[ Libra NëLinjë ]
Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha
Kongresi i Ballit Kombëtar në Detroit dhe simbolika e qëndresës politike
Kongresi i Ballit Kombëtar, i mbajtur më 10 dhe 11 tetor 1970 në hotelin “Sheraton Cadillac” në Detroit të Shteteve të Bashkuara të Amerikës, paraqitej në faqet e gazetës “Besa” si një nga tubimet më të rëndësishme të organizatës në mërgim. Sipas raportimit të gazetës, në të kishin marrë pjesë mbi 700 delegatë[1], një numër që përdorej jo vetëm për të dëshmuar përmasat e tubimit, por edhe për të krijuar përshtypjen e një organizate që, megjithëse prej dekadash vepronte jashtë Shqipërisë, vazhdonte të kishte një bazë të gjerë dhe një aftësi të konsiderueshme mobilizuese.
Vetë zgjedhja e Detroitit si vend i kongresit kishte rëndësi në kontekstin e mërgatës shqiptare të kohës. Shtetet e Bashkuara ishin shndërruar në një nga qendrat e rëndësishme të jetës politike, shoqërore dhe kulturore të shqiptarëve jashtë atdheut. Në qytete të ndryshme amerikane vepronin shoqata, organizata politike dhe grupe të mërgatës që përpiqeshin të ruanin lidhjet me çështjen shqiptare dhe, njëkohësisht, ta bënin atë të pranishme në opinionin e vendeve perëndimore.
Për këtë arsye, një kongres me qindra pjesëmarrës, i zhvilluar në një hotel të njohur të një qyteti të madh amerikan, merrte për organizatorët edhe një dimension demonstrues publik. Balli Kombëtar kërkonte të dëshmonte se mërgimi nuk e kishte shuar veprimtarinë e tij dhe se organizata vazhdonte të kishte struktura, delegatë dhe aftësi për të organizuar tubime të përmasave të konsiderueshme.
Sipas “Besës”, kongresi nuk kishte mbledhur vetëm përfaqësues të Ballit Kombëtar dhe figura shqiptare që jetonin në atë që gazeta e quante “bota e lirë”, por edhe personalitete zyrtare dhe përfaqësues nga vende të ndryshme. Edhe ky element theksohej me kujdes, sepse prania e të huajve i jepte tubimit, në interpretimin e gazetës, një dimension më të gjerë ndërkombëtar.
Termi “bota e lirë” duhet kuptuar brenda fjalorit politik të Luftës së Ftohtë. Për qarqet antikomuniste të mërgatës shqiptare ai përdorej për vendet demokratike perëndimore, në kundërvënie me Shqipërinë komuniste dhe me shtetet e tjera të sistemit socialist. Për Ballin Kombëtar, veprimtaria në Shtetet e Bashkuara dhe në Evropën Perëndimore krijonte mundësinë që çështjet shqiptare të artikuloheshin jashtë kontrollit të regjimit të Tiranës.
Prania e personaliteteve të huaja në kongres paraqitej, rrjedhimisht, si një mundësi për ndërkombëtarizimin e mesazhit politik të mërgatës. Organizatorët nuk dëshironin të komunikonin vetëm me anëtarët e tyre. Ata synonin që qëndrimet e kongresit të arrinin edhe te qarqet politike dhe opinioni publik ndërkombëtar, duke e paraqitur Ballin Kombëtar si një zë të organizuar të opozitës shqiptare jashtë vendit.
Në këtë kuadër duhet kuptuar edhe pohimi i gazetës se pjesëmarrësit e kongresit i kishin treguar botës se “shqiptarët nuk jetojnë në ëndrra”. Ky formulim kishte një funksion të qartë polemik. Ai synonte t’i përgjigjej idesë se mërgata politike mund të ishte shkëputur nga realiteti dhe se synimet e saj ishin kthyer në nostalgji për një të kaluar tashmë të humbur. “Besa”, përkundrazi, kërkonte ta paraqiste kongresin si dëshmi të një veprimtarie konkrete, të organizuar dhe ende aktive.
