ROLI I MËRGATËS SHQIPTARE NË KUJTESËN HISTORIKE TË KOSOVËS (7)

Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha

Një Maj i Revoltës dhe Shpresës në Mërgatën Shqiptare

Trakti fillonte me një nga thirrjet më të njohura të lëvizjes punëtore ndërkombëtare, një fjali që për dekada kishte jehuar nëpër protesta, revolucione dhe tubime politike anembanë botës: “Proletarë të të gjitha vendeve, bashkohuni!”

Që në këtë hyrje ndihej fryma ideologjike e kohës, por njëkohësisht edhe përpjekja për ta lidhur fatin e shqiptarëve me fatin e punëtorëve dhe popujve të tjerë të shtypur. Ishte një thirrje që synonte të krijonte ndjenjën se dhimbja e mërgimtarit shqiptar nuk ishte e vetmuar, por pjesë e vuajtjeve dhe betejave të mëdha njerëzore për dinjitet, drejtësi dhe liri.

Më pas, trakti e shpallte qartë qëllimin e tij: “(Trakt për Një Majin)”

Këto fjalë të thjeshta bartnin në vete simbolikën e një dite që për punëtorët e botës nuk ishte vetëm festë, por kujtesë e sakrificave, e protestave dhe e gjakut të derdhur për të drejtat e njeriut të punës. Por për shqiptarët e mërguar, Një Maji kishte edhe një ngarkesë tjetër emocionale: ai i gjente larg vendlindjes, të shpërndarë nëpër fabrikat dhe qytetet e huaja të Evropës, duke jetuar mes punës së rëndë dhe mallit të pashuar për Kosovën.

Dhe pastaj vinte ajo thirrje e ngrohtë dhe vëllazërore: “Shokë punëtorë!”

Në ato dy fjalë ndjehej e gjithë bota e mërgimtarit shqiptar të asaj kohe. Ishin njerëz që jetonin me djersën e punës fizike, që zgjoheshin para agimit për të hyrë në fabrikat e Gjermanisë, Zvicrës apo Austrisë, dhe që në mbrëmje mblidheshin në dhoma të ngushta emigrantësh duke folur për Kosovën, për familjet dhe për ëndrrën e kthimit.

Trakti vazhdonte duke thënë se shqiptarët ndodheshin larg vendlindjes edhe në ato ditë kur po afrohej “Maji i kuq” — dita e luftës dhe e solidaritetit të punëtorëve të mbarë botës. Vetë shprehja “Maji i kuq” tingëllon sot si jehonë e një epoke të mbushur me idealizëm revolucionar dhe me besimin se klasa punëtore mund ta ndryshonte botën. Por përtej ngjyrimit ideologjik, në ato fjalë fshihej një ndjenjë shumë njerëzore: mallëngjimi i mërgimtarit që e priste këtë ditë larg shtëpisë dhe larg popullit të vet.

Sa e dhimbshme ishte ajo largësi. Ndërsa popujt e tjerë festonin të drejtat e fituara, shqiptari i Kosovës në mërgim e jetonte Një Majin me një ndjenjë të hidhur mungese. Ai punonte në vendet më të vështira, shpesh i përbuzur dhe i huaj në tokën ku jetonte, ndërsa në atdheun e tij populli shqiptar vazhdonte të jetonte pa liri dhe pa të drejta të plota kombëtare.

Në ato rreshta ndihet qartë përpjekja për ta kthyer Një Majin nga një festë e zakonshme në një ditë ndërgjegjësimi dhe solidariteti politik. Trakti u kujtonte shqiptarëve se edhe pse ndodheshin larg vendlindjes, ata nuk duhej ta harronin asnjëherë se i përkisnin një populli të shtypur dhe se duhej të qëndronin pranë lëvizjeve punëtore dhe protestuese të kohës.

“Maji i kuq” në atë trakt nuk paraqitej vetëm si simbol i punëtorëve të botës, por edhe si një metaforë e gjakut, sakrificës dhe rezistencës së popujve që kërkonin drejtësi. Për mërgimtarët shqiptarë, kjo ditë bëhej një mundësi për ta ngritur zërin për Kosovën dhe për t’i treguar botës se edhe ata ishin pjesë e atij universi të madh njerëzor që luftonte kundër shtypjes dhe padrejtësisë.

