[ Libra NëLinjë ]
Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha
Arratisjet nga Shqipëria komuniste
Një temë tjetër që zinte vend në faqet e gazetës “Besa” ishte ajo e largimeve dhe arratisjeve nga Shqipëria gjatë regjimit komunist. Në faqen e tretë të gazetës botohej një material që e paraqiste këtë dukuri si pasojë të drejtpërdrejtë të dhunës, kontrollit politik dhe klimës së frikës që, sipas këndvështrimit të gazetës, karakterizonte jetën në Shqipërinë e asaj kohe. Shkrimi përdorte një gjuhë të fortë, duke folur për një “dhunë e terror të paparë komunist” dhe duke pretenduar se largimet nga vendi ishin të shumta.
Një nga rastet që “Besa” zgjodhi ta paraqiste më gjerësisht ishte ai i të riut Ibrahim Ibrahimaj, të cilit i kushtohej shkrimi me titull domethënës “I riu Ibrahim Ibrahimaj zgjodhi lirinë”. Vetë titulli e përcaktonte që në fillim mënyrën se si gazeta dëshironte ta interpretonte ngjarjen. Kalimi i kufirit nuk paraqitej thjesht si largim nga një shtet në tjetrin, por si një zgjedhje morale dhe politike ndërmjet dy realiteteve: jetës nën regjimin komunist dhe asaj që mërgata e quante “bota e lirë”.
Sipas shkrimit, Ibrahim Ibrahimaj ishte nga Tepelena dhe kishte arritur një nivel të konsiderueshëm arsimimi për kohën, pasi kishte diplomuar në Institutin Pedagogjik të Shkodrës[1]. Ky element biografik nuk ishte i parëndësishëm në mënyrën se si gazeta ndërtonte figurën e tij. Ibrahimaj nuk paraqitej si një njeri që largohej për shkak të mungesës së formimit apo pamundësisë për t’u integruar në shoqëri, por si një i ri i shkolluar, i cili, pavarësisht perspektivës profesionale që mund t’i ofronte diploma, kishte vendosur të ndërmerrte një hap jashtëzakonisht të rrezikshëm.
Në shtator të vitit 1969, sipas kronikës, ai kishte kaluar kufirin e Shqipërisë dhe kishte hyrë në Greqi. Vetë ky akt duhet vendosur në realitetin politik të Shqipërisë së fundviteve 1960. Vendi ishte një shtet shumë i izoluar, dalja jashtë tij ishte rreptësisht e kufizuar dhe kalimi i paligjshëm i kufirit përbënte një ndërmarrje me pasoja të rënda[2].
Kufiri, në një sistem të tillë, nuk ishte thjesht vijë gjeografike që ndante dy shtete. Ai kishte marrë edhe kuptimin e një vije politike dhe ideologjike. Kalimi i tij pa lejen e autoriteteve nënkuptonte shkëputjen nga kontrolli i shtetit dhe, në interpretimin e pushtetit, mund të shihej si akt armiqësor ose tradhti ndaj rendit politik. Për individin që ndërmerrte një arratisje, rreziku fillonte shumë përpara arritjes në anën tjetër të kufirit. Ai duhej ta planifikonte largimin në fshehtësi, të shmangte kontrollin e autoriteteve dhe të kalonte nëpër zona ku lëvizja mund të ishte e mbikëqyrur. Për këtë arsye, shkrimet e mërgatës për raste të tilla theksonin shpesh peripecitë, frikën dhe mundimet fizike që shoqëronin udhëtimin.
Edhe në rastin e Ibrahimajt, “Besa” i kushtonte vëmendje pikërisht këtyre peripecive. Historia e tij individuale shndërrohej në një mënyrë për të konkretizuar një problem shumë më të gjerë politik. Në vend që gazeta të fliste vetëm në mënyrë abstrakte për mungesën e lirisë në Shqipëri, ajo sillte përpara lexuesit figurën e një të riu konkret që kishte marrë vendimin të linte vendlindjen dhe të përballej me pasigurinë e arratisjes.