Në argumentin e gazetës, legjitimiteti i fjalës politike të mërgatës buronte sidomos nga sakrifica e brezit që kishte përjetuar drejtpërdrejt konfliktet e Shqipërisë së shekullit XX. Për lirinë e shqiptarëve, shkruhej në frymën e kongresit, të drejtën për të folur e kishin ata burra që kishin qëndruar përballë fashizmit dhe komunizmit dhe që kishin paguar personalisht për bindjet e tyre.
Kjo mënyrë e paraqitjes së historisë ndërtonte një lidhje të drejtpërdrejtë ndërmjet vuajtjes dhe legjitimitetit politik. Sipas këtij diskursi, autoriteti i drejtuesve dhe veprimtarëve të Ballit nuk vinte vetëm nga funksionet që mbanin në organizatë, por nga përvoja e burgimit, përndjekjes, luftës dhe mërgimit. Sakrifica personale shndërrohej kështu në dëshmi të besnikërisë ndaj kauzës.
Veçanërisht e fuqishme ishte figura e burrave që, sipas tekstit, “me kraharorët e tyre u qëndruan fashistëve dhe komunistëve”[2]. Ky është një formulim tipik i gjuhës heroizuese të publicistikës politike të mërgatës. Ai synonte të ndërtonte një vijë të pandërprerë të rezistencës, duke vendosur në të njëjtën narrativë kundërshtimin ndaj pushtimit fashist dhe më pas kundërshtimin ndaj komunizmit.
Në këtë mënyrë, Balli Kombëtar kërkonte ta përkufizonte veten përmes një identiteti të dyfishtë kundërshtues: si forcë që kishte kundërshtuar pushtimin e huaj dhe si lëvizje që më pas kishte luftuar kundër vendosjes së regjimit komunist. Për mërgatën balliste të viteve 1970, këto dy përvoja paraqiteshin si pjesë të së njëjtës përpjekje për lirinë dhe sovranitetin e shqiptarëve.
Megjithatë, këtë paraqitje duhet lexuar si vetëinterpretim politik i Ballit Kombëtar. Historia e organizatës gjatë Luftës së Dytë Botërore, marrëdhëniet e saj me forcat pushtuese, konfliktet me Lëvizjen Nacionalçlirimtare dhe zhvillimet e mëvonshme janë më komplekse sesa formula e përmbledhur e një rezistence të pandërprerë ndaj “fashistëve dhe komunistëve”. Pikërisht për këtë arsye, teksti i “Besës” ka vlerë të madhe si burim për të kuptuar mënyrën se si Balli Kombëtar i mërgatës e ndërtonte dhe e transmetonte kujtesën e vet historike.
Një vend të rëndësishëm në këtë kujtesë zinin burgjet dhe kampet. Gazeta rikujtonte ata shqiptarë që kishin përjetuar burgosjen dhe internimin gjatë periudhës fashiste, si dhe ata që më vonë kishin kaluar nëpër burgjet dhe kampet e regjimeve komuniste[3]. Përmes kësaj figure, historia politike paraqitej jo si një varg abstrakt ngjarjesh, por si histori e vuajtjeve konkrete njerëzore.
Burgu, në këtë diskurs, shndërrohej në një lloj dëshmie morale. Ai që kishte humbur lirinë për shkak të bindjeve të veta paraqitej si njeri që kishte fituar të drejtën morale për të folur për lirinë. Kjo ishte veçanërisht e rëndësishme për organizatat e mërgatës, sepse u mundësonte atyre ta ndërtonin autoritetin politik mbi biografitë e anëtarëve dhe jo vetëm mbi programet e shkruara.
Po kështu, përmendja e “bijve dhe vëllezërve” të dëshmorëve e zgjeronte konceptin e sakrificës nga individi te familja dhe komuniteti. Vuajtja nuk paraqitej si përvojë vetëm e atij që kishte rënë apo ishte burgosur, por si trashëgimi që vazhdonte te familjarët dhe brezat pasardhës. Në këtë mënyrë krijohej një lidhje emocionale ndërmjet të vdekurve, të mbijetuarve dhe brezit që vazhdonte veprimtarinë në mërgim.
