Në studion e piktorit

Nga Gjon Marku

• Tregim

Studioja e tij ishte një dhomë e gjatë, me tavan të lartë dhe një dritare të vetme që shikonte nga sheshi i pallatit të kulturës. Muret ishin mbushur me telajo të mbështetura njëri pas tjetrit, si të ishin kolona të një qyteti të harruar, dhe era e terpentinës kishte depërtuar aq thellë në gurët e dhomës sa dukej se ishte bërë pjesë e ajrit vetë. Ai rrinte atje gjatë, edhe pas mesnate, dhe shpesh e zinte mëngjesi ende me penel në dorë, si të mos e ndante dot kufirin mes gjumit dhe punës, mes ëndrrës dhe telajos.

Kishte një divan në cepin e studios, të vjetër, me një mbulesë kadifeje ngjyrë bordo që ishte zbehur me kohë. Aty rrinte kur vinin miq, aty kishte pirë kafe me kolegë deri vonë natën, dhe aty, njëherë, shumë vite më parë, kishte skicuar të vetmen pikturë nudo që kishte guxuar ta realizonte, menjëherë pas mbarimit të studimeve. Ishte një punë e re, e ndrojtur, që mbante erë modestie dhe frikë njëkohësisht – trupi i një modeleje anonime, të cilën e kishte parë vetëm dy herë, por që ai e kishte kthyer, me imagjinatë, në diçka më shumë se ç’ishte.

Atë natë kishte punuar më gjatë se zakonisht. Ishte lëvizur mes telajove me atë ngut të çuditshëm që e kap artistin kur ndjen se diçka po i shpëton nga duart nëse nuk e kap menjëherë, dhe kishte realizuar një portret pa asnjë model përpara, pa asnjë fotografi – vetëm nga kujtesa, apo më mirë të thuash, nga dëshira. Sepse ishte dëshira ajo që i drejtonte dorën, jo sytë.

Muajve të fundit, në mendjen e tij të trazuar jetonte një grua e vetme: mësuesja e letërsisë në gjimnazin ngjitur me pallatin e kulturës. E kishte parë për herë të parë një pasdite vjeshte, kur ajo kalonte nëpër shesh me hapa të matur, me flokët e mbledhur pas veshit dhe një libër nën krah, dhe që prej asaj dite, çdo gjë tjetër kishte humbur peshën e vet. Ishte munduar ta afronte, i kishte kërkuar një kafe me atë butësi të druajtur që të kujton se dashuria e parë e pashpërblyer nuk vjen kurrë vetëm, por e shoqëruar nga frika e refuzimit. Ajo kishte kaluar pranë tij pa e vënë re, ose duke bërë sikur nuk e vinte re, gjë që për të ishte njësoj e dhimbshme.

Kishte filluar një rit të heshtur: dilte para studios në orën kur ajo kthehej nga shkolla, priste në pushimin e gjatë me shpresën se do ta shihte të dilte në oborr, ndryshonte kostum çdo javë me idenë naive se dukja e re do ta bënte të dallohej. Asgjë nuk ndryshonte. Ajo vazhdonte të kalonte, e largët dhe e panjohshme si një figurë e pikturuar në një kanavacë tjetër, jo në atë të tijën.

Atë mëngjes, teksa vështronte nudon e vjetër që kishte gjetur mes telajove të harruara, diçka i ndodhi brenda. Ndenjur në karrigen përballë saj, filloi ta shohë atë trup jo si vepër arti, por si një provë të një dëshire që s’kishte gjetur kurrë objektin e vet të vërtetë. Dhe atëherë, pa e kërkuar, imazhi i mësueses u vendos mbi trupin e pikturuar – ajo në atë divan, me dritën e mëngjesit që i binte mbi supe. E ndjeu veten të dridhet, si të kishte prekur diçka të shenjtë dhe të ndaluar njëkohësisht. Por ndjesia ikte po aq shpejt sa vinte: imazhi u tret, dhe në vend të tij mbeti vetëm kanavaca e vjetër, e panjohur, që tani i dukej e huaj, madje fyese, si të kishte mashtruar dikë me një premtim që nuk mund ta mbante.

E kapi spatulën pa e menduar dhe e hodhi drejt saj. U ngul në gji, si një plagë e papritur, dhe ai u ngrit, e shqeu tërësisht atë pikturë të vjetër, ndërkohë që diçka brenda vetes iu shemb bashkë me telajon. Kur ktheu shikimin nga piktura e re, e sapombaruar, iu duk sikur figura në të kishte ndryshuar shprehje – sikur po qeshte me të, në heshtje, me atë lloj qeshjeje që s’e di kurrë nëse është dashamirëse apo mizore.

I lodhur deri në palcë, u shtri në divan dhe ra në një gjumë të rëndë, nga i cili e zgjuan trokitjet në derë. Ishin dy kolegë piktorë, që sapo panë veprën e re, ngrinë duart drejt qiellit dhe filluan të flasin për kryevepër, për diçka që s’e kishin parë kurrë deri atëherë në punën e tij. Ai i dëgjoi si të vinin nga larg, si zëra që nuk i takonin realitetit të tij të brendshëm.

Nga ajo ditë, studioja u mbush me vizitorë. Njerëz që s’i njihte vinin të shihnin pikturën, e lavdëronin, kërkonin ta blinin, e pyesnin për modelin – por ai s’kishte asgjë t’u thoshte, sepse e vetmja e vërtetë ishte aq e brishtë sa nuk guxonte ta shqiptonte me zë: se kryevepra e tij kishte lindur nga një humbje, jo nga një fitore.