Në këtë kuptim, rrëfimi për Ibrahimajn ishte një shembull i asaj që mund të quhet personalizim i konfliktit politik. Regjimi, kufiri, liria dhe mërgimi nuk mbeteshin më koncepte abstrakte; ato mishëroheshin në jetën e një individi, me emër, prejardhje, arsimim dhe një rrugëtim të caktuar.
Pas kalimit në Greqi, Ibrahimaj kishte qëndruar atje për disa muaj. Kjo periudhë ndërmjet largimit nga Shqipëria dhe vendosjes përfundimtare në një shtet tjetër ishte një etapë e rëndësishme e përvojës së shumë të arratisurve. Largimi nga vendi nuk nënkuptonte automatikisht arritjen e një jete të re të qëndrueshme. Shpesh, pas kalimit të kufirit fillonte një periudhë tjetër e pasigurisë, pritjes dhe kërkimit të një destinacioni përfundimtar.
Greqia shfaqej në këtë rast si vendi i parë i arratisjes, por jo si destinacioni përfundimtar. Pas disa muajsh, Ibrahimaj kishte arritur të largohej drejt Shteteve të Bashkuara të Amerikës, duke hyrë kështu në një hapësirë ku ekzistonte tashmë një komunitet shqiptar i organizuar dhe një rrjet i emigracionit politik antikomunist.
Ky kalim nga Tepelena në Greqi dhe më pas në Shtetet e Bashkuara kishte edhe një simbolikë të qartë në publicistikën e “Besës”. Udhëtimi paraqitej si lëvizje nga një vend i mbyllur dhe i kontrolluar drejt botës së lirë. Prandaj, titulli “zgjodhi lirinë” nuk ishte një formulim neutral, por një përmbledhje e gjithë interpretimit politik që gazeta i jepte biografisë së Ibrahimajt.
Në kontekstin e Luftës së Ftohtë, histori të tilla kishin një peshë të veçantë propagandistike. Të dyja anët e ndarjes ideologjike e përdornin shpesh përvojën e individit për të dëshmuar epërsinë morale ose politike të sistemit që përfaqësonin. Për mërgatën shqiptare antikomuniste, një person që braktiste Shqipërinë dhe kërkonte të vendosej në Perëndim mund të paraqitej si dëshmi e dështimit të regjimit komunist për të krijuar një shoqëri ku qytetarët dëshironin të qëndronin.
Pikërisht për këtë arsye, shkrimi i “Besës” duhet lexuar njëkohësisht në dy nivele. Në njërin nivel kemi një dëshmi për fatin e një individi që ishte larguar nga Shqipëria në vitin 1969. Në nivelin tjetër kemi interpretimin që një gazetë e mërgatës politike i jepte këtij largimi dhe mënyrën se si e përdorte atë për të ndërtuar kritikën e saj ndaj regjimit të Tiranës. Kjo është e rëndësishme sidomos për formulimin se arratisjet ishin “të shumta”. Gazeta e paraqiste fenomenin si të përhapur, por për një vlerësim të saktë të përmasave të tij do të duheshin të dhëna statistikore dhe dokumente të tjera. Shkrimi i “Besës” dëshmon qartë perceptimin dhe diskursin e mërgatës, ndërsa shtrirja e saktë numerike e fenomenit kërkon verifikim më të gjerë.
Megjithatë, ekzistenca e arratisjeve nga Shqipëria është pjesë e rëndësishme e historisë së periudhës komuniste. Mbyllja e kufijve dhe kufizimi i fortë i lëvizjes së qytetarëve bënin që largimi pa leje të ishte një akt i jashtëzakonshëm. Vendimi për të ikur mund të nënkuptonte jo vetëm rrezik për personin që largohej, por edhe pasoja të mundshme për familjarët që mbeteshin pas. Kjo e bënte arratisjen një përvojë më të rëndë sesa thjesht emigrimi. Emigranti mund të largohet duke ditur se do të ruajë kontakte dhe mundësi kthimi; i arratisuri nga një regjim i mbyllur shpesh largohej duke mos ditur nëse dhe kur do të mund ta shihte përsëri familjen dhe vendlindjen.