Edhe pohimi për “shumë dyzina mijash dëshmorë për liri kombi”[4] i përket kësaj gjuhe të fuqishme përkujtimore. Në një trajtim shkencor, një shifër e tillë do të kërkonte verifikim dhe përcaktim të qartë se cilat kategori viktimash përfshinte autori. Në tekstin e gazetës, megjithatë, ajo funksiononte para së gjithash si simbol i përmasave të sakrificës që mërgata ia atribuonte luftës kombëtare.
Kongresi i Detroitit shndërrohej kështu edhe në një hapësirë të kujtesës politike. Pjesëmarrësit nuk diskutonin vetëm për veprimtarinë e ardhshme të organizatës, por rikthenin përvojat e së kaluarës dhe i përdornin ato për të legjitimuar vazhdimin e angazhimit të tyre. Të rënët, të burgosurit dhe të përndjekurit bëheshin pjesë simbolike e vetë kongresit. Kjo lidhje ndërmjet kujtesës dhe veprimit është një nga tiparet më karakteristike të publicistikës së “Besës”. E kaluara nuk paraqitej si histori e përfunduar. Ajo përdorej vazhdimisht për të shpjeguar se përse lufta politike duhej të vazhdonte edhe në të tashmen. Sakrifica e brezave të mëparshëm krijonte, sipas këtij arsyetimi, një detyrim moral për brezat që jetonin në mërgim.
Për këtë arsye, kongresi kishte edhe një funksion të rëndësishëm ndërbrezor. Në sallën e Detroitit mund të takoheshin njerëz që kishin përjetuar drejtpërdrejt ngjarjet e viteve të luftës me përfaqësues të brezave më të rinj, të formuar në Shtetet e Bashkuara apo në vende të tjera të emigracionit. Përmes fjalimeve dhe kujtimeve, historia politike e brezit të parë u transmetohej atyre që duhej ta vazhdonin organizatën.
Në këtë kontekst merr kuptim edhe formula e mëparshme e kongresit: “Do të qëndrojmë, do të punojmë, do të fitojmë.” Qëndresa e së kaluarës shndërrohej në punën politike të së tashmes, ndërsa fitorja projektohej në të ardhmen. Kështu ndërtohej një vijë kohore që bashkonte tri breza dhe tri momente: sakrificën e kaluar, organizimin aktual dhe shpresën për ndryshimin e ardhshëm.
Gazeta “Besa”, duke i kushtuar pothuajse të gjithë numrin këtij kongresi, luante një rol të rëndësishëm në shpërndarjen e kësaj narrative përtej sallës së “Sheraton Cadillac”. Ajo që ishte thënë në Detroit mund të lexohej nga shqiptarët në Stamboll, në vende të tjera të Evropës dhe në qendrat e ndryshme të diasporës. Në këtë mënyrë, kongresi fitonte një audiencë shumë më të gjerë sesa numri i delegatëve të pranishëm.
Në planin e komunikimit politik, kjo ishte një strategji e rëndësishme. Një organizatë në mërgim kishte nevojë jo vetëm të zhvillonte aktivitete, por edhe të dëshmonte publikisht se po zhvillonte aktivitete. Fotografitë e kongresit, numri i delegatëve, pjesëmarrja e personaliteteve dhe botimi i fjalimeve krijonin imazhin e një organizate aktive dhe të aftë për të ruajtur lidhjet e veta ndërkombëtare. Prandaj, pohimi se kongresi “i tregoi botës” diçka duhet kuptuar në radhë të parë si pjesë e retorikës së vetëprezantimit të mërgatës politike. Kongresi synonte t’i drejtohej njëkohësisht disa audiencave: anëtarëve të Ballit, diasporës së gjerë shqiptare, kundërshtarëve politikë dhe qarqeve ndërkombëtare. Për secilën prej tyre mesazhi ishte i ngjashëm: organizata pretendonte se ishte ende e pranishme, aktive dhe e vendosur të vazhdonte programin e saj.