Kur i lexon sot këto rreshta, të duket sikur dëgjon frymëmarrjen e mërgatës shqiptare të viteve tetëdhjetë: njerëz të lodhur nga puna, por të mbushur me idealizëm, të larguar nga atdheu, por të lidhur me të më fort se kurrë. Në ato fjalë jeton një brez që, edhe në ditët e mërgimit dhe të punës së rëndë, vazhdonte ta mbante Kosovën në zemër dhe të besonte se solidariteti mes popujve mund ta afronte ditën e lirisë.

Pastaj trakti vazhdonte me një gjuhë dhe emocion revolucionar, duke përshkruar gjendjen e rëndë që po përjetonte klasa punëtore dhe populli shqiptar i Kosovës nën sundimin jugosllav. Në ato rreshta ndihej dhimbja e një populli të shtypur, por njëkohësisht edhe bindja e fortë se vuajtja nuk do ta shkatërronte qëndresën, përkundrazi do ta bënte atë edhe më të fuqishme.

Shkruhej se klasa punëtore dhe gjithë populli i Kosovës po kalonin çaste të vështira nën thundrën e pushtuesit dhe të borgjezisë. Vetë kjo metaforë — “nën thundrën e pushtuesit” — krijon një pamje të rëndë dhe të errët të kohës: një popull i shtypur, i mbajtur me forcë nën peshën e represionit politik, ekonomik dhe kombëtar. Në ato vite, shqiptari i Kosovës nuk përballej vetëm me mungesën e lirive kombëtare, por edhe me varfëri, papunësi, diskriminim dhe përjashtim nga jeta e barabartë shoqërore.

Në trakt ndihej qartë fryma e kohës kur lufta sociale dhe ajo kombëtare shiheshin si të pandashme. Punëtori shqiptar nuk paraqitej vetëm si njeri i lodhur nga puna, por si figurë e rezistencës, si pjesë e një populli që përpiqej të çlirohej njëkohësisht nga shtypja ekonomike dhe nga robëria politike.

Më pas, trakti ndalej me krenari te punëtorët kosovarë, të cilët përshkruheshin si trima të rryer në luftën greviste dhe në demonstratat e përgjakshme të viteve 1980 dhe 1981. Në këto fjalë ndihej respekti i madh për ata njerëz të zakonshëm që kishin guxuar të ngrinin zërin kundër padrejtësisë. Ishin punëtorë minierash, fabrikash dhe ndërmarrjesh, por në ato vite ata ishin shndërruar edhe në protestues, grevistë dhe mbrojtës të dinjitetit kombëtar.

Demonstratat e vitit 1981 përmendeshin si plagë e hapur, por edhe si krenari kolektive. Ishin “të përgjakshme”, sepse regjimi kishte reaguar me dhunë të egër, me tanke, me arrestime dhe me burgime masive. Por në kujtesën e shqiptarëve ato mbeteshin gjithashtu si dëshmi e zgjimit të madh kombëtar, si momenti kur Kosova kishte folur me zërin e saj më të fuqishëm.

Në trakt thuhej se gjaku do t’u rrihte edhe më fort në dejë këtyre punëtorëve trima. Sa poetike dhe dramatike tingëllon kjo figurë. Është sikur autori të shihte në damarët e tyre jo vetëm gjakun biologjik, por vetë zjarrin e rezistencës dhe të revoltës. Ai besonte se vuajtjet dhe represioni nuk do t’i lodhnin shqiptarët, por do t’i bënin më të vendosur.

Dhe kështu, në frymën e asaj kohe, trakti shpallte se ata do t’i shtrëngonin edhe më tepër radhët për t’u përleshur me armikun. Kjo nuk ishte vetëm një thirrje politike; ishte një betim kolektiv për unitet dhe qëndresë. Në ato vite të rënda, bashkimi shihej si arma më e fuqishme e shqiptarëve. Përballë një pushteti që përpiqej t’i përçante dhe t’i frikësonte, ideja e shtrëngimit të radhëve kishte peshë morale dhe simbolike.

