[ Libra NëLinjë ]
Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha
Fjalët përshëndetëse të Dr. Ali Koprenckës, Prof. Zef Palit dhe Qazim Prodanit
Në vazhdim të ceremonisë së Kongresit të Shtatë të Ballit Kombëtar, pas përshëndetjeve të personaliteteve të huaja dhe përfaqësuesve të bashkësive fetare shqiptare, fjalën e morën edhe figura të njohura të mërgatës politike e intelektuale shqiptare. Ndër ta, gazeta “Besa” veçonte Dr. Ali Koprenckën, i cili e përshëndeti kongresin në emër të Komitetit Kombëtar Demokratik “Shqipëria e Lirë”, si dhe Prof. Zef Palin, fjala e të cilit u përqendrua te fuqia e ideve që ai i cilësonte përparimtare brenda Ballit Kombëtar dhe te roli që shtypi i organizatës kishte në përhapjen dhe mbrojtjen e tyre[1].
Përshëndetja e Dr. Ali Koprenckës kishte rëndësi për vetë arkitekturën politike të mërgatës shqiptare. Ai nuk fliste vetëm në emër personal, por si përfaqësues i Komitetit Kombëtar Demokratik “Shqipëria e Lirë”. Kështu, prania e tij krijonte një lidhje ndërmjet Kongresit të Ballit Kombëtar dhe një strukture tjetër të emigracionit politik shqiptar, e cila në diskursin e kohës synonte ta mbante të organizuar kundërshtimin politik ndaj regjimit komunist në Shqipëri.
Vetë emërtimi “Shqipëria e Lirë” përmbante një program të qartë politik. Për mërgatën antikomuniste, koncepti i “Shqipërisë së lirë” nënkuptonte një Shqipëri të ndryshme nga ajo që ekzistonte nën regjimin komunist. Në këtë kuptim, “liria” nuk përdorej vetëm në kuptimin e pavarësisë shtetërore, por lidhej edhe me kërkesën për ndryshimin e sistemit politik, për të drejta qytetare dhe për një rend që kundërshtarët e regjimit të Tiranës e konsideronin më përfaqësues të vullnetit të shqiptarëve.
Përshëndetja e Koprenckës mund të shihet, rrjedhimisht, edhe si një shenjë solidariteti ndërmjet strukturave të mërgatës politike. Kongresi i Detroitit synonte të paraqitej jo vetëm si çështje e brendshme organizative e Ballit Kombëtar, por si ngjarje me rëndësi për një rreth më të gjerë të emigracionit shqiptar.
Në kontekstin e Luftës së Ftohtë, një bashkërendim i tillë kishte rëndësi të veçantë. Organizatat politike shqiptare jashtë vendit vepronin në kushte krejtësisht të ndryshme nga ato të periudhës së Luftës së Dytë Botërore. Ato nuk kishin mundësi të zhvillonin aktivitet legal brenda Shqipërisë dhe, për këtë arsye, një pjesë e konsiderueshme e veprimtarisë së tyre ishte zhvendosur drejt organizimit të diasporës, botimit të shtypit, kontakteve ndërkombëtare dhe ruajtjes së një alternative politike në mërgim.
Në këtë drejtim, përshëndetja e Komitetit Kombëtar Demokratik “Shqipëria e Lirë” kishte edhe një funksion simbolik. Ajo përcillte idenë se Balli Kombëtar nuk qëndronte i izoluar, por e shihte veten si pjesë të një hapësire më të gjerë të veprimtarisë politike shqiptare jashtë atdheut.
Pas kësaj, një tjetër dimension të rëndësishëm të kongresit e solli Prof. Zef Pali. Ndryshe nga përshëndetjet me karakter kryesisht ceremonial, fjala e tij prekte një çështje më ideore: fuqinë e ideve përparimtare që, sipas tij, kishin zënë vend në gjirin e Ballit Kombëtar.