Në këtë mënyrë, mbi 700 delegatët, personalitetet shqiptare të mërgatës dhe të ftuarit e huaj merrnin në narrativën e “Besës” një rëndësi që shkonte përtej pjesëmarrjes së tyre fizike. Ata shndërroheshin në dëshmi të vazhdimësisë së një projekti politik dhe në instrument për ta paraqitur çështjen shqiptare si një problem që, sipas organizatorëve, meritonte vëmendje ndërkombëtare. Natyrisht, numri i pjesëmarrësve, statusi i personaliteteve të huaja dhe formulimet për përfaqësimin e shqiptarëve verifikohej edhe përmes dokumentacionit të kongresit dhe burimeve të tjera të kohës. “Besa” ishte e afërt me mjedisin politik që organizonte tubimin dhe, për këtë arsye, raportimi i saj kishte një karakter besues dhe mobilizues.
Megjithatë, pikërisht ky karakter e bën gazetën një burim me vlerë për të kuptuar botën mendore dhe kulturën politike të Ballit Kombëtar në mërgim. Përmes saj shohim se si organizata dëshironte të kujtohej e kaluara, cilët njerëz konsideroheshin bartës të legjitimitetit politik dhe si përkufizohej e drejta për të folur në emër të lirisë shqiptare. Në këtë narrativë, të drejtën morale për ta ngritur zërin për Shqipërinë e kishin, mbi të gjitha, ata që sipas gazetës kishin rezistuar, vuajtur, qenë të burgosur, humbur familjarë ose jetuar në mërgim për shkak të bindjeve të tyre politike[5]. Kështu, liria nuk paraqitej si koncept abstrakt, por si një ideal i paguar me përvojë personale dhe sakrificë.
Në fund, Kongresi i Detroitit i vitit 1970 paraqitej nga “Besa” si shumë më tepër sesa një mbledhje e Ballit Kombëtar. Ai ndërtohej si manifestim i kujtesës, qëndresës dhe vazhdimësisë politike të mërgatës nacionaliste shqiptare. Përmes qindra delegatëve, të ftuarve, fjalimeve dhe rikujtimit të të burgosurve e të rënëve, organizata kërkonte të përcillte bindjen se çështja për të cilën pretendonte se kishte luftuar prej dekadash nuk ishte shuar.
Në këtë kuptim, mesazhi themelor i kongresit ishte se, sipas Ballit Kombëtar dhe publicistikës së “Besës”, mërgimi nuk e kishte mbyllur luftën politike, por vetëm ia kishte ndryshuar hapësirën dhe mjetet. Nga Shqipëria e viteve të luftës ajo ishte zhvendosur në sallat e kongreseve, në organizatat e diasporës dhe në faqet e shtypit politik të mërgatës. Pikërisht këtë vazhdimësi kërkonte të dëshmonte tubimi i Detroitit: kujtesa e sakrificës së kaluar duhej të shërbente si argument dhe shtysë për vazhdimin e angazhimit politik në të tashmen.
Veteranët, rinia dhe pjesëmarrja e gruas shqiptare në Kongresin e Detroitit
Në vazhdim të përshkrimit të Kongresit të Ballit Kombëtar në Detroit, Qazim Prodani e zhvendoste vëmendjen nga programi politik dhe vendimet e tubimit drejt atmosferës njerëzore që, sipas tij, kishte karakterizuar ato dy ditë. Në këtë pjesë të shkrimit, kongresi nuk paraqitej më vetëm si një forum ku diskutoheshin synimet politike të organizatës, por si një vendtakim i brezave, i kujtimeve dhe i përvojave të ndryshme të mërgatës shqiptare. Për autorin, pikërisht prania në të njëjtën sallë e njerëzve që kishin kaluar nëpër luftëra, burgje, kampe, përndjekje dhe mërgim i jepte tubimit një ngarkesë të fuqishme emocionale.
Prodani e përshkruante këtë atmosferë me fjalët: “Ishte një mbledhje prekse, vazhdë e faqeve krenare që po shkruan sot historia. Fundi, si mund të përmbahet emocioni kur sheh ne Kongres rreth e përqark shumë veteran, nga ata që mbajn plag trupi, fytyra të vuajtura në kampe e burgje fashiste e komuniste. Poashtu edhe një rini që në vjetët e njoma të jetës saj u godit keq me grabitje lirije njerëzore e atdheu dhe që shumica pësoi edhe torturat më barbare.”[6] Përmes këtij përshkrimi, autori kërkonte ta kthente sallën e kongresit në një lloj tabloje të gjallë të historisë politike që vetë Balli Kombëtar pretendonte se përfaqësonte.