Në këtë kuptim, fjala “liri” në shkrimin për Ibrahimajn shoqërohej me një paradoks të dhimbshëm. Për të fituar lirinë që kërkonte, individi duhej të humbiste diçka tjetër: afërsinë me familjen, vendlindjen, mjedisin ku ishte rritur dhe sigurinë e një jete të njohur. Arratisja ishte njëkohësisht çlirim dhe shkëputje. Ky dimension njerëzor është thelbësor për ta kuptuar përvojën e mërgimit politik. Gazetat e diasporës e paraqisnin natyrshëm arritjen në Perëndim si sukses, por prapa këtij suksesi qëndronin shpesh përvoja të thella humbjeje. Njeriu që “zgjidhte lirinë” duhej njëkohësisht të mësonte të jetonte në një vend të huaj, në një kulturë tjetër dhe shpesh në një gjuhë të re.
Për Ibrahimajn, kalimi në Shtetet e Bashkuara nënkuptonte hyrjen në një realitet krejt të ndryshëm nga ai i Tepelenës apo edhe nga qëndrimi i përkohshëm në Greqi. Ai duhej të ndërtonte jetën nga fillimi, të përshtatej me një shoqëri të re dhe të gjente vendin e vet brenda komunitetit të gjerë amerikan. Në këtë proces, komuniteti shqiptar në Amerikë mund të luante një rol të rëndësishëm. Organizatat, shoqatat, institucionet fetare dhe rrjetet personale ofronin një formë mbështetjeje për të sapoardhurit, sidomos për ata që mbërrinin si të arratisur politikë dhe pa një bazë të krijuar më parë në vendin e ri.
Pikërisht kjo shpjegon edhe interesimin e “Besës” për raste të tilla. I arratisuri i ri nuk ishte vetëm subjekt i një historie personale; ai mund të bëhej pjesë e mërgatës politike ekzistuese, duke sjellë me vete përvoja dhe dëshmi të freskëta nga Shqipëria. Për organizatat antikomuniste, njerëzit që vinin rishtas nga vendi kishin edhe një vlerë të veçantë informative. Ata mund të sillnin përshkrime të jetës së përditshme, të gjendjes shoqërore dhe politike dhe të atmosferës brenda Shqipërisë, informacione që për mërgatën e vjetër ishin të vështira për t’u siguruar në një shtet shumë të izoluar.
Në këtë mënyrë, arratisja individuale mund të fitonte edhe funksion politik. Historia personale e të arratisurit dëgjohej, botohej dhe përdorej si dëshmi për gjendjen në vend. Kjo ishte një praktikë e njohur në shumë mjedise të emigracionit politik të Evropës Lindore gjatë Luftës së Ftohtë. Titulli “I riu Ibrahim Ibrahimaj zgjodhi lirinë” duhet kuptuar pikërisht në këtë kontekst. Gazeta e shndërronte itinerarin e tij nga Tepelena drejt Greqisë dhe më pas Amerikës në një rrëfim me strukturë morale: nga shtypja drejt lirisë, nga izolimi drejt botës së hapur, nga nënshtrimi i detyruar drejt mundësisë për të zgjedhur.
Një strukturë e tillë narrative kërkon kujdes. Përvoja konkrete e Ibrahimajt duhet dalluar nga kuptimi simbolik që gazeta ia atribuonte asaj. Motivet individuale, rrethanat e largimit dhe përjetimet personale mund të kenë qenë shumë më komplekse sesa formula e përmbledhur e titullit. Megjithatë, edhe mënyra e paraqitjes është vetë një burim me vlerë. Ajo tregon se çfarë kuptimi kishte arratisja në imagjinatën politike të mërgatës shqiptare. I arratisuri shihej si njeri që kishte refuzuar një rend të imponuar dhe kishte ndërmarrë rrezikun e madh për të kërkuar një jetë tjetër.
Në këtë kuptim, Ibrahimaj shndërrohej nga një individ në simbol të një ideje. Rruga e tij personale përdorej për ta bërë më të prekshme tezën e “Besës” se regjimi komunist e kishte kufizuar aq shumë lirinë individuale, sa disa qytetarë ishin të gatshëm të rrezikonin jetën për të dalë jashtë kufijve të tij. Rasti kishte edhe një domethënie të veçantë për shkak të moshës dhe arsimimit të tij. Një i ri i diplomuar nga Instituti Pedagogjik përfaqësonte potencialisht brezin që sistemi pretendonte se po e formonte për të ardhmen. Largimi i tij mund të paraqitej nga gazeta si një goditje simbolike ndaj këtij pretendimi: edhe një i ri i arsimuar dhe i formuar brenda institucioneve shtetërore mund të vendoste të braktiste vendin.