Vetë përdorimi i nocionit “ide përparimtare” është me interes për të kuptuar mënyrën se si Balli Kombëtar i viteve të mërgimit kërkonte ta paraqiste identitetin e vet. Organizata nuk dëshironte të shihej vetëm si trashëgimtare e një historie të viteve të luftës apo si bashkësi veteranësh të larguar nga Shqipëria. Në diskursin e përfaqësuesve të saj ekzistonte edhe përpjekja për ta paraqitur programin politik si të aftë për t’iu përgjigjur zhvillimeve të kohës.
Kjo ishte veçanërisht e rëndësishme në vitin 1970. Kishin kaluar dekada nga rrethanat në të cilat Balli Kombëtar ishte formuar dhe një brez i ri shqiptarësh po rritej në diasporë. Për të ruajtur ndikimin dhe vazhdimësinë, një organizatë politike nuk mund të mbështetej vetëm në kujtesën e së kaluarës, ajo duhej të pretendonte se kishte edhe ide për të ardhmen.
Në këtë kuptim, fjala e Zef Palit mund të lexohet si përpjekje për ta zhvendosur vëmendjen nga Balli Kombëtar si histori drejt Ballit Kombëtar si projekt politik ende aktiv. Termi “përparimtar” shërbente për të nënvizuar pikërisht këtë pretendim: organizata kërkonte të paraqitej si forcë që, sipas interpretimit të vet, ishte e hapur ndaj zhvillimit dhe e orientuar drejt një rendi të ardhshëm politik.
Natyrisht, cilësimi i ideve si “përparimtare” duhet trajtuar si vlerësim i të pranishmëve. Për të përcaktuar përmbajtjen konkrete të tyre ata kishin analizuar programet, rezolutat dhe dokumentet e kongresit. Megjithatë, vetë përdorimi i këtij termi ishte i vlefshëm si dëshmi e mënyrës se si organizata perceptohej nga anëtarët e saj dhe nga opinioni më i gjerë.
Edhe më domethënëse në fjalën e Prof. Zef Palit ishte lidhja që ai vendoste ndërmjet ideve dhe shtypit. Sipas tij, shtypi i Ballit Kombëtar marshonte “pandashëm” në shërbim të këtyre ideve dhe kishte një objektiv të përcaktuar[2]. Ky formulim e paraqiste gazetarinë politike jo si veprimtari dytësore, por si një nga instrumentet themelore të veprimit të organizatës.
Kjo merrte një rëndësi të posaçme në kushtet e mërgimit. Kur një organizatë nuk kishte mundësi të vepronte lirshëm në vendin e origjinës, fjala e shkruar bëhej një nga mjetet kryesore të ekzistencës së saj publike. Gazetat, revistat, broshurat, deklaratat dhe komunikatat krijonin një hapësirë politike që kapërcente distancat gjeografike ndërmjet komuniteteve shqiptare.
Përmes shtypit mund të mbahej komunikimi ndërmjet degëve, të publikoheshin vendimet e kongreseve, të përcilleshin lajmet nga Shqipëria dhe Kosova, të përkujtoheshin figurat e së kaluarës dhe të paraqiteshin qëndrimet politike të organizatës. Në këtë kuptim, shtypi ishte njëkohësisht mjet informimi, edukimi politik, ruajtjeje të kujtesës dhe mobilizimi.
Vetë gazeta “Besa”, në të cilën po dokumentoheshin punimet e Kongresit të Detroitit, ishte një shembull konkret i këtij funksioni. Kongresi kishte zgjatur vetëm dy ditë, më 10 dhe 11 tetor 1970, por përmes shtypit fjalimet dhe mesazhet e tij mund të vazhdonin të qarkullonin shumë kohë pas përfundimit të tubimit dhe të arrinin te shqiptarë që nuk kishin qenë të pranishëm në Detroit.
Kështu, fjala e Prof. Zef Palit për rolin e shtypit merrte pothuajse një karakter vetëreferues në faqet e “Besës”. Gazeta po kryente pikërisht atë funksion për të cilin fliste ai: po e shndërronte kongresin nga një ngjarje e kufizuar në kohë dhe hapësirë në një material politik që mund të lexohej në vende të ndryshme të diasporës.