Dhe në fund të këtij citati shfaqej një nga figurat më të fuqishme simbolike të traktit: ngritja lart e flamurit të kuq ngadhënjimtar.

Ky flamur nuk ishte vetëm simbol ideologjik i kohës, në mendjen e autorëve ai përfaqësonte triumfin e drejtësisë, të luftës dhe të sakrificës së popullit. Ishte flamuri i shpresës se një ditë robëria do të mposhtej dhe se populli shqiptar do ta fitonte lirinë dhe dinjitetin e vet. Në atë figurë përziheshin idealet revolucionare të kohës me ndjenjën kombëtare shqiptare.

Kur i lexon këta rreshta nga kjo distancë kohore, të duket sikur dëgjon jehonën e një epoke të mbushur me mllef, idealizëm dhe besim tek rezistenca. Në to jeton fryma e një brezi që, megjithëse jetonte nën represion dhe në kushte të rënda, vazhdonte të besonte se historia mund të ndryshohej përmes guximit, solidaritetit dhe sakrificës.

Dhe ndoshta pikërisht kjo e bën traktin kaq të fuqishëm edhe sot: sepse ai nuk flet vetëm për politikën e një kohe të kaluar, por për shpirtin e njerëzve që, mes vuajtjes dhe frikës, nuk reshtën së ëndërruari për liri.

Traktshkruesi, me një ton të mbushur me krenari dhe revoltë, vazhdonte të flas për forcën e klasës punëtore shqiptare dhe për frikën që ajo kishte ngjallur te pushteti jugosllav. Në ato rreshta ndihej bindja se regjimi nuk i kishte dëbuar shqiptarët vetëm për arsye ekonomike, por edhe nga frika e fuqisë së tyre kolektive dhe e shpirtit të tyre liridashës.

Ai shkruante se pushteti e kishte provuar mbi kurrizin e vet se sa të fuqishëm ishin “grushtet tona” — grushtet e punëtorisë shqiptare. Kjo figurë e grushtit nuk ishte vetëm simbol force fizike, ajo përfaqësonte revoltën, unitetin dhe fuqinë e organizuar të njerëzve të thjeshtë që kishin guxuar të ngrinin zërin kundër padrejtësisë. Ishte grushti i minatorit, i punëtorit të fabrikës, i studentit protestues dhe i shqiptarit që nuk pranonte më të jetonte i përulur.

Në ato fjalë ndihej jehona e grevave, e demonstratave dhe e përleshjeve të viteve të mëdha të rezistencës. Regjimi kishte parë se shqiptari i Kosovës nuk ishte më vetëm një punëtor i heshtur dhe i frikësuar, por një njeri që po fitonte vetëdije politike dhe kombëtare. Dhe pikërisht kjo e kishte trembur pushtetin.

Prandaj traktshkruesi shprehte bindjen se regjimi kishte zgjedhur një rrugë tjetër: shpërndarjen e shqiptarëve nëpër botë. Me një gjuhë të ashpër dhe të mbushur me mllef, ai shkruante se shqiptarët u shitën në tregun e Evropës, te borgjezia klasike me përvojë të gjatë shfrytëzimi. Në këtë metaforë ndihet tragjedia e mërgimit shqiptar të asaj kohe. Mërgimtari nuk paraqitet si njeri që kishte zgjedhur lirshëm të largohej, por si fuqi punëtore e detyruar të marrë rrugën e dheut të huaj për shkak të varfërisë, shtypjes dhe mungesës së perspektivës në vendin e vet.

Sa e rëndë ishte kjo pamje, shqiptarët të shpërndarë në katër anët e botës, si gjethe të shkëputura nga trungu i tyre. Ata mbërrinin në Evropën Perëndimore me valixhe të vogla, me duar të ashpërsuara nga puna dhe me mallin e Kosovës në zemër. Punonin në fabrikat më të rënda, në miniera dhe në kantiere ndërtimi, ndërsa shpesh trajtoheshin vetëm si krah pune — si njerëz pa histori dhe pa zë.