Ky interpretim e bënte historinë veçanërisht të përshtatshme për publicistikën antikomuniste. Ajo nuk ishte rrëfim për një njeri të përjashtuar nga sistemi, por për dikë që kishte kaluar përmes sistemit arsimor dhe që megjithatë, sipas gazetës, kishte zgjedhur largimin. Në një perspektivë më të gjerë historike, histori të tilla na kujtojnë se kufiri i Shqipërisë komuniste ishte një nga vendet ku përplasja ndërmjet shtetit dhe lirisë individuale merrte formën më konkrete. Në njërën anë qëndronte e drejta e shtetit për të kontrolluar lëvizjen sipas sistemit politik të kohës; në anën tjetër ishte dëshira e individit për të zgjedhur ku dhe si të jetonte.
Në këtë konflikt, arratisja ishte forma më radikale e zgjedhjes individuale. Ajo thyente jo vetëm një kufi fizik, por edhe një kufi politik të vendosur nga shteti mbi jetën e qytetarit. Prandaj, për “Besën”, historia e Ibrahim Ibrahimajt nuk ishte vetëm një lajm mbi ardhjen e një shqiptari të ri në Shtetet e Bashkuara. Ajo ishte një tregim që lidhej drejtpërdrejt me temën qendrore të publicistikës së saj: lirinë. E njëjta fjalë shfaqej në emrat e organizatave, në radion “Zëri i Shqiptarëve të Lirë”, në përshkrimin e kongreseve dhe tani në biografinë e një të arratisuri. Në këtë mënyrë, gazeta krijonte një vijë të përbashkët ndërmjet politikës së organizatave dhe përvojës së individit. Liria që kërkohej në fjalime dhe rezoluta paraqitej tani si diçka për të cilën një njeri konkret kishte rrezikuar jetën.
Kjo edhe e bënte shkrimin për Ibrahim Ibrahimajn të vlefshëm jo vetëm si dëshmi mbi një rast arratisjeje, por edhe si shembull të mënyrës se si shtypi politik i diasporës ndërtonte narrativën e arratisjes nga Shqipëria komuniste. Përmes peripecive të një të riu nga Tepelena, “Besa” kërkonte të tregonte një histori shumë më të gjerë mbi izolimin, kufirin, mërgimin dhe kërkimin e lirisë.
Në fund, rruga e Ibrahimajt nga Tepelena në Greqi dhe prej andej në Shtetet e Bashkuara përfaqësonte, në interpretimin e gazetës, kalimin nga një botë e mbyllur drejt një hapësire ku individi kishte mundësi të ndërtonte një jetë të re. Por pas këtij interpretimi politik qëndronte edhe drama e një të riu që kishte lënë pas vendlindjen, familjen dhe një jetë të njohur, duke hyrë në pasigurinë e mërgimit. Pikërisht ndërthurja e këtyre dy dimensioneve – zgjedhjes politike dhe sakrificës njerëzore – e bënte historinë e tij të rëndësishme për faqet e “Besës” dhe për kujtesën e mërgatës shqiptare.
Intervista me Ibrahim Ibrahimajn – dëshmi mbi jetën në Shqipërinë komuniste
Në vazhdim të shkrimit kushtuar arratisjes së Ibrahim Ibrahimajt nga Shqipëria, gazeta “Besa” sillte edhe një material me vlerë të veçantë dëshmuese: një intervistë të zhvilluar drejtpërdrejt me të riun shqiptar. Intervistën e kishte realizuar drejtori i gazetës gjatë qëndrimit të tij në Detroit, ku kishte marrë pjesë edhe në punimet e Kongresit të Shtatë të Ballit Kombëtar. Në këtë mënyrë, rrëfimi mbi Ibrahimajn nuk mbetej vetëm në nivelin e një njoftimi redaksional; lexuesit i jepej edhe zëri i vetë të arratisurit, i cili përpiqej të shpjegonte motivet që e kishin shtyrë të largohej nga vendi. Ky fakt e bënte materialin veçanërisht interesant. Intervista krijonte përshtypjen e një dëshmie të drejtpërdrejtë, ku përvoja individuale ndërthurej me interpretimin politik të realitetit shqiptar. Ibrahimaj nuk fliste si historian apo vëzhgues i jashtëm, por si njeri që pretendonte se kishte përjetuar nga afër sistemin për të cilin po dëshmonte. Për këtë arsye, rrëfimi i tij kishte një ngarkesë të fortë emocionale dhe personale.