Shprehja se shtypi “marshon pandashëm” në shërbim të ideve është gjithashtu karakteristike për gjuhën politike të kohës. Folja “marshon” krijonte idenë e disiplinës, vazhdimësisë dhe drejtimit të përbashkët. Shtypi nuk paraqitej si vëzhgues neutral i jetës së organizatës, por si pjesëmarrës aktiv në realizimin e objektivave të saj.
Pikërisht këtu qëndron edhe një element i rëndësishëm për kritikën historiografike të “Besës”. Gazeta duhet lexuar jo vetëm si burim që na tregon çfarë ndodhte, por edhe si aktor që merrte pjesë në interpretimin e asaj që ndodhte. Përzgjedhja e fjalimeve, mënyra e paraqitjes së figurave, titujt dhe komentet redaksionale ishin pjesë e një orientimi të caktuar politik.
Kjo nuk e zvogëlon vlerën e saj si burim; përkundrazi, na lejon të kuptojmë dy nivele njëkohësisht. Nga njëra anë, mund të rindërtojmë veprimtarinë e mërgatës shqiptare; nga ana tjetër, mund të studiojmë mënyrën se si kjo mërgatë ndërtonte dhe shpërndante interpretimin e vet të historisë, politikës dhe identitetit kombëtar.
Në këtë kuadër, koncepti i një shtypi me “objektiv të caktuar” është veçanërisht domethënës. Ai dëshmon se vetë përfaqësuesit e Ballit Kombëtar nuk e shihnin domosdoshmërisht shtypin e tyre si një medium të shkëputur nga qëllimet politike. Përkundrazi, ai duhej të ishte në shërbim të një programi, të përhapte ide, të ruante kohezionin e anëtarësisë dhe të mbronte interpretimin politik të organizatës.
Për diasporën, ky funksion ishte edhe më i rëndësishëm sepse komunitetet shqiptare ndodheshin të shpërndara në Shtetet e Bashkuara, Turqi dhe vende të ndryshme të Evropës. Në mungesë të komunikimit të sotëm të menjëhershëm, shtypi ishte një nga mjetet që mund t’i lidhte këto hapësira me njëra-tjetrën.
Një gazetë e botuar në Stamboll mund të raportonte për një kongres të zhvilluar në Detroit, të përmendte përfaqësues shqiptarë që jetonin në vende të tjera dhe, përmes këtyre materialeve, të krijonte një hapësirë simbolike të përbashkët shqiptare përtej kufijve shtetërorë. Pikërisht ky është një nga aspektet më interesante të “Besës” si burim historik.
Në këtë mënyrë, përshëndetja e Dr. Ali Koprenckës dhe fjala e Prof. Zef Palit plotësonin njëra-tjetrën. E para theksonte marrëdhëniet ndërmjet strukturave të organizuara të mërgatës politike shqiptare; e dyta vinte në qendër fuqinë e ideve dhe instrumentin përmes të cilit ato duhej të përhapeshin – shtypin[3]. Të dyja ndërhyrjet dëshmonin se Kongresi i Detroitit nuk konceptohej vetëm si një mbledhje për zgjedhjen e organeve apo zgjidhjen e çështjeve të brendshme. Ai synonte të ishte edhe një forum i riafirmimit ideologjik, ku përcaktohej se çfarë përfaqësonte organizata dhe me cilat mjete do të vazhdonte veprimtarinë e saj.
Në këtë kuptim, shtypi merrte një rol pothuajse të barabartë me vetë strukturën organizative. Kongresi prodhonte vendime dhe mesazhe, ndërsa gazeta i shpërndante ato; drejtuesit formulonin qëndrime, ndërsa publicistika u siguronte atyre vazhdimësi dhe audiencë. Politika dhe shtypi funksiononin kështu si dy pjesë të së njëjtës veprimtari të mërgatës. Kjo ndihmon të shpjegohet edhe përse “Besa” i kushtonte një numër pothuajse të tërë Kongresit të Shtatë. Një zgjedhje e tillë nuk ishte thjesht gazetari kronikale. Ajo ishte realizim praktik i konceptit të shprehur nga Zef Pali: shtypi duhej të ecte në shërbim të ideve dhe të objektivave që organizata i kishte përcaktuar vetes.
Prandaj, këto dy ndërhyrje mund të lexohen si një moment ku bëhen të dukshme tri shtyllat e veprimtarisë së Ballit Kombëtar në mërgim: organizimi politik, formulimi i ideve dhe përhapja e tyre përmes shtypit. Komiteti Kombëtar Demokratik “Shqipëria e Lirë” përfaqësonte përpjekjen për organizim dhe bashkërendim. Fjala e Prof. Zef Palit theksonte dimensionin ideor, ndërsa “Besa”, duke i botuar këto materiale, mishëronte instrumentin e komunikimit.
Në fund, rëndësia e kësaj pjese të kongresit qëndron pikërisht në faktin se ajo na lejon të kuptojmë se si e konceptonte mërgata politike vazhdimin e veprimtarisë së saj pas dekadash larg Shqipërisë. Nuk mjaftonte ruajtja e strukturave dhe kujtimeve të së kaluarës. Për të mbijetuar politikisht, organizata duhej të pretendonte se zotëronte ide të vlefshme për të ardhmen dhe, mbi të gjitha, të kishte mjete për t’ua përcjellë ato brezave të rinj, diasporës dhe opinionit më të gjerë. Në interpretimin e Prof. Zef Palit, një nga mjetet më të fuqishme për realizimin e këtij misioni ishte pikërisht shtypi politik shqiptar në mërgim[4].
Qazim Prodani mbi Turqinë, shtypin dhe veprimtarinë shqiptare
Në vazhdim të punimeve të Kongresit të Shtatë të Ballit Kombëtar, Qazim Prodani e kishte përqendruar fjalën e tij në një hapësirë tjetër të rëndësishme të veprimtarisë shqiptare në mërgim – Turqinë. Ai foli për qëndrimin që, sipas vlerësimit të tij, Turqia mike kishte mbajtur ndaj kombit shqiptar në ditët e vështira që kishte kaluar Shqipëria, por njëkohësisht edhe për shtypin shqiptar që zhvillonte veprimtarinë e tij atje dhe për angazhimin e shqiptarëve në këtë qendër të rëndësishme ballkanike[5].
Në fjalën e Prodanit, Turqia nuk paraqitej thjesht si një shtet ku jetonte një numër i madh shqiptarësh. Ajo merrte kuptimin e një hapësire të kujtesës dhe të strehimit, ku një pjesë e jetës politike, kulturore dhe publicistike shqiptare kishte mundur të vazhdonte edhe atëherë kur rrethanat historike i kishin larguar shumë shqiptarë nga vendi i tyre. Pikërisht këtu fjala e tij fitonte edhe një dimension më filozofik. Mërgimi është në thelb një gjendje e dyfishtë: njeriu jeton fizikisht në një vend, ndërsa një pjesë e vetëdijes së tij vazhdon të banojë diku tjetër. Ai ndërton jetën në një shoqëri të re, por mbart me vete kujtesën e vendit të origjinës. Për shumë prej shqiptarëve të mërguar, Turqia kishte qenë një nga hapësirat ku kjo gjendje e dyfishtë ishte shndërruar në përvojë kolektive.
Marrëdhëniet ndërmjet shqiptarëve dhe Turqisë kishin, natyrisht, një histori shumë më të gjatë dhe më të ndërlikuar sesa mund të përmblidhej në një fjalim kongresi. Ato ishin formuar gjatë shekujve të sundimit osman, përmes migrimeve të vazhdueshme, lidhjeve familjare, karrierave administrative e ushtarake dhe, më vonë, përmes valëve të reja të shpërnguljeve. Prandaj, kur Prodani fliste për “Turqinë mike”, ai përdorte një formulim politik të kohës, por prekte njëkohësisht një marrëdhënie historike shumëdimensionale.
Në këtë kontekst, Turqia e shekullit XX ishte bërë vendbanim për një bashkësi të gjerë njerëzish me prejardhje shqiptare. Për një pjesë të tyre, lidhja me identitetin shqiptar mbeti e fuqishme, për të tjerë ajo u ndërthur gradualisht me identitetin dhe jetën qytetare turke[6]. Pikërisht kjo shumësi përvojash e bën diasporën një fenomen historik kompleks: identiteti në mërgim nuk mbetet gjithmonë i pandryshuar, por as nuk zhduket domosdoshmërisht; ai përshtatet, riformulohet dhe transmetohet në forma të reja.
Prodani e lidhte qëndrimin miqësor të Turqisë veçanërisht me “ditët e rënda” që kishin përfshirë Shqipërinë. Ky formulim duhet kuptuar brenda përvojës politike të mërgatës antikomuniste. Për njerëzit që kishin humbur mundësinë e kthimit në atdhe, që kishin përjetuar përmbysje politike, burgime, ndarje familjare apo largim të detyruar, nocioni i “ditëve të rënda” nuk ishte vetëm një përcaktim abstrakt historik. Ai lidhej me përvoja individuale dhe familjare.
Në këtë mënyrë, miqësia ndërmjet popujve në diskursin e Prodanit nuk matej vetëm përmes marrëveshjeve diplomatike. Ajo matej edhe me mundësinë që një i mërguar të gjente një vend ku mund të jetonte, të organizohej, të shkruante dhe të ruante lidhjen me identitetin e tij. Në këtë plan, mikpritja merrte një dimension moral: vendi që i jep hapësirë fjalës së një të mërguari bëhet pjesë e historisë së kujtesës së tij.
Një vend të rëndësishëm në fjalën e Prodanit zinte pikërisht shtypi shqiptar në Turqi. Kjo nuk ishte e rastësishme. Për komunitetet politike në mërgim, gazeta nuk ishte vetëm një fletë që përcillte lajme. Ajo ishte një mënyrë për të kapërcyer distancën, për të ruajtur kujtesën dhe, mbi të gjitha, për t’i dhënë vazhdimësi një komuniteti që fizikisht ishte shpërndarë.
Në këtë aspekt, edhe “Besa” e Stambollit përfaqësonte vetë shembullin më të drejtpërdrejtë të asaj për të cilën fliste Prodani. Një gazetë që botohej në Turqi shkruante për Shqipërinë dhe Kosovën, për arbëreshët e Italisë, për shqiptarët në Shtetet e Bashkuara, për kongreset politike në Detroit dhe për veprimtarë të shpërndarë në vende të ndryshme. Në faqet e saj, hapësira gjeografike e copëzuar e mërgatës ribashkohej në një hapësirë të vetme komunikimi.
Në një kuptim më të thellë, shtypi e bënte të mundur një lloj kthimi simbolik në atdhe. Njeriu mund të mos kishte mundësi të kthehej fizikisht, por përmes gjuhës mund të vazhdonte të jetonte në universin kulturor të origjinës së vet. Emrat e vendeve, figurat historike, kujtimet, debatet politike dhe vetë shqipja krijonin një atdhe të dytë – jo territorial, por të ndërtuar nga fjala[7]. Kjo është arsyeja pse shtypi i mërgatës nuk mund të kuptohet vetëm si burim informacioni. Ai ishte edhe një mekanizëm kundër harresës. Për një komunitet të shpërndarë, rreziku nuk ishte vetëm humbja e ndikimit politik; ishte edhe humbja graduale e kujtesës, e gjuhës dhe e lidhjes ndërmjet brezave.