Formulimi “mbledhje prekëse” është domethënës, sepse tregon se për Prodanin rëndësia e kongresit nuk qëndronte vetëm në rezolutat që do të miratoheshin apo në fjalimet që do të mbaheshin. Pesha e tij buronte edhe nga njerëzit që ishin mbledhur aty. Biografitë individuale, plagët, burgimet dhe përvojat e mërgimit shndërroheshin në pjesë të vetë argumentit politik të kongresit.
Edhe shprehja “vazhdë e faqeve krenare që po shkruan sot historia” e vendoste ngjarjen në një perspektivë më të gjerë. Kongresi nuk paraqitej si një episod i izoluar i vitit 1970, por si vazhdim i një historie që, sipas autorit, ishte ende duke u shkruar. Në këtë mënyrë, kufiri ndërmjet së kaluarës dhe së tashmes bëhej pothuajse i padukshëm: veteranët përfaqësonin kujtesën e luftërave të mëparshme, ndërsa kongresi përfaqësonte vazhdimin e angazhimit në kushtet e reja të mërgatës.
Një nga figurat më të fuqishme të përshkrimit është ajo e veteranëve me plagë në trup dhe me fytyra të shënuara nga vuajtjet. Autori nuk i paraqiste ata vetëm përmes emrave apo funksioneve që kishin mbajtur. Trupi i tyre bëhej vetë dëshmi e së kaluarës. Plagët fizike, vitet e burgut dhe vuajtjet në kampe shndërroheshin në një lloj dokumenti njerëzor të historisë.
Kjo mënyrë e të shkruarit është karakteristike për publicistikën politike përkujtimore. Në vend që historia të rrëfehet vetëm përmes datave dhe ngjarjeve, ajo mishërohet te njerëzit që pretendohet se e kanë përjetuar drejtpërdrejt. Plaga në trup, fytyra e vuajtur dhe kujtimi i burgut fitojnë kështu një fuqi simbolike më të madhe se një përshkrim i zakonshëm kronologjik.
Prodani i vendoste në të njëjtën fjali “kampet e burgjet fashiste e komuniste”. Ky bashkim nuk ishte i rastësishëm. Ai pasqyronte mënyrën se si Balli Kombëtar në mërgim ndërtonte narrativën e vet politike: si një lëvizje që pretendonte vazhdimësi në kundërshtimin e dy formave të totalitarizmit që kishin shënuar historinë shqiptare të shekullit XX. Në këtë interpretim, vuajtjet nën fashizëm dhe ato nën komunizëm futeshin në të njëjtën histori të humbjes së lirisë. Për Prodanin, kriteri themelor nuk ishte vetëm ideologjia e regjimit, por fakti që individi shqiptar ishte privuar nga liria dhe e drejta për të vendosur për fatin e vet. Kjo mënyrë e interpretimit përputhej me diskursin e gjerë antikomunist të organizatave shqiptare të mërgatës gjatë Luftës së Ftohtë.
Megjithatë, këto përvoja duhet të dallohen dhe të analizohen në kontekstet e tyre konkrete. Burgimet gjatë pushtimit fashist dhe represioni politik nën regjimet komuniste kishin rrethana, institucione dhe dinamika të ndryshme. Prodani i bashkonte ato për qëllimin politik dhe moral të argumentit të tij, duke kërkuar të ndërtonte një vijë të përbashkët të vuajtjes dhe rezistencës. Por veteranët nuk ishin të vetmit që e emociononin autorin. Krahas tyre ai veçonte edhe rininë shqiptare, një brez që, sipas përshkrimit të tij, ishte goditur nga represioni qysh në “vjetët e njoma” të jetës. Ky formulim e theksonte veçanërisht dramën e të rinjve: ata nuk kishin pasur mundësi ta jetonin normalisht periudhën e rinisë, sepse përballja me konfliktet politike, humbjen e lirisë, burgosjen ose mërgimin kishte ardhur shumë herët[7].