Ndërkohë, rituali i tij i heshtur vazhdonte pandryshuar. Dilte para studios, e priste të kalonte, e shihte të largohej nëpër shesh si një hije e bukur, dhe kthehej brenda më i zbrazët se ç’kishte dalë. Nuk mund të prekte më asnjë penel. Të gjitha telajot e reja i dukeshin bosh, sikur ngjyrat vetë e kishin humbur kuptimin pa atë imazh që i kishte dhënë jetë pikturës së madhe.

Java kaloi, pastaj një tjetër. Piktura vazhdonte të rrinte në kavalet, në qendër të studios, si një kujtim që refuzonte të bëhej e kaluar. Ai e shihte çdo mëngjes, para se të dilte, dhe çdo herë ndjente atë të njëjtën dridhje të parë – përzierjen e çuditshme të krenarisë dhe dhimbjes, sikur vepra t’i kishte kushtuar diçka që s’do ta rifitonte kurrë.

E kishin lajmëruar për një aktivitet letrar që do të mbahej në pallatin e kulturës, dhe i kishin kërkuar të përgatiste skenografinë. Nuk pati fuqi as për këtë. La një koleg të merrej me punën, refuzoi edhe kafen që i ofruan me mirësjellje, dhe u kthye në studio, ku u mbyll me veten dhe me atë pritje të pafund që tashmë ishte bërë forma e vetme e jetës së tij.
Nga larg, zërat e aktivitetit vinin të mbytur nëpër muret e studios. Ai s’donte t’i dëgjonte. Por ndërsa aktiviteti ishte diku në mes, dikush trokiti në derën e tij. E hapi me atë përtesë të njeriut që s’pret më asgjë, dhe u shtang: ishte ajo.

E ndrojtur, u fut brenda pa e ditur mirë pse kishte ardhur, dhe shikimi i saj shkoi drejt e tek kavaleti, tek piktura e madhe. Ai, i mbushur papritur me një shpresë që s’guxonte ta besonte, filloi t’i tregojë telajot e tjera njëra pas tjetrës, si të kërkonte të zgjaste atë moment sa më shumë të ishte e mundur. Ajo nuk i shihte ato. Sytë i mbetën gozhduar te piktura e madhe, si të kishte gjetur diçka që e njihte, ose diçka që kishte humbur.

– A mund t’iu hedh një sy pikturave? – pyeti me zë të ulët.
– Është kënaqësi e madhe për mua, – u përgjigj ai, ndërkohë që zemra i rrihte si të mos kishte rrahur kurrë më parë kështu.

Ajo eci ngadalë drejt kavaletit. E vështroi gjatë atë pikturë, aq gjatë sa ai filloi të mendojë se ndoshta, më në fund, diçka po ndryshonte – se ajo kishte ardhur për të, se pritja e gjatë, netët pa gjumë, kostumet e shtrenjta, gjithçka po gjente kuptim në atë çast. E harroi menjëherë çdo mospërfillje të mëparshme. Do t’ia falte të gjitha, mjaftonte që ajo të mbetej edhe pak.

Duke shfletuar telajot e tjera, iu ngatërrua në duar pikturë e vjetër e shqyer, ajo nudo e parë, e cila tani i dukej si një copë letre e zhubrosur, e turpshme. E fshehu shpejt, me frikën se mos ajo e shihte, mos e kuptonte se çfarë kishte ndodhur atë natë.

Kur takat e saj filluan të kërcasin drejt derës, diçka brenda tij u thye.
– Prit, – mërmëriti. – Rri edhe pak. Të lutem. Unë të dua, – tha, dhe fjalët i dolën më të thjeshta e më të vërteta se çdo gjë që kishte menduar t’i thoshte ndonjëherë.

Ajo u kthye nga ai. E vështroi në sy me një qetësi që s’ishte as ftohtësi, as dhembshuri – thjesht largësia e dikujt që s’ka qenë kurrë atje ku ai kishte menduar se ishte. Pastaj, me po atë qetësi, e shkëputi pikturën nga kavaleti dhe e futi nën sqetull.

– Prit, – tha ai përsëri, por goja i ishte mpirë dhe fjalët s’i vinin më.
Ajo buzëqeshi lehtë, atë buzëqeshje që s’e di kurrë nëse është përkujdesje apo largim, dhe u drejtua drejt derës.
– Mbetsh me shëndet, – tha, pa u kthyer. – Mos më prek, se është me pasoja për ty.

Doli. E pa duke u larguar nëpër shesh, ashtu si çdo mëngjes, veç tani me diçka të tijën nën krah, dhe e kuptoi, me atë siguri të thjeshtë e të errët që vjen vetëm pas humbjes, se s’do ta shihte kurrë më, as atë, as pikturën.

Kurrë nuk arriti të riprodhonte atë vepër. Provoi disa herë, në javët që erdhën, por dora s’i binte më njësoj mbi telajo – sikur dhuntia ishte diçka që i ishte huazuar për një natë të vetme, jo diçka që i përkiste. Ajo që i mbeti ishte vetëm ritmi i hapave të saj që largoheshin, një zë takash mbi kalldrëm, dhe imazhi i një gruaje që kurrë s’e njohu vërtet – imazh që, sikurse piktura, i ishte i vetmi, i pazëvendësueshëm, dhe përgjithmonë i humbur.