Në trakt ndihej një lloj dhimbjeje krenare. Krenari sepse pushteti i kishte frikë grushtet e punëtorisë shqiptare; dhimbje sepse ajo punëtori ishte detyruar të shpërndahej larg atdheut. Ishte sikur regjimi të kishte menduar se, duke i larguar shqiptarët nga Kosova dhe duke i tretur nëpër fabrikat e Evropës, do ta dobësonte rezistencën e tyre.

Por në mendjen e traktshkruesit ndodhte e kundërta. Mërgimi nuk e kishte shuar revoltën shqiptare. Përkundrazi, ai e kishte shpërndarë atë nëpër botë. Punëtori shqiptar, edhe pse i lodhur nga jeta e rëndë në Perëndim, vazhdonte ta mbante gjallë kujtesën e Kosovës. Nëpër dhoma emigrantësh, në protesta, në mbrëmje përkujtimore dhe në traktet e shpërndara fshehurazi, ai vazhdonte të fliste për padrejtësinë dhe për ëndrrën e lirisë.

Në ato rreshta ndihet edhe kritika ndaj Evropës kapitaliste të kohës, që në gjuhën ideologjike të traktit përshkruhej si “borgjezi klasike me përvojë të gjatë shfrytëzimi”. Për autorët e atyre trakteve, mërgimtari shqiptar ndodhej mes dy shtypjeve: në Jugosllavi i mohohej liria kombëtare, ndërsa në Perëndim shfrytëzohej si fuqi e lirë pune nga sistemi kapitalist. Ishte një jetë e dyfishtë vuajtjeje — larg atdheut dhe larg dinjitetit të plotë njerëzor.

Megjithatë, në fund të fundit, traktshkruesi nuk shkruante me ton dorëzimi. Përkundrazi, në ato fjalë ndihet krenaria e një klase punëtore që, megjithëse e shpërndarë nëpër botë, vazhdonte ta ndiente veten të fortë. “Grushtet tona” mbeteshin simbol i asaj force kolektive që pushteti nuk kishte arritur ta shuante.

Tani, kur lexohen këto rreshta, ato duken si një pasqyrë dramatike e fatit të mërgatës shqiptare në vitet tetëdhjetë. Në to jeton lodhja e punëtorit emigrant, mllefi kundër padrejtësisë dhe krenaria për qëndresën. Dhe mbi të gjitha, ato ruajnë kujtesën e një brezi që, edhe pse u shpërnda nëpër botë, nuk e harroi kurrë Kosovën dhe nuk reshti së besuari se një ditë grushtet e tij do ta thyenin robërinë.

Në mënyrë tepër të dhimbshme dhe të drejtpërdrejtë, trakti vazhdonte të përshkruante jetën e mërgimtarit shqiptar në Perëndim — një jetë të mbushur me lodhje, përbuzje dhe sakrificë të heshtur. Në ato rreshta nuk kishte zbukurime artificiale; kishte të vërtetën e rëndë të njerëzve që kishin lënë atdheun jo për luks apo aventurë, por nga halli, nga varfëria dhe nga mungesa e lirisë.

Autori tregonte se shqiptarët kryenin punët më të rënda. Ishin ata që zbrisnin në miniera të errëta, që punonin nëpër fabrika me zhurmë të pandalshme, në kantiere ndërtimi, në hekurudha dhe në punë që shpesh të tjerët nuk donin t’i bënin. Trupi i tyre lodhej deri në rraskapitje, ndërsa duart u mbusheshin me plagë e baltë nga puna e rëndë. Ata ishin motori i heshtur i industrisë evropiane, por rrallëherë trajtoheshin me dinjitetin që meritonin.

Në trakt ndihej mllefi ndaj mënyrës se si shtypeshin dhe shfrytëzoheshin pa mëshirë. Mërgimtari shqiptar paraqitej si njeri i harruar në skajet e botës së zhvilluar — i nevojshëm për fuqinë e krahut, por jo për respektin njerëzor. Ishin punëtorë që jepnin djersën dhe rininë e tyre në tokë të huaj, ndërsa shpesh mbeteshin pa zë, pa siguri dhe pa të drejta të plota.