Gazeta, në këtë kuptim, krijonte vazhdimësi. Ajo i kujtonte brezit të parë vendin që kishte lënë, ndërsa brezave të lindur jashtë Shqipërisë u tregonte se ekzistonte një histori që i paraprinte jetës së tyre në mërgim. Kështu, kujtesa individuale shndërrohej në kujtesë kolektive, ndërsa përvoja e mërgimit merrte formën e një narrative të përbashkët.
Por Prodani nuk fliste vetëm për shtypin. Ai theksonte edhe veprimtarinë e shqiptarëve në Turqi, duke e konsideruar atë një nga qendrat me rëndësi të veçantë në hapësirën ballkanike. Në këtë mënyrë, shqiptarët që jetonin atje nuk paraqiteshin si një komunitet pasiv, i shkëputur nga zhvillimet kombëtare, por si pjesë e një rrjeti më të gjerë të veprimtarisë shqiptare jashtë vendit.
Ky është një element me peshë për të kuptuar filozofinë politike të mërgatës. Largësia nga atdheu nuk konsiderohej domosdoshmërisht si fund i përgjegjësisë ndaj tij. Përkundrazi, në diskursin e këtyre organizatave ajo shpesh shndërrohej në një arsye shtesë për veprim. Ai që nuk mund të fliste brenda vendit duhej, sipas kësaj logjike, të fliste prej jashtë.
Turqia fitonte kështu një rol të dyfishtë. Nga njëra anë ishte vend i jetës së përditshme për shqiptarët që banonin atje; nga ana tjetër, ishte një pikë nga ku mund të ruhej komunikimi me pjesët e tjera të diasporës dhe të zhvillohej veprimtari politike, kulturore e publicistike. Pozita e saj gjeografike e shtonte këtë rëndësi. E vendosur ndërmjet Ballkanit, Mesdheut lindor dhe hapësirave më të gjera të Lindjes, Turqia ishte historikisht një vend ku kryqëzoheshin popuj, kultura dhe rrugë komunikimi. Për shqiptarët e mërguar, kjo e bënte atë jo vetëm vendbanim, por edhe një nyje të rëndësishme të komunikimit ndërshqiptar.
Vetë Stambolli kishte një peshë të veçantë simbolike. Për shqiptarët, ai kishte qenë për shumë kohë një qytet ku kishin jetuar e vepruar personalitete politike, intelektuale dhe kulturore. Në periudha të ndryshme, aty ishin zhvilluar debate, ishin krijuar lidhje dhe kishin qarkulluar ide që lidhen me historinë politike e kulturore shqiptare[8]. Prandaj, vazhdimi i një veprimtarie publicistike shqiptare në këtë qytet mbante edhe një jehonë të kësaj tradite më të hershme.
Në këtë vazhdë, “Besa” mund të shihet jo vetëm si gazetë e një periudhe të caktuar, por si pjesë e një historie më të gjatë të fjalës shqipe jashtë kufijve politikë të Shqipërisë. Historia shqiptare kishte treguar shumë herë se ideja kombëtare nuk ishte zhvilluar vetëm brenda territorit të shtetit shqiptar. Bukureshti, Sofja, Stambolli, Roma, Vjena, Kajroja dhe më vonë qendrat amerikane kishin qenë, në periudha të ndryshme, vende ku shqiptarët kishin shkruar, organizuar dhe debatuar për çështjet e tyre[9].
Kështu, ekziston një paradoks historik me interes: largësia nga atdheu mund ta dobësojë lidhjen me të, por në raste të caktuara mund edhe ta intensifikojë atë. Kur atdheu nuk është më një realitet i përditshëm, ai mund të shndërrohet në kujtesë, ideal dhe përgjegjësi morale. Në këtë proces, shtypi i mërgatës bëhet vendi ku ky atdhe i kujtesës merr formë të shkruar. Megjithatë, formulimi i Prodanit për “qëndrimin e Turqisë mike ndaj kombit shqiptar” duhet lexuar si vlerësim i një veprimtari politik dhe jo si përfundim i përgjithshëm mbi të gjithë historinë e marrëdhënieve shqiptaro-turke. Këto marrëdhënie kanë kaluar nëpër periudha, interesa dhe përvoja të ndryshme dhe nuk mund të reduktohen në një formulë të vetme.
Ajo që është me rëndësi në këtë rast është të kuptohet se si e perceptonte mërgata shqiptare Turqinë në momentin konkret të vitit 1970. Në fjalën e Prodanit ajo shfaqej si një hapësirë ku shqiptarët kishin mundur të ruanin veprimtarinë e tyre dhe ku shtypi shqiptar vazhdonte të mbante të gjallë komunikimin kombëtar. Në këtë mënyrë, fjala e tij plotësonte edhe hartën simbolike që po ndërtohej gjatë Kongresit të Detroitit. Amerika paraqitej si hapësira ku mund të zhvillohej lirshëm organizimi politik; Turqia si një qendër historike dhe ballkanike ku vazhdonte të jetonte e të vepronte një bashkësi e rëndësishme shqiptare; ndërsa Shqipëria mbetej pika drejt së cilës drejtohej emocionalisht dhe politikisht veprimtaria e mërgatës.
Midis këtyre hapësirave qëndronte shtypi, duke i lidhur ato me njëra-tjetrën. Një fjalim i mbajtur në Detroit mund të botohej në Stamboll dhe të lexohej nga shqiptarë në vende të tjera. Në këtë mënyrë, distanca gjeografike humbiste një pjesë të fuqisë së saj: fjala udhëtonte atje ku njeriu nuk mund të arrinte.
Pikërisht këtu qëndron edhe një nga dimensionet më filozofike të historisë së mërgimit: njeriu mund të largohet nga vendi, por vendi nuk largohet domosdoshmërisht nga njeriu. Ai mbetet në gjuhë, në kujtesë, në mënyrën se si interpretohet historia dhe në dëshirën për t’ia transmetuar atë brezave që vijnë.
Në këtë kuptim, veprimtaria e shqiptarëve në Turqi, për të cilën fliste Qazim Prodani, nuk ishte vetëm aktivitet politik. Ajo ishte edhe përpjekje për vazhdimësi. Përmes organizimit, shtypit dhe komunikimit ndërmjet diasporave, mërgata përpiqej të ruante një lidhje me një atdhe nga i cili ishte larguar fizikisht, por të cilin vazhdonte ta konsideronte pjesë të identitetit të vet.
Prandaj, fjala e Prodanit për Turqinë mund të lexohet në disa nivele njëkohësisht: si falënderim ndaj një vendi që ai e cilësonte mik të shqiptarëve; si vlerësim për aktivitetin e komunitetit shqiptar atje; si dëshmi për rëndësinë e shtypit në mërgim; por edhe si reflektim mbi një dukuri më të thellë historike – aftësinë e një bashkësie për ta ruajtur vetveten edhe kur historia e ka shpërndarë në vende të ndryshme të botës.
Në fund, rëndësia e Turqisë në këtë rrëfim nuk qëndronte vetëm në faktin se atje jetonin shqiptarë apo se në Stamboll botohej “Besa”. Ajo që kishte peshë ishte se në atë hapësirë vazhdonte të flitej, të shkruhej dhe të mendohej shqip për çështjet shqiptare. Dhe për një mërgatë politike, kjo ishte një formë e veçantë e qëndresës ndaj harresës: nëse atdheu nuk mund të arrihej fizikisht, ai mund të ruhej përmes gjuhës, kujtesës dhe fjalës së shkruar.
Vijon
[1] Qazim Z. Prodani, Kongresi i lirisë, gazeta “Besa”, nr. 201–206, 29 shkurt 1971, Stamboll.
[2] Po aty.
[3] Po aty.
[4] Nga fjala e Zef Palit, gazeta “Besa”, nr. 201–206, 29 shkurt 1971, Stamboll.
[5] Nga fjala e Qazim Prodanit, gazeta “Besa”, nr. 201–206, 29 shkurt 1971, Stamboll.
[6] Po aty.
[7] Po aty.
[8] Po aty.
[9] Po aty.