Në gjuhën e Prodanit, këtyre të rinjve u ishte bërë “grabitje lirije njerëzore e atdheu”[8]. Në këtë formulim ndërthureshin dy humbje: liria individuale dhe atdheu. Për një të ri të burgosur apo të detyruar të largohej nga vendi, sipas autorit, represioni nuk nënkuptonte vetëm kufizim politik, por ndërprerje të një jete normale dhe shkëputje nga vendi i origjinës. Përmendja e torturave e përforconte më tej këtë dimension të vuajtjes. Prodani shkruante se shumë prej këtyre të rinjve kishin pësuar “torturat më barbare”[9]. Edhe këtu gjuha është e fortë dhe karakteristike për një tekst politik të mërgatës. Ajo synonte të dëshmonte jo vetëm kundërshtimin ndaj një sistemi politik, por edhe koston njerëzore që, sipas autorit, kishin paguar kundërshtarët e tij.
Në këtë mënyrë, në sallën e Kongresit të Detroitit krijohej simbolikisht një takim ndërmjet dy brezave të vuajtjes dhe qëndresës. Veteranët bartnin kujtesën e ngjarjeve të Luftës së Dytë Botërore dhe të përplasjeve të mëvonshme politike, ndërsa të rinjtë përfaqësonin vazhdimin e kësaj përvoje në një brez tjetër. Për Ballin Kombëtar, kjo ishte veçanërisht e rëndësishme, sepse dëshmonte se organizata nuk dëshironte të perceptohej vetëm si strukturë e veteranëve të një epoke të kaluar.
Prania e të rinjve i jepte kongresit idenë e vazhdimësisë ndërbrezore. Nëse veteranët përfaqësonin kujtesën, rinia duhej të përfaqësonte të ardhmen. Kjo ishte një çështje jetike për organizatat politike të mërgatës, të cilat, pas më shumë se dy dekadash jashtë vendit, duhej të përballeshin me sfidën e kalimit të idealeve, kujtimeve dhe strukturave të tyre te brezat e rinj.
Megjithatë, përtej veteranëve dhe rinisë, një element tjetër duket se kishte lënë mbresa të veçanta te pjesëmarrësit: prania dhe aktiviteti i shtuar i gruas shqiptare në kongres. Ky ishte një zhvillim me peshë të veçantë, sepse tregonte se hapësira politike e mërgatës po përfshinte gjithnjë e më dukshëm edhe gratë, jo thjesht si pjesëmarrëse simbolike, por si aktore të veprimtarisë së organizuar.
Për një organizatë që e ndërtonte një pjesë të madhe të retorikës së vet mbi figurën e “burrave të Ballit”, prania aktive e grave në kongres kishte domethënie të veçantë. Vetë gjuha tradicionale e publicistikës politike shqiptare kishte qenë për një kohë të gjatë e përqendruar te figura e burrit luftëtar, veteranit, të burgosurit dhe veprimtarit politik. Prandaj, dalja e gruas si pjesëmarrëse aktive në një kongres të tillë shënonte një zgjerim të dukshëm të kësaj hapësire.
Në këtë rast, gruaja shqiptare nuk paraqitej vetëm në rolin tradicional të nënës, bashkëshortes apo motrës së të përndjekurit, por si pjesëmarrëse e drejtpërdrejtë në jetën politike të mërgatës. Ajo ishte e pranishme në kongres, merrte pjesë në aktivitetet e tij dhe kontribuonte në atmosferën e përgjithshme të mobilizimit politik.
Ky ndryshim është veçanërisht interesant në kontekstin e diasporës shqiptare në Shtetet e Bashkuara. Jeta në një mjedis shoqëror dhe politik të ndryshëm nga ai prej të cilit kishin ardhur shumë familje emigrante krijonte hapësira të reja për pjesëmarrjen publike të grave. Organizatat e diasporës, aktivitetet komunitare dhe kongreset politike mund të bëheshin vende ku rolet tradicionale fillonin të zgjeroheshin.