Pamjet që krijon trakti janë tepër prekëse. Shqiptarët banonin nëpër podrumet e lagështa, në kthina të ngushta dhe nëpër shtëpi të vjetra që “nuk u hynin në punë zotërinjve.” Sa shumë dhimbje fshihet në këtë fjali. Ishin hapësira të errëta dhe të ftohta, vende ku mërgimtari kthehej pas një dite të rëndë pune, jo për të pushuar me dinjitet, por vetëm për ta kaluar natën dhe për t’u ngritur sërish para agimit.

Në ato dhoma të vogla jetonin ëndrrat e thyera dhe shpresat e një brezi të tërë. Muret e lagështa dëgjonin bisedat për Kosovën, mallin për familjen dhe heshtjen e burrave që përpiqeshin të mos e tregonin lodhjen dhe vetminë e tyre. Nëpër ato podrume, shqiptari jetonte fizikisht në Evropë, por shpirtërisht vazhdonte të banonte në fshatin, qytetin apo shtëpinë që kishte lënë pas.

Trakti ndalej edhe te ushqimi i tyre i varfër dhe i mjerë. Shkruhej se ushqeheshin dobët, nëpër mensa të ftohta punëtorësh ose me ato gjellëra të thjeshta që i përgatisnin vetë pas ditëve të lodhshme të punës. Sa prekëse është kjo pamje: punëtori shqiptar, i rraskapitur nga puna, duke u kthyer natën në dhomën e tij të vogël dhe duke gatuar diçka të thjeshtë vetëm për të mbajtur gjallë trupin që të nesërmen do të rikthehej sërish në fabrikë.

Në ato çaste nuk kishte luks, as rehati. Kishte vetëm mbijetesë. Dhe megjithatë, edhe në atë jetë të rëndë, mërgimtari shqiptar ruante diçka të shenjtë: lidhjen me atdheun. Nëpër ato dhoma të varfra shpesh valonte flamuri kuqezi, dëgjoheshin këngë shqiptare dhe flitej për Kosovën me mall e krenari. Ishte sikur, mes gjithë asaj varfërie dhe përbuzjeje, shqiptari përpiqej të ruante një copëz të identitetit të vet.

Në ato rreshta të traktit ndihet jo vetëm kritika sociale dhe politike, por edhe një dhembshuri e thellë për fatin e mërgimtarit. Autori nuk i përshkruan shqiptarët si viktima të dorëzuara. Përkundrazi, ai i sheh si njerëz të fortë që, megjithëse jetonin në kushte të vështira, vazhdonin të punonin, të rezistonin dhe të ëndërronin për një ditë më të mirë.

Sot, kur lexohen ato fjalë, ato duken si një elegji për brezin e mërgimtarëve shqiptarë të viteve shtatëdhjetë e tetëdhjetë. Në to jeton era e podrumeve të lagësht, zhurma e fabrikave, lodhja e trupit dhe malli i pashuar për Kosovën. Dhe mbi të gjitha, ato ruajnë kujtesën e një brezi që e mbajti mbi supe jo vetëm barrën e punës së rëndë, por edhe barrën e ëndrrës për lirinë dhe dinjitetin e popullit të vet.

Dhe më tej, trakti vazhdonte me një ton edhe më të rëndë, më të mbushur me mllef dhe dhimbje, duke zbuluar plagën e heshtur të mërgatës shqiptare: jo vetëm largimin nga atdheu, por edhe përpjekjen sistematike të pushtetit për ta thyer shpirtërisht shqiptarin edhe në dhe të huaj.

Traktshkruesi shkruante se pushteti i borgjezisë jugosllave nuk mjaftohej vetëm me dëbimin dhe shpërndarjen e shqiptarëve nëpër botë. Sipas tij, regjimi përpiqej t’i ndiqte ata edhe në mërgim, duke përdorur çdo mjet për t’i përçarë, demoralizuar dhe çoroditur. Në ato rreshta ndihej bindja e fortë se mërgimi nuk ishte vetëm largim ekonomik, por edhe një fushë tjetër beteje ku pushteti përpiqej ta mbante nën kontroll shqiptarin.

Sa e rëndë është ajo ndjenjë që përshkon tekstin: shqiptari nuk ndihej i lirë as jashtë kufijve të Jugosllavisë. Edhe në rrugët e Gjermanisë, Zvicrës apo Austrisë, ai mendonte se hija e pushtetit e ndiqte pas. Trakti përmendte spiunët e panumërt, përfaqësitë diplomatike e konsullore, shtypin dhe mjetet e tjera të informimit si instrumente përmes të cilave regjimi përpiqej të mbillte frikë, dyshim dhe përçarje mes mërgimtarëve.