Pyetja e parë e drejtorit të “Besës” lidhej natyrshëm me çështjen që kishte tërhequr më shumë vëmendje: përse dhe kur ishte arratisur nga Shqipëria? Përgjigjja e Ibrahimajt, sipas gazetës, nuk u kufizua në rrethanat praktike të largimit të tij, por u shndërrua në një kritikë shumë më të gjerë ndaj regjimit të Enver Hoxhës dhe ndaj realitetit shoqëror që ai pretendonte se kishte lënë pas. Ibrahimaj e fillonte rrëfimin duke iu referuar kontrastit ndërmjet premtimeve ideologjike të regjimit dhe përvojës së jetës së përditshme. Sipas tij, propaganda zyrtare kishte përsëritur vazhdimisht se në Shqipërinë komuniste shqiptari do të ishte “i lirë dhe i lumtur”[3]. Mirëpo, për të, realiteti kishte rezultuar krejt i kundërt. Fjalët e mëdha për lirinë, barazinë dhe mirëqenien i përshkruante si “fjalë boshe”, të cilat nuk përputheshin me atë që ai kishte parë dhe përjetuar.
Ky kontrast ndërmjet premtimit dhe realitetit ishte një nga motivet qendrore të publicistikës antikomuniste të mërgatës. Regjimi komunist e legjitimonte veten përmes premtimit të një shoqërie të re, ku pushteti do t’i përkiste popullit dhe ku pabarazitë e së kaluarës do të kapërceheshin. Kundërshtarët e tij, përkundrazi, kërkonin të dëshmonin se pas këtij diskursi qëndronte një sistem represiv dhe i centralizuar. Pikërisht në këtë frymë fliste edhe Ibrahimaj. Sipas dëshmisë së tij, në vend të lirisë së premtuar ishte vendosur frika dhe represioni[4]. Për të, problemi nuk qëndronte vetëm te disa masa të veçuara të pushtetit, por te vetë mënyra se si sistemi kishte transformuar marrëdhënien ndërmjet qytetarit dhe shtetit.
Në këtë intervistë, populli paraqitej si “zot” i vendit të vet. Ibrahimaj e përmbyste këtë formulë, duke pohuar se qytetari shqiptar, në vend që të bëhej zot i jetës dhe pronës së tij, ishte ekspozuar ndaj dyshimit politik, burgimit, dënimit, dëbimit nga shtëpia dhe konfiskimit të pasurisë. Në rrëfimin e tij, shteti që pretendonte se sundonte në emër të popullit ishte shndërruar në një aparat që ndërhynte thellë në jetën e individit.
Ai fliste veçanërisht për shpalljen e njerëzve si “armiq”, një term me peshë të madhe në historinë politike të Shqipërisë komuniste. Kategoria e “armikut” nuk ishte vetëm një përcaktim ideologjik; ajo mund të sillte pasoja konkrete për jetën e një individi dhe të familjes së tij. Në kontekstin e luftës së klasave, dyshimi politik mund të ndikonte në punësim, shkollim, vendbanim dhe statusin shoqëror. Në dëshminë e Ibrahimajt, kjo klimë kishte krijuar një shoqëri ku kufiri ndërmjet qytetarit dhe armikut politik mund të bëhej tepër i brishtë. Ai pretendonte se shumë njerëz ishin burgosur, dënuar, ekzekutuar ose larguar nga shtëpitë dhe pronat e tyre. Gjuha e tij ishte e ashpër dhe pasqyronte jo vetëm kundërshtimin politik, por edhe përvojën traumatike që ai i atribuonte sistemit.