Prandaj, pjesëmarrja e grave në Kongresin e Detroitit mund të lexohet edhe si shenjë e një transformimi të brendshëm të vetë mërgatës shqiptare. Ruajtja e identitetit kombëtar nuk ishte më detyrë vetëm e burrave që kishin ardhur nga Shqipëria apo që kishin përjetuar luftën. Ajo po merrte një karakter më familjar dhe komunitar, ku gratë dhe brezat e rinj po fitonin një rol gjithnjë e më të dukshëm. Në këtë aspekt, kongresi paraqiste një tablo më të gjerë sesa ajo që sugjeronte retorika tradicionale e “burrave të Ballit”. Në të njëjtën hapësirë gjendeshin veteranët, të rinjtë dhe gratë, tri kategori që simbolizonin përvoja dhe role të ndryshme, por që në narrativën e gazetës bashkoheshin rreth një identiteti të përbashkët politik dhe kombëtar.
Pjesëmarrja e gruas shqiptare kishte edhe një rëndësi tjetër: ajo zgjeronte bazën mbi të cilën mund të mbështetej transmetimi i kujtesës kombëtare në diasporë. Në familjet e mërgimit, gratë kishin një rol të rëndësishëm në ruajtjen e gjuhës, traditave dhe lidhjeve familjare. Përfshirja e tyre edhe në veprimtarinë publike dhe politike e zgjeronte këtë rol nga sfera private drejt asaj komunitare.
Në këtë kuptim, aktiviteti i shtuar i grave në kongres mund të shihet si kalim nga ruajtja e identitetit brenda familjes në pjesëmarrjen aktive në organizimin e tij publik. Ky ishte një zhvillim domethënës për komunitetet e mërgatës, ku mbijetesa e identitetit kombëtar varej gjithnjë e më shumë nga aftësia për të përfshirë të gjithë pjesëtarët e komunitetit. Për më tepër, prania e grave i jepte kongresit edhe një imazh më të gjerë shoqëror. Ai nuk paraqitej vetëm si mbledhje e një grupi veteranësh politikë, por si një tubim ku çështja kombëtare kërkohej të paraqitej si angazhim i një komuniteti të tërë. Kjo ishte e rëndësishme edhe për mënyrën se si Balli Kombëtar dëshironte të shihej nga publiku amerikan dhe nga të ftuarit ndërkombëtarë.
Kështu, përshkrimi i Prodanit ndërtonte gradualisht një skenë me ngarkesë të fortë simbolike. Në njërën anë qëndronin veteranët me plagët dhe kujtimet e burgjeve; pranë tyre të rinjtë që, sipas autorit, kishin provuar represionin dhe humbjen e atdheut; ndërsa gjithnjë e më e dukshme ishte gruaja shqiptare, tashmë pjesëmarrëse aktive në veprimtarinë politike të kongresit[10].
Kjo tablo i shërbente idesë kryesore që përshkonte të gjithë raportimin e “Besës” për Kongresin e Detroitit: organizata dëshironte të dëshmonte se nuk përfaqësonte vetëm kujtimin e një lëvizjeje të së kaluarës, por pretendonte se kishte ende veteranë që ruanin kujtesën, të rinj që garantonin vazhdimësinë dhe gra që zgjeronin pjesëmarrjen politike e shoqërore të mërgatës.
Nga pikëpamja e kritikës së burimit, duhet pasur parasysh se përshkrimi i Prodanit është thellësisht emocional dhe afirmues. Termat “faqe krenare”, “torturat më barbare” dhe mënyra e heroizimit të veteranëve janë pjesë e diskursit politik të autorit. Megjithatë, pikërisht kjo ngarkesë emocionale e bën tekstin një burim të rëndësishëm për të kuptuar kulturën e kujtesës së Ballit Kombëtar në mërgim dhe mënyrën se si organizata ndërtonte legjitimitetin e vet përmes sakrificës.
Veçanërisht me interes është fakti se, në këtë narrativë të mbështetur kaq fort mbi heroizmin mashkullor, autori ndalet te aktiviