te emri i Fredi Belerit.
Por kjo ngjarje është shumë më e madhe se një individ.
Ajo lidhet me një organizatë që mori përsipër sulmin, me një grup personash të ndaluar një vit më vonë, me armatimin e grabitur, me dokumente të shërbimeve shqiptare, me një fashikull gjyqësor të gjetur bosh dhe me një hetim që nuk arriti të identifikojë autorët.
Beleri ka mohuar përfshirjen e tij dhe ka deklaruar se ndodhej në Qipro. Ky pretendim duhet trajtuar me seriozitet dhe nuk mund të anashkalohet.
Por as dokumenti i Antiterrorit, as ndalimi i vitit 1995 dhe as informacionet për armët nuk mund të fshihen nga historia e hetimit.
Të gjitha këto duhen ballafaquar me prova origjinale.
Peshkëpia nuk duhet të shndërrohet në një debat politik ku njëra palë shpall fajtor një individ dhe pala tjetër e konsideron të gjithë çështjen të mbyllur.
E vërteta nuk përcaktohet nga përkatësia politike.
Ajo përcaktohet nga dokumentet, dëshmitë, ekspertizat dhe vendimet gjyqësore.
15. KUSH MBAN PËRGJEGJËSI PËR MUNGESËN E DOSJES?
Në këtë pikë, përgjegjësia institucionale duhet të jetë një nga objektivat kryesore të çdo hetimi të mëtejshëm.
Gjykata e Tiranës duhet të sqarojë historikun arkivor të fashikullit dhe mënyrën se si është administruar ai.
Institucionet e drejtësisë ushtarake duhet të verifikojnë nëse ekzistojnë kopje të vendimit nr. 149 dhe të akteve të tjera.
Arkivi Qendror Shtetëror duhet të kontrollojë nëse dokumentacioni është transferuar në fondet e tij.
Prokuroria duhet të bëjë të ditur nëse ka kërkuar rindërtimin e dosjes nga kopje të mundshme në institucione të tjera.
SPAK-u duhet të sqarojë nëse mungesa e fashikullit ndikoi në përfundimin e hetimeve të vitit 2021.
Po aq e rëndësishme është të përcaktohet nëse është hapur ndonjë procedim i veçantë për mungesën e dokumentacionit gjyqësor.
Kjo nuk është kërkesë për të krijuar një fajtor të ri.
Është kërkesë për të përcaktuar përgjegjësinë aty ku dokumentet mungojnë dhe për të mos lejuar që një ngjarje e tillë të kalojë pa hetim.
Nëse ka pasur ndërhyrje të qëllimshme, duhet të identifikohen autorët dhe motivet.
Nëse ka pasur shkelje të detyrës, duhet të përcaktohen personat përgjegjës.
Dhe nëse ka pasur një zinxhir neglizhence institucionale, ai duhet të dokumentohet.
Një fashikull gjyqësor nuk mund të gjendet bosh dhe institucionet të mjaftohen me një përgjigje se dokumentet nuk gjenden.
PËRFUNDIM
NJË SHTET QË NUK DUHET TË HARROJË
Historia e Peshkëpisë është një nga kapitujt më të pazbardhur të marrëdhënieve shqiptaro-greke pas rënies së komunizmit.
Më 10 prill 1994, në territorin shqiptar u krye një sulm i armatosur ku humbën jetën dy ushtarakë.
Më 11 prill, MAVI mori përsipër përgjegjësinë për sulmin, sipas publikimeve të kohës.
Në mars 1995, në Greqi u ndaluan shtatë persona të armatosur, mes tyre edhe Fredi Beleri.
Në vitin 2007 u hartua një dokument i Antiterrorit që përmbante një deklarim të atribuar Belerit, por ende të pakonfirmuar përmes një procesverbali origjinal të bërë publik.
Në vitin 2019 u rihapën hetimet, u kërkuan dokumente nga autoritetet greke dhe u konstatua mungesa e një fashikulli gjyqësor që lidhej me përgjegjësitë pas sulmit.
Në dhjetor 2021, SPAK-u vendosi pushimin e hetimeve.
Dhe sot, pas 32 vjetësh, autorët e vrasjes së Arsen Llazar Gjinit dhe Fatmir Sali Shehut ende nuk janë përcaktuar me një vendim gjyqësor përfundimtar.
Kjo është një çështje që kërkon përgjigje nga një shtet që pretendon se funksionon mbi parimet e ligjit dhe të përgjegjësisë institucionale.
Peshkëpia kërkon përgjigje për autorët e sulmit, për armët e grabitura, për dokumentet e vitit 2007, për letërporosinë dhe për fashikullin gjyqësor që u gjet bosh.
Por mbi të gjitha kërkon përgjigje për mënyrën se si institucionet shqiptare e administruan këtë çështje gjatë tri dekadave.
Nuk mund të pranohet që një dosje gjyqësore të mungojë dhe askush të mos japë llogari.
Nuk mund të pranohet që dokumentet e një hetimi të rëndësishëm të mos sigurohen dhe publiku të mos marrë shpjegime.
Nuk mund të pranohet që përgjegjësia institucionale të mbetet e papërcaktuar, ndërsa familjet e viktimave presin ende drejtësi.
Arsen Gjini ishte vetëm 20 vjeç. Fatmir Shehu ishte 34 vjeç.
Ata nuk ishin pjesë e një polemike politike. Ishin ushtarakë shqiptarë që humbën jetën duke kryer detyrën.
Peshkëpia nuk kërkon hakmarrje dhe as një fajtor të paracaktuar. Kërkon të vërtetën, dokumentet dhe përgjegjësinë.
Sepse një dosje mund të përfundojë në arkiv, një fashikull mund të gjendet bosh dhe një hetim mund të pushohet.
Por detyrimi i shtetit për të zbardhur vrasjen e dy ushtarakëve të tij nuk mund të arkivohet.
Fusnotat,
[1] Ministria e Rendit Publik, Komunikata nr. 101, datë 11 prill 1994; Raporti i Policisë së Gjirokastrës mbi sulmin ndaj postës kufitare të Peshkëpisë, datë 11 prill 1994. Dokumentacioni është publikuar pjesërisht nga ABC News në materialin investigativ „Ekskluzive: Masakra e Peshkëpisë, raporti i plotë i policisë më 1994”, 2 qershor 2019.
[2] Gazeta „Eleftherotipia”, 11 prill 1994, deklarata e organizatës MAVI mbi marrjen e përgjegjësisë për sulmin në Peshkëpi; gazeta „Stohos”, 13 prill 1994, publikimi mbi ngjarjen dhe pretendimet për Vorio Epirin. Referenca plotësuese: raportimet historike të gazetës „Mapo” dhe KOHA.net, 11 prill 2018.
[3] Gazeta greke „Ta Nea”, botimi i datës 20 mars 1995, raportimi mbi ndalimin e shtatë personave pranë kufirit shqiptaro-grek; Radio Televizioni Shqiptar, materiali mbi arrestimin e Fredi Belerit dhe personave të tjerë në vitin 1995, si dhe zhvillimet e mëvonshme gjyqësore në Greqi.
[4] United Press International (UPI), raportim i marsit 1995 mbi ndalimin e shtatë personave të armatosur pranë kufirit shqiptaro-grek. Për citim bibliografik përfundimtar kërkohet verifikimi i datës dhe titullit të saktë në arkivin origjinal të agjencisë.
[5] ABC News, „Ekskluzive: Masakra e Peshkëpisë, raporti i plotë i policisë më 1994”, 2 qershor 2019; Shqiptarja.com, „Fredi Beleri, dritëhijet e një kandidature”, 11 mars 2023; raportimet e gazetarit Elton Qyno mbi rihapjen e hetimeve dhe letërporosinë drejtuar autoriteteve greke, mars 2019.
[6] Top Channel, emisioni investigativ „Inside Story”, „Dokumente ekskluzive që zbulojnë sabotimin: Kush e zhduku dosjen e Belerit për Peshkëpinë?”, 21 qershor 2023. Materiali përmban citime dhe riprodhime të dokumentit të Antiterrorit, datë 8 maj 2007, si dhe të shkresës nr. 1169/1, datë 16 maj 2019, të Gjykatës së Tiranës, lidhur me mungesën e fashikullit gjyqësor.
[7] Ferdinand Dervishi, seria investigative „Crime Story”, Shqiptarja.com, materiale mbi historikun e çështjes së Peshkëpisë, hetimet e mëparshme dhe dokumentacionin e lidhur me Fredi Belerin.
[8] Gjykata Evropiane për të Drejtat e Njeriut, çështja „Beleri kundër Shqipërisë”, aplikimi nr. 28070/23, vendimi mbi themelin dhe shpërblimin e drejtë, 10 nëntor 2026. Referenca lidhet me konstatimin për nenin 5, paragrafi 3, të Konventës Evropiane për të Drejtat e Njeriut dhe nuk ka të bëjë me përgjegjësinë për sulmin e Peshkëpisë.
[9] Gazeta „Ta Nea”, raportimet mbi zhvillimet gjyqësore të personave të arrestuar në vitin 1995; Radio Televizioni Shqiptar, raportimet mbi procesin e apelit të datës 19 maj 1999 në Korydallos, Athinë; Stavros Tzimas, „Në plejadën e nacionalizmit”, referuar në raportimet e Radio Televizionit Shqiptar.
Prishtinë, 10.11.2026