Një vend të rëndësishëm në intervistë zinte edhe çështja e burgjeve dhe kampeve të internimit. Ibrahimaj i paraqiste ato si një realitet që kishte hyrë thellë në jetën e shoqërisë shqiptare. Në formulimin e tij, një popull që nuk kishte qenë mësuar me një sistem të tillë të gjerë kontrolli dhe izolimi po përballej tashmë me burgje e kampe që, në mënyrë metaforike, ishin bërë pothuajse “vatra” për shumë familje.
Ky është një formulim tejet i rëndë dhe duhet lexuar si pjesë e gjuhës dëshmuese dhe polemike të intervistës. Megjithatë, ai tërheq vëmendjen te një aspekt i rëndësishëm të historisë së regjimit: përdorimin e burgimit politik, internimit dhe dëbimit si instrumente të kontrollit dhe ndëshkimit. Veçanërisht prekës në rrëfimin e Ibrahimajt ishte pohimi se në këto masa represive ishin përfshirë edhe gratë e moshave të ndryshme. Përmes kësaj vërejtjeje, ai kërkonte të tregonte se represioni nuk ishte kufizuar vetëm te burrat që kishin pasur veprimtari të drejtpërdrejtë politike ose ushtarake, por kishte prekur edhe familjet dhe, në raste të ndryshme, njerëz që nuk kishin luajtur rol publik.
Ky dimension familjar i represionit është i rëndësishëm për ta kuptuar natyrën e frikës në një shoqëri autoritare. Ndëshkimi nuk përjetohet vetëm nga individi i dënuar; ai mund të shtrihet mbi familjen, duke krijuar pasoja që vazhdojnë për vite dhe ndikojnë në disa breza.
Në rrëfimin e Ibrahimajt, një çështje tjetër themelore ishte kolektivizimi i ekonomisë dhe veçanërisht i bujqësisë. Ai pohonte se i gjithë populli ishte përfshirë në forma kolektive të punës dhe se pasuritë private ishin futur me forcë në sistemin e pronësisë kolektive[5].
Për një të arratisur që fliste para një gazete të mërgatës antikomuniste, kjo çështje kishte natyrshëm një ngarkesë të fuqishme ideologjike. Prona private ishte një nga pikat ku dallimi ndërmjet modelit komunist dhe modelit politik të mërgatës shfaqej më qartë. Për regjimin socialist, kolektivizimi paraqitej si mjet për zhdukjen e pabarazive dhe ndërtimin e ekonomisë socialiste; për kundërshtarët e tij, ai përfaqësonte humbjen e autonomisë ekonomike dhe të së drejtës individuale mbi pronën. Ibrahimaj e përshkruante këtë proces nga këndvështrimi i qytetarit që, sipas tij, kishte humbur kontrollin mbi pronën dhe frytin e punës së vet. Ai e lidhte punën kolektive me detyrimin, duke argumentuar se individi nuk punonte më në bazë të zgjedhjes së vet, por brenda një sistemi të imponuar nga shteti.
Në këtë pikë, dëshmia e tij lidhet drejtpërdrejt me diskutimet që ishin zhvilluar edhe në vetë Kongresin e Ballit Kombëtar. Dr. Ramazan Tërdiu kishte folur mbi të drejtën e fshatarit për liri, barazi dhe pronësi mbi tokën që punonte. Intervista me Ibrahimajn i jepte kësaj teme një dimension personal: ajo që në kongres artikulohej si program politik, këtu paraqitej si përvojë e një njeriu që kishte jetuar nën sistemin e kolektivizuar. Po aq e rëndë ishte mënyra se si Ibrahimaj përshkruante gjendjen ekonomike të popullsisë. Sipas tij, qytetari shqiptar punonte rëndë, por puna nuk i siguronte një jetë të denjë. Ai fliste për mungesë ushqimi, veshmbathjeje dhe për një varfëri që, sipas vlerësimit të tij, popullsia nuk e kishte përjetuar më parë në ato përmasa[6].
