[ Libra NëLinjë ]
( Shkruar nga Mërgim Korça )
Për herë të parë i a kisha dëgjuar emrin shumë dhjetra vite të shkuara e oikërisht në verën e vitit 1953, kur zoti Loro Kovaçi na thotë, të birit Toninit si edhe mua, se…. âsht arratis’e ka dalë në Jugosllavi Dom Zef Oroshi … aj âsht pênd’ e fortë e ka me i a diftue botës të tâna krimet qi janë kah i përfton këtu te na kjo diktatur’ e mallkueme komuniste!
Ne përjetonim vitet kur Shqipëria ishte i vetmi vënd, i ashtuquajtur socialist, ku akoma vazhdonin e vepronin çetat e malit që luftonin për lirin’ e vëndit! Me këtë rast marr lejen e lexuesit të ve në dukje një fakt tejet mjeran. Në Hungari lëvizja kundradiktatoriale dhe kundrakomuniste zgjati veç dy vite deri sa u shtyp me dhunë, zjarr’edhe gjak nga tanket hrushoviane. Megjithatë quhet, (me të drejtë), Revolucioni Hungarez i 1956-ës dhe emrat e të rënëve janë të shkruar me gërma kubitale si martirë të atdheut. Kurse te ne, atë lëvizje kundrakomuniste e cila me çeta maleve zgjati për dhjetë vite, le që as i ka shkuar kujt në mëndje t’a emërtojë revolucjon por as kryengritje jo. Sa u takon pastaj emrave të atyre martirëve duke filluar nga organizatori kryesor si edhe udhëheqësi i asaj rezistence Mark Gjomarkaj e vazhdoi me gjithë të tjerët, historia si edhe historianët shqiptarë jo që nuk i zënë në gojë si heronj të lëvizjes kundërkomuniste por përkundrazi, i kanë njollosur me balt’ e tradhëtira të rreme!
Që nga pohimi i zotit Loro Kovaçi u desh të kalonin që atëherë jo pak, por pikërisht pesëdhet’e pesë vite, derisa të më binte në dorë libri me titullin “Një jetë e shkrirë për Fé e Atdhé”, kushtuar Monsinjor Dr. Zef Oroshit, nga miku si edhe kumbarë i Monsinjorit, autori Tomë Mrijaj. Me kureshtje të madhe si edhe gjithë gëzim fillova t’a lexoja vëllimin. Ashtu si në pamjet që të paraqiten parasysh tek kundron brëndësín’ e një kaleidoskopi, ashtu filluan të më duken, skenë mbas skene, ravijëzimet që paraqiste libri i tij. Që në faqt e para kuptohej se vëllimi ishte shkruar nga dora e një personi i cili Monsinjorin jo vetëm që e kishte njohur mirë por edhe kishte qen’ i afërt me të aq sa vetë Monsinjori fij’e për pé, i kishte treguar rreth ngjarjesh, ndjenjash edhe rrethanash të ndryshme të jetës TIJ. Doemos në vazhdim, dora dorës, autori sjell pastaj kujtime personale dhe i shtjellon ato për vite me rradhë derisa vjen edhe çasti kur vetë autori përjeton pranë krevatit, kalimin n’Amëshim të Monsinjor Oroshit!
Zoti Tomë Mrijaj është nga ana tjetër edhe mik i afërt i Kapidan Ndue Gjomarkut. Ky i fundit, jo vetëm që është një personalitet i madh në vetvete, jo vetëm që ka luajtur rol të vyer si edhe aktiv si pjesëmarrës forumesh drejtuese të organizmave shqiptare në Perëndim përgjatë dhjetravjeçarëve që pasuan vendosjen e diktarurës komuniste në Shqipëri, por ka qenë shok’ edhe mik i Monsinjor Oroshit që në rinin’ e Tij të herëshme! Kësisoji kuptohet qartë se fati e desh që, autori i vëllimit lidhur me Imzot Zef Oroshin, të kish në dispozicion burime sa të larmishme e po aq krejtësisht të posaçme të cilat nuk ka arkiv që t’ua verë në dispozicion hulumtuesve të zakonshëm.