Në atë kohë, shumë shqiptarë jetonin me ndjesinë se syri i UDB-së mund të ishte kudo — në kafene, në qendra punëtorësh, në organizata kulturore apo edhe mes vetë bashkatdhetarëve. Kjo krijonte një atmosferë të rëndë mosbesimi dhe ankthi. Mërgimtari jo vetëm që duhej të luftonte me mallin dhe me punën e rëndë, por edhe me frikën se çdo fjalë mund të përgjohej dhe çdo veprim të raportohej.

Trakti e shihte këtë si një strategji të qëllimshme të pushtetit: që shqiptarët të mbeteshin përgjithmonë në dhe të huaj ose të ktheheshin të lodhur, të demoralizuar dhe të paaftë për të vazhduar rezistencën. Sa tragjike tingëllon kjo ide. Sikur regjimi të mos kënaqej vetëm me largimin fizik të shqiptarëve nga Kosova, por të dëshironte edhe shkatërrimin e vullnetit dhe të vetëdijes së tyre kombëtare.

Në ato rreshta ndihet edhe frika se mërgimtari, i rraskapitur nga puna dhe jeta e rëndë, mund të humbiste forcën për të kërkuar një ditë llogari për padrejtësitë që i ishin bërë popullit të tij. Traktshkruesi besonte se pushteti synonte t’i kthente shqiptarët në njerëz të lodhur dhe të pafuqishëm, që një ditë, kur të riktheheshin në Kosovë, të mos kishin më energji dhe guxim për ta sfiduar regjimin.

Por në të njëjtën kohë, në tekst ndihej edhe krenaria e klasës punëtore shqiptare. Autori shkruante se historia ua kishte dhënë pikërisht punëtorëve detyrën për t’i dhënë “grushtin vendimtar” regjimit. Kjo metaforë e grushtit shfaqet sërish si simbol i forcës kolektive dhe i revoltës së organizuar. Punëtori shqiptar nuk paraqitej si njeri i thyer, por si bartës i një misioni historik — si njeriu që, megjithë vuajtjet dhe mërgimin, ende kishte fuqinë për ta ndryshuar fatin e popullit të vet.

Dhe më pas, trakti bëhej edhe më dramatik kur përshkruante mënyrën se si borgjezia jugosllave u vinte pranga edhe punëtorëve “të përkohshëm” larg vendlindjes. Sa ironike dhe e hidhur tingëllon ajo shprehje: “punëtorë të përkohshëm.” Shumë prej tyre kishin shkuar në Perëndim me shpresën se do të punonin disa vite dhe do të ktheheshin në Kosovë. Por vitet kalonin, malli shtohej dhe kthimi dukej gjithnjë e më i largët.

Në trakt, këto “pranga” nuk ishin vetëm fizike. Ishin prangat e survejimit, të akuzave politike dhe të frikës së vazhdueshme. Shqiptarët nxirreshin para gjyqeve dhe stigmatizoheshin me etiketa të rënda: “nacionalist”, “irredentist”, “shovinist”, “kundërrevolucionar”. Në gjuhën e regjimit, këto etiketime shërbenin për ta kriminalizuar çdo kërkesë për të drejta kombëtare dhe për ta paraqitur shqiptarin që kërkonte liri si armik të shtetit.

Sa tragjike ishte kjo për një popull që kërkonte vetëm dinjitet dhe barazi. Të quheshe “nacionalist” vetëm pse doje flamurin tënd, universitetin tënd apo të drejtën për ta quajtur Kosovën republikë. Të quheshe “kundërrevolucionar” vetëm pse nuk pranoje heshtjen dhe nënshtrimin.

Kur i lexon sot këto rreshta, të duket sikur dëgjon frymën e rëndë të asaj kohe: frikën, mllefin, lodhjen dhe krenarinë e një mërgate që jetonte mes fabrikave të Evropës, por që vazhdonte ta mbante Kosovën në zemër. Në to jeton historia e njerëzve që u përpoqën të mbijetonin mes dy botëve — mes shtypjes së regjimit që i kishte dëbuar dhe jetës së rëndë të mërgimit — pa e humbur kurrë ndjenjën e përkatësisë dhe besimin se një ditë do të vinte çasti për ta kërkuar llogarinë e historisë.

Dhe atëherë, mes gjithë atyre rrëfimeve për lodhjen, për mërgimin dhe për përndjekjen, traktshkruesi ndalej për një çast dhe ngrinte një pyetje që tingëllonte sa politike, aq edhe thellësisht njerëzore. Ishte një pyetje që vinte jo vetëm nga mendja, por nga vetë shpirti i mërgimtarit shqiptar: “Këtu, ku shtrëngon si gjarpër, ftohtë, sundimi i kapitalit, a jemi të vetmuar në hallet dhe gëzimet tona? A jemi të vetmuar në ditën e Një Majit të kuq?”

Sa e fuqishme është kjo figurë. Sundimi i kapitalit përshkruhej si një gjarpër i ftohtë që shtrëngon pa mëshirë — një metaforë e rëndë për jetën e mërgimtarëve në Perëndim, ku gjithçka dukej e ndërtuar mbi punën, fitimin dhe shfrytëzimin. Në atë botë të huaj, shqiptari shpesh ndiente se jeta e tij kishte humbur ngrohtësinë njerëzore. Fabrikat, tymi, zhurma e makinave dhe ritmi i pamëshirshëm i punës e kishin bërë jetën të ashpër dhe të ftohtë si metali.

Mërgimtari shqiptar jetonte mes një bote që nuk i përkiste plotësisht. Ditën e kalonte në punë të rënda, ndërsa natën e mbyllte nëpër dhoma të ngushta emigrantësh, larg familjes, larg gjuhës dhe larg atdheut. Dhe në atë vetmi të heshtur, pyetja e traktshkruesit bëhej edhe më prekëse: a ishin shqiptarët të vetëm në hallet dhe në gëzimet e tyre?

Nuk ishte vetëm pyetje politike. Ishte pyetja ekzistenciale e njeriut të mërguar që kërkon një vend ku të ndihet i kuptuar. Ishte ankthi i shqiptarit që, mes miliona njerëzve të Evropës, ndonjëherë ndiente një vetmi të thellë dhe të heshtur. Sepse mërgimi nuk është vetëm largim fizik; është edhe ndjesia se po jeton mes botës, por pa i përkitur plotësisht asaj.

Dhe sa prekëse tingëllon vazhdimi i pyetjes: “A jemi të vetmuar në ditën e Një Majit të kuq?”.  Një Maji — dita e solidaritetit të punëtorëve të botës — për shqiptarët e mërguar merrte një kuptim shumë më emocional. Ishte dita kur ata duhej të ndienin se nuk ishin vetëm, se edhe hallet e tyre ishin pjesë e halleve të mëdha të njerëzimit punëtor. Por njëkohësisht, ishte edhe dita kur malli për Kosovën dhe ndjenja e padrejtësisë bëhej edhe më e fortë.

Në ato rreshta ndihet sikur traktshkruesi po kërkon një përgjigje morale dhe njerëzore: a do t’i kuptojnë popujt e tjerë vuajtjet e shqiptarëve? A do ta ndiejë punëtori gjerman, italian apo francez dhimbjen e shqiptarit që kishte ardhur nga Kosova e robëruar? A do të ketë vend për solidaritet të vërtetë mes njerëzve që jetojnë nën sisteme të ndryshme, por që i bashkon lodhja, puna dhe padrejtësia?

Dhe megjithëse pyetja duket e mbushur me dyshim dhe vetmi, në thelb të saj fshihej një shpresë e madhe. Sepse vetë fakti që pyetet do të thotë se ende besohet në mundësinë e solidaritetit njerëzor. Traktshkruesi nuk dëshiron që shqiptari të mbetet një ishull i vetmuar në mërgim, ai dëshiron që ai të bëhet pjesë e një bashkësie më të madhe njerëzish që ndajnë të njëjtën dëshirë për dinjitet dhe drejtësi.

Vijon