Edhe këtu duhet bërë një dallim i rëndësishëm ndërmjet dëshmisë individuale dhe matjes së përgjithshme historike të nivelit të jetesës. Pohimi se njerëzit “nuk mbushnin barkun me bukë”[7] është një formulim i fuqishëm, por një analizë e plotë ekonomike do të kërkonte të dhëna mbi prodhimin, furnizimin, pagat, racionimin dhe standardin e jetesës në periudhën përkatëse. Megjithatë, si burim mbi perceptimin e jetës së përditshme, intervista ka vlerë të madhe. Ajo tregon se për Ibrahimajn varfëria ekonomike nuk ishte vetëm problem material; ajo lidhej drejtpërdrejt me mungesën e lirisë. Nëse njeriu punonte shumë, por nuk kishte as kontroll mbi pronën, as mundësi për të zgjedhur punën, as qasje të mjaftueshme në të mirat bazë, atëherë sistemi i premtonte liri në teori, por nuk ia jepte atë në praktikë.
Kështu, në dëshminë e tij, liria politike dhe mirëqenia ekonomike bëheshin pjesë të së njëjtës kritikë. Ibrahimaj nuk e ndante terrorin politik nga kolektivizimi dhe varfëria. Për të, të gjitha këto ishin pasoja të të njëjtit sistem. Ky është një element i rëndësishëm për ta kuptuar edhe vetë vendimin e arratisjes. Nëse dëshmia e tij merret sipas mënyrës se si është paraqitur nga “Besa”, Ibrahimaj nuk ishte larguar për një arsye të vetme. Vendimi dukej se kishte ardhur nga një grumbullim pakënaqësish politike, ekonomike dhe shoqërore: mungesa e lirisë, frika nga represioni, cenimi i pronës dhe zhgënjimi nga gjendja materiale.
Në këtë kuptim, arratisja nuk paraqitej si impuls i çastit, por si përfundim i një procesi të gjatë zhgënjimi. Ai kishte dëgjuar premtimet e sistemit, kishte jetuar nën të, kishte kaluar përmes institucioneve të tij arsimore dhe, në fund, kishte arritur në bindjen se realiteti nuk përputhej me atë që propaganda pretendonte. Titulli i shkrimit – “I riu Ibrahim Ibrahimaj zgjodhi lirinë” – merr kështu një kuptim më të plotë. “Zgjedhja” nuk nënkuptonte thjesht kalimin e kufirit. Në interpretimin e gazetës, ajo ishte refuzim i gjithë sistemit të vlerave dhe praktikave që Ibrahimaj përshkruante në intervistë.
Duhet pasur parasysh, megjithatë, se intervista është botuar në një gazetë me orientim të qartë antikomunist, menjëherë pas një kongresi të Ballit Kombëtar në të cilin vetë drejtori i gazetës kishte marrë pjesë. Për këtë arsye, mënyra e përzgjedhjes së pyetjeve, redaktimit të përgjigjeve dhe vendosjes së tyre në faqe është pjesë e kontekstit politik të burimit. Kjo nuk do të thotë se dëshmia duhet të zhvlerësohet. Përkundrazi, ajo duhet të lexohet me një kritikë të dyfishtë të burimit: si përvojë personale e një të arratisuri dhe njëkohësisht si material i botuar nga një organ politik që kishte interes të theksonte aspektet më të errëta të regjimit komunist.
Dëshmitë personale janë veçanërisht të vlefshme sepse na japin diçka që statistikat dhe dokumentet administrative shpesh nuk mund ta japin: mënyrën se si individi e përjetonte sistemin. Ato na tregojnë frikën, zemërimin, zhgënjimin dhe perceptimin e padrejtësisë. Por pikërisht sepse janë personale, ato nuk duhet të shndërrohen automatikisht në përshkrim të përvojës identike të të gjithë popullsisë. Ibrahimaj fliste nga pozita e vet, pas arratisjes dhe në një mjedis ku tashmë ishte përfshirë në kontakt me mërgatën antikomuniste. Megjithatë, intervista mbetet veçanërisht domethënëse për një arsye: ajo na tregon se si një i ri shqiptar i fundviteve 1960 e justifikonte publikisht vendimin për të braktisur vendin. Ai nuk e paraqiste largimin si kërkim të rehatisë personale, por si reagim ndaj një sistemi që, sipas tij, i kishte mohuar lirinë, dinjitetin dhe sigurinë ekonomike qytetarit.
Në këtë rrëfim shfaqet edhe një kontrast i fuqishëm ndërmjet “popullit zot” të propagandës dhe individit të kontrolluar të realitetit që përshkruante Ibrahimaj. Pikërisht ky kontrast ishte një nga akuzat më të forta që mërgata antikomuniste ngrinte ndaj regjimit: se një pushtet që pretendonte të sundonte në emër të popullit kishte kufizuar në fakt autonominë e vetë qytetarit. Në planin historik, intervista na lejon të shohim gjithashtu se si çështjet që në dokumentet politike paraqiteshin në mënyrë abstrakte – liria, prona, kolektivizimi, represioni dhe varfëria – merrnin një kuptim konkret përmes jetës së një individi.
Kjo është ndoshta arsyeja pse drejtori i “Besës” zgjodhi ta intervistonte Ibrahimajn pikërisht gjatë qëndrimit të tij në Detroit. Kongresi kishte folur për Shqipërinë nga jashtë; Ibrahimaj sillte, në sytë e mërgatës, një zë që vinte së fundmi nga brenda vendit. Ai mund të paraqitej si dëshmi e drejtpërdrejtë për realitetin mbi të cilin delegatët kishin diskutuar në sallën e kongresit. Në këtë mënyrë, intervista krijonte një lidhje të fortë ndërmjet diskursit politik të Kongresit dhe përvojës së të arratisurit. Ajo që për drejtuesit e Ballit ishte kritikë ideologjike ndaj komunizmit, për Ibrahimajn paraqitej si histori e jetuar: burgjet, konfiskimi i pronës, kolektivizimi, varfëria dhe frika nuk ishin thjesht koncepte politike, por arsye që ai sillte për largimin e tij.
Prandaj, intervista me Ibrahim Ibrahimajn është me interes jo vetëm për historinë e arratisjeve nga Shqipëria, por edhe për studimin e kulturës politike dhe publicistikës së mërgatës shqiptare gjatë Luftës së Ftohtë. Në të takohen tri nivele: dëshmia personale, kritika ndaj regjimit dhe përdorimi publicistik i një biografie individuale për të shpjeguar një problem më të gjerë. Në fund, përgjigjja e Ibrahimajt ndaj pyetjes “pse u arratisët?” shndërrohej në shumë më tepër sesa shpjegimi i një ikjeje individuale. Ajo ishte një aktakuzë personale ndaj sistemit që ai kishte braktisur. Në rrëfimin e tij, Shqipëria që i kishte premtuar qytetarit liri dhe lumturi ishte shndërruar në një vend të frikës, kolektivizimit të detyruar, humbjes së pronës dhe varfërisë. Pikërisht këtë mospërputhje ndërmjet idealit të shpallur dhe realitetit të përjetuar ai e paraqiste si arsyen themelore që e kishte shtyrë të ndërmerrte rrugën e rrezikshme të arratisjes dhe të kërkonte një jetë të re jashtë atdheut.
Në fund, dëshmia e Ibrahim Ibrahimajt nuk përshkruante vetëm institucionet e Shqipërisë komuniste; ajo përpiqej të tregonte çfarë ndodh me individin kur pushteti politik shtrihet mbi pronën, punën, familjen, besimin dhe fjalën e tij. Pikërisht për këtë arsye, intervista e tij ka rëndësi të veçantë si dokument i publicistikës së mërgatës: përmes një zëri individual ajo na përcjell jo vetëm kundërshtimin politik ndaj regjimit, por edhe ankthin e një brezi që e përjetonte lirinë si diçka që mund të humbej jo në një akt të vetëm, por gradualisht – duke humbur, njëra pas tjetrës, hapësirat ku njeriu mund të ishte zot i vetvetes.
Vijon
[1] “I riu Ibrahim Ibrahimaj zgjodhi lirinë”, gazeta “Besa”, nr. 201–206, 29 shkurt 1971, Stamboll.
[2] Po aty.
[3] Po aty.
[4] Po aty.
[5] Po aty.
[6] Po aty.
[7] Po aty.