Kush fillon t’a lexojë vëllimin në fjalë, që në fillim befasohet me një moment të cilin dua t’a nënvizoj. Autori i vëllimit citon …”Burrë është ai që fal dhe mbi fatkeqësinë shtrin dorën e pajtimit, vendos besën e paqës, mirëkuptimit, respektit ndaj njeriut”. Ky pohim është një konsideratë rreth trajtimit që i bën Kanuni i Maleve konceptit “besa e dhanun”, shprehur nga pinjolli i familjes së nderuar të Ҫokajve, Monsinjori i ardhshëm Dr. Zef Oroshi. Mirëpo me këtë koncept ësht’i lidhur ngusht’ edhe Ndrec Ҫoku, pararendësi i nderuar i Monsinjorit. Që në hapat e para të jetës së tij, Dom Zef Oroshi u mëkua me tharmin e etikës dhe moralit të Kanunit dhe në rastin konkret me paragrafin e tretë të nyjes njëqindenjëzet’e dytë (§ 856 i Kanunit) i cili thotë:
– Shpija e t’ vramit, po i dha besë dorërásit, ky edhe pse e vrau, ka me shkue në mort e në gjâmë m’e përcjellë t’vramin deri n’vorrim e me ndêjë për drekë. Kjo besë njatë 24 sahat. –
Ja pra me pak fjalë ngjarja të cilën na e sjell autori, zoti Tomë Mrijaj. Të parit të Ҫokajve i a kishin vrarë njerin nga djemtë. I gjithë fisi e ndiqte dorërásin. Ky duke mos i parë derman vetes e duke e ditur se ç’burrë ishte Ndrec Ҫoku (i ati i të vrarit), vete para kullës tij duke thirrur se i kërkonte besë. Dhe malësori kreshnik mirditas i a dhe besën e burrit 24 orëshe! Të nesërmen, mbasi u a kishte marrë besën 30 ditore burrave të familjes Ҫoku, e përcolli vrasësin e të birit sipas zakonit.
U ndala rreth kësaj ngjarjeje të jashtëzakontë, pikërisht për t’a theksuar momentin se si Dom Oroshi i ardhshëm, i cili si meshtár do t’a kish detyrë parësore të tijën “faljen e mëkateve”, ish i përgatitur që nga fëmijëria e tij për këtë rol njerëzor kulmor që i u realizua me mbarimin e Seminarit Pontifikal të Shkodrës e pastaj duke u diplomuar në Univesritetin e Urbinos në “propaganda Fide” në Itali!
Në vazhdim autori i vëllimit, tek i a paraqit lexuesit rezistencën e armatosur të Mirditës si edhe të zonave të veriut mbas vendosjes së diktaturës komuniste, si gurë themeli merr pohimin e Dom Zef Oroshit “…Mirdita prandej âsht masakrue dhe masakrohet gjithnji, posaçe të gjith krahinave të Shqipnis, sepse rezistencën qi ka gjetë dhe gjen aty qeverija e Enverit, nuk e ka gjetë aq të ashpër në asdnji krahinë tjetër… “
Miqësia e zotit Tomë Mrijaj me Kapidan Ndue Gjomarkun, i a ka krijuar mundësinë autorit të na sjellë në librin e tij letrën e datës 3 shkurt 1953 me informacion autentik që Dom Zefi i dërgon nga Mitrovica, (ku u arratis sepse në prag arrestimi nga ana e kriminelit toger Baba), mikut të tij të rinisë Kapidanit, mbi gjëndjen në Shqipëri. Ai dokument nuk është një letër dërguar një miku, dhe aq, por është një analiz’e gjëndjes vajtueshme në të cilën ndodhej Shqipëria asokohe. Pa i a hequr kërshërinë lexuesit t’a lexojë në kopje të origjinalit dokumentin, (tek libri i z. Tomë Mrijaj – M. K.), nuk mundem mos të ndalem në nja dy pika kulmore që Dom Zefi i a ve në dukje Kapidanit. Në njerin nga kalimet ai pohon “… Me shum keqardhje, na duhet të thomi, qi kurrndonji herë nuk i âsht shtî popullit shqiptar sistematikisht nji përçarje aq e madhe, me parimin “divide et impera” (përça e sundo – M.K.), sa ndër kohnat e sodit nga klika sunduese e Shqipnis; përçamje në familje, përçamje në fshatarsí, përçamje ndër qytetarë, shkaktue nga agjentat e “Sigurimit”, tue privilegjue të kqijt ose agjentat e tue e shtypë popullin me anën e tyne …”.
Në vazhdim Dom Zefi i a ve theksin nënshtrimit të verbër të udhëheqjes shqiptare ndaj B. Sovjetik si edhe Stalinit dhe ndonëse brezat e moshuar e kanë përjetuar situatën që Dom Zefi i a përshkruan Kapidan Ndues, atyre jam i sigurtë se si edhe mua, tisi i harresës u a ka mbuluar atë. Prandaj këto të vërteta duhen kujtuar e rikujtuar papushim se ndryshe harrohen. Shkruen Dom Zefi ndër të tjera ” … Për t’ia mbërrijtë kulmit të sovjetizimit, obskurantistët e Tiranës në gushtin e 1952 dekretuen nji ligj qi ndalon të gjithë librat qi janë sntypë para vjetit 1966, si në gjuhë shqipe edhe në gjuhë të hueja; marrija (çmenduria – M. K.) e shekullit të XX-të qi i u imponue popullit shqiptar e sidomos asaj pjese të vogël intelektualësh, qi ka mbetë gjallë akoma, nga Moska imperialiste – shoviniste! Kjo masë e qeverisë komuniste të cilën na e kujton zoti Tomë Mrijaj nëpërmjet gojës Dom Zef Oroshit, duhet lexuar me vëmëndje nga brezat e rinj. Po nuk i dijtën dhe t’i mbajnë mirë parasysh këta trille të diktaturës komuniste në drejtim të zvogëlimit me dhunë të horizontit kulturor të popullit, mund të vijë një ditë që trille edhe më të dhunshëm mund të zbatohen nga udhëheqës paranojakë!
Dom Zef Oroshi ishte një intelektual i mirëfilltë dhe i formuar me kulurë të gjerë shumëplanëshe. Më 16 qershor 1962, në bashkëpunim me Patër Andrea Nargajn, formojnë Shoqatën Katolike Shqiptaro – Amerikane dhe më 1965 ai njihet si Meshtar i Dioqezës së New Yorkut. Të dy meshtarët, që në vitin e largët tashmë 1966, themeluan dhe e botuan revistën Jeta Katolike Shqiptare të cilën e drejtoi Dom Zef Oroshi për 12 vite radhazi. Revista tematikën e saj e kishte në masën madhore natyre kishtare e gjithashtu kulturore. Mbas ndërprerjes ajo rifillon të botohet së rishmi në vitin 1995 nën drejtimin e Dom Pjetër Popajt dhe vazhdon e botohet rregullisht.
Nuk ka se si të mos e mbushë me mallëngjim lexuesin shqiptar fakti se Dom Oroshi nga viti 1960 që u vendos në New York e deri në vitin 1969 meshat i ka ngritur në kisha amerikane derisa i mbështetur fuqimisht nga shqiptarët e diasporës ngriti kishën e parë shqiptare në Park Avenue të Bronx-it.
E kësisoji dora dorës, duke i lexuar faqet e vëllimit të shkruar nga miku i Dom Zef Oroshit, Tomë Mrijaj, shtjellohet para syve të lexuesit jeta e këtij klerikut të shquar, intelektualit të mirëfilltë si edhe atdhetarit të skajshëm.
Viti 1970 shënon një pikë kulmore për Dom Zef Oroshin. Ai pritet në Vatikan në audiencë të posaçme nga Shënjtëria e Tij Papa Pavli i VI-të. Gjatë shkëmbimit të mendimeve të ndërsjella, Dom Zefi i dhuron Atit të Shënjtë botimin e shqipëruar prej tij të librit ”Katër Ungjijt dhe punët e Apostujve”. Me këtë rast Ati i Shënjtë , duke e vlerësuar lart punën e madhe të tijën në fushën e kulturës fetare, e nderoi Dom Zef Oroshin me titullin e lartë Monsinjor [Imzot – M.K.].
Ҫaste kulmore që duhen ndriçuar – Duke i dhënë një goditje të lehtë kaleidoskopit që na paraqit autori rreth jetës dhe veprës Dom Zef Oroshit, riorganizohen kristalet e ngjyrosura dhe si nga fundi i oqeanit del në sipërfaqe një moment madhështor të cilin kleriku i a ka pasë shpjeguar me të gjitha nuancat autorit të librit: bashkëpunimi ndërmjet Peshkopit Noli, Dom Zef Oroshit si edhe takimet e tyre me Arqipeshkvin e Bostonit, Eminencën e Tij Kardinal Cushing. Thelbi i bashkëbisedimeve kishte qënë afrimi i Kishës Katolike Shqiptare më atë Orthodoksen, shëmbull ky i një ndjenje ekumenike madhore! Në këtë vazhdë një shprehje e posaçme e konkretizimit të kësaj nisme ësht’ edhe përshkrimi tejet i gjallë që i bëhet gjatë librit nga autori i tij, kremtimit madhështor që i u bë përvjetorit të 60-të të themelimit të Gazetës Dielli, ku moment tejet prekës është bashkëcelebrimi i meshës nga Aqipeshkvi i New Yorkut Terence Cardinal Cooke, tre dhespotët arbëreshë të ardhur nga Kalabria si edhe Dom Zef Oroshit! Një nismë kjo ekumenizmi të mirëfilltë ku shiheshin të gërshetuara veprimet e ndërsjella të barinjve shpirtërorë katolikë në vëllazërim të plotë të ritit të krishterë bizantin.
Moment tjetër tejet kuptimplotë rreth pozicionimeve të Monsinjor Oroshit, i cili nuk ka se si të gjëndet në asnjë arkivë por na sillet si dëshmi e gjallë dhe shum’e bukur nga i pranishmi në bisedë, zoti Tomë Mrijaj, është fragmenti i diskutimeve mes Monsinjorit dhe profesor Zef Nekës. Ky i fundit, duke i u referuar tregimit të Monsinjorit me titullin “Ҫohaja”, [Bariu_ M.K.], i mallëngjyer nga përshkrimet e lexuara në tregim shprehet me lotë në sy “un kam kja si fëmi për atë vend qi po e dishrojmë së gjalli . Ndoshta ai regjim i i djallit nuk ka me na e dhanë mundësinë të kthehena e të çmallena me truallin t’onë, se çdo dit’ e po plakena.” Monsinjori mbasi e dëgjoi i u përgjigj ”Fajin e kena vetë e mâ s’shumti na klerikët qi qëndruem pasivë e nuk e organizueme popullin të çohej në kâmbë i madh e i vogël, në Veri e Jugë të Shqipnisë, si ortek i madh bore e t’a luftonte at murtajë qi na zhgatrroi n’temel”!
Sa prekës gjatë leximit të librit, përshkrimi që i bëhët çastit kur me nismën e Monsinjor Oroshit, ky i fundit si edhe zoti Tomë Mrijaj vajtën, qëndruan në heshtje në shënjë respekti, si edhe u lutën para varrit të patriotit të shquar Abaz Kupit. Dhe çasti kulmor ësht’ai kur Monsinjori pohoi se si kishte thënë meshë për dy vite me radhë për shpirtin e të ndjerit gjeneral Abaz Kupit, i cili vetë i a kishte lënë me amanet [por për një vit – shënim M. K.]! Moment vërtet madhor ky, ku mësohet se si një prelat i krishterë ngre meshë për një bektashi!
Si mos të preket lexuesi tek e përshkruan autori me thjeshtësi por edhe me mjeshtëri pohimin që kish bërë Monsinjori në një rast kur, i shoqëruar nga zoti Tomë Mrijaj, kishin shkuar tek varri i Mithat Frashërit dhe atje takuan krejtë rastësisht para varrit profesor Luan Gashin. Mbas përshëndetjeve Monsinjori ishte shprehur: “… Na jena krenarë sot para vorrit të Apostullit të Shqiptarizmës … gjithmon’ e kam kujtue e kam m’e kujtue në lutjet e mija derisa të kemë frymë!”
Këto ishin nga çastet më kulmore që desha t’ua vija në dukje lexuesve me shpresën se do t’u nxitet kërshëria t’a lexojnë të plotë vëllimin në përkujtim të kësaj figure të madhe që ka nxjerrë kombi ynë!
Pak kon siderata shtesë – Vëllimin, materialet e të cilit fluturimthi u mundova sadopak t’i prek, jo rastësisht e krahasova me një kaleidoskop. Dy fjalë tashti të shpjegoj cila qe shtysa t’a bëja një krahasim kësisoji. Personalisht kam lexuar shumë libra përshkruese figurash të shquara. Padyshim që në mes lexuesve të këtyre radhëve do të ketë persona që kanë lexuar edhe më shumë se unë libra të kësaj gjinije. Por mendoj se e përbashkëta e jonë, dora dorës që përparonim në leximin e faqeve që autori i ka kushtuar Monsinjor Zef Oroshit, qëndron në faktin se ky libër ka një veçori krejtësisht të posaçme i krahasuar me librat e tjerë: lejtmotivi padyshim që është figura e Monsinjorit, Mirëpo gjatë kthimit të faqeve të librit lexuesi ndeshet fillimisht si pa e vënë re e pastaj dora dorës e sheh se ka të bëjë me një libër ku krahas figurës qëndrore, së cilës edhe i përkushtohet ky vëllim, mësohen ngjarje, botime si edhe njihet me hollësira rreth personalitetesh, të cilat të qëmtoheshin veç e veç do të kërtkonin kohë të madhe të gjurmoheshin! Kështu, teksa autori zë në gojë se në personin e monsinjor Oroshit shkriheshin në një Feja si edhe Atdheu, mësime këto që i a kishin mëkuar udhëheqësit shpirtërorë si edhe profesorët e Tij Patër Gjergj Fishtasi edhe Dom Ndre Mjeda, mësohet njëkohësisht se në Shkodrën e vitit 1891 funksiononte shtypshkronja me emrin “Shtypshkronja e Zojës së Papërlyeme”, [pronë e Kolegjit Saverian të Shkodrës – M.K.], e cila i filloi botimet me të përkohëshmen “Elçija e Zêmrës së Krishtit”! E pastaj jepet një informacion rreth shtypshkronjave të ngritura në vazhdim si edhe emrat si edhe periudhat e botimeve të dhjetra e dhjetra gazetave, revistave si edhe të përkohëshmeve të ndryshme!. P.sh. mësohet se që më 1904 në Romë ka filluar botimi i revistës fetaro – patriotike “Lajmëtari i Shqipërisë” (L’Araldo d’Albania), ose në Napoli (!904 – 1906 ) botimi i revistës “Shqyptari”, e nuk mund t’a lemë pa e zënë në gojë faktin se mësohet që në Shkodër, në atë qytet të lashtë si edhe vatër kulture të herëshme fetare dhe kombëtare, qendër ku më hollësisht se askund tjetër në qytetet e trevave shqiptare njihej e analizohej me drejtpeshim Kanuni i Maleve, që më 1920 është botuar revista “Grueja Shqyptare”. Përse më la shumë mbresa tek e mësova këtë fakt? Sepse mund të duket e pabesueshme por gratë italiane e kanë fituar të drejtën e votës në vitin 1925! Por ka edhe më keq akoma: grave zvicerane kjo e drejtë i u dha hiç më parë por në vitin 1972! Prandaj informacionet anësore që jepen në vëllimin e zotit Tomë Mrijaj, krahas vetë temës qëndrore rreth personalitetit të Monsinjor Oroshit, janë aq të larmishme dhe të vyera sa që mua personalisht ky vëllim mu duk me vënd të krahasohet me një kaleidoskop për vetë larmin’e shtjellimeve që sjell para lexuesit!
Nga ana tjetër, paralelisht trajtimit të figurës qëndrore të librit, informacion hera herës edhe i gjerë, jepet për personalitete të shquara që historiografia komuniste jo që i ka përbaltur por edhe mohuar si p. sh. Atë Daniel Gjeçaj O.F.M., Tajar Zavalani, profesor Ernest Koliqi, Dom Ndre Zadeja, Atë Andrea Nargaj O.F.M., profesor Dr. Rexhep Krasniqi, etj.etj.
E për t’a mbyllur me një informacion anësor por tejet interesant dhe të vyer, është përshkrimi që profesor Karl Gurakuqi i bën legjendës se si me vrasjen e Heroit tonë Kombëtar, Skënderbeut, si edhe dyndjes së ushtrive otomane në trevat shqiptare, fugura e Zojës së Këshillit të Mirë nga Kisha e Zojës rrëzë Kështjellës Rozafatit u ngjit në re, kaloi mrekullisht detin Adriatik dhe zuri vënd në Kishën e Genazzano-s në Itali ku gjëndet edhe një pllakatë përkujtimore e vendosur në vitin 1932 që përkujton pelegrinazhin e 340 shqiptarëve të kryesuar nga Arqipeshkvi i Shkodrës Monsinjor Lazër Mjeda si edhe gjashtë hierarkët e kishës së tij ku u lutën që Zoja e Këshillit të Mirë të kthehej nga Genazzano-ja në Kishën e Zojës në Kalan’e Shkodrës. Pllakata ësht’e nënëshkruar nga Imzot Luigj Bumçi.
Në përmbyllje, dëshiroj t’i kujtoj lexuesit të këtyre radhëve se të shumtë janë njerëzit që kanë njohur njerëz të shquar e doemos kanë ruajtur edhe kujtime prej tyre. Një pjes’ e atyre kujtimeve u është thënë të tjerëve ndërsa pjesa më e madhe … janë harruar së bashku me bartësit e tyre. Kësisoji shumë të pakët janë ata që kujtimet i kanë hedhur në letër. Sado të varfëra që të kenë qënë për nga stili i të shkruarit ato fletë të shkruara, ato janë si vera e ruajtur me kujdes e cila, sa më shumë kalon koha, aq m’e vyer bëhet. Doemos pastaj kur gërshetohet stili i përshkrimit me madhështin’ edhe të personalitetit që përshkruhet, ato u përcillen pastaj brezave pasardhës si kryevepra.
Prandaj desha t’i mbyll këto radhë duke shprehur mbresat që më la vëllimi i shkruar nga zoti Tomë Mrijaj duke e cilësuar jetën e Monsinjor Zef Oroshit si një “Jetë e shkrirë për Fé e Atdhé”! Autori nuk e kujton Monsinjorin vetëm si kumbarën e katër fëmijëve të tij. Jo. Ai nuk hedh në letër një profil të një djaloshi i cili, i mëkuar me mësimet e fesë e të atdhedashurisë por edhe me etikën dhe moralin e mirëfilltë që përçonte me zbatimin e tij në popull Kanuni i Maleve (kur nuk kishte shtet ligjor), studjon, bëhet famullitar dhe i shërben me përvuajtje popullit të krahinës së tij. Jo, as vetëm me përshkrimin e kësaj ane të Monsinjorit të ardhshëm nuk kufizohet autori. Nga leximi i vëllimit, dora dorës para lexuesit paraqitet një meshtar me karakter të fortë, një malësor mirditor me tipare si të gdhendura në granit i cili di, kur toger Baba i tmerrshëm i vinte qark t’a arrestonte, edhe t’i marrë leje vëllait të madh që të arratisej nga Shqipëria, por nga ana tjetër edhe shkrihet në lotë dhimbjeje tek mëson vuajtjet e familjarëve të tij nëpër kampet e imternimit të diktaturës. Mirëpo edhe me kaq nuk merr fund përshkrimi i këtij kleriku shumëplanesh. Ky personazh i shquar përshkruhet edhe se ç’vepra madhore të shkruara la mbas vetes së tij si në fushën e predikimit katekizmit të përshkruar nga fryma ekumenike por gjithashtu edhe si njeri me nisma dhe largpamje praktike n’udhëheqje ku kishën e themeluar prej tij veç shërbimit themelor që ajo kishte e konceptoi edhe si çerdhe patriotike!
Prandaj nuk më mbetet gjë tjetër t’i them autorit të vëllimit, zotit Tomë Mrijaj, veçse: Ju falënderoj nga zemra për këtë dritë që hodhët mbi jetën dhe veprën madhore të Monsinjor Zef Oroshit e gjithashtu për kaleidoskopin e veçantë letrar që na paraqitët, nga i cili gjithsecili ka se çfarë të mësojë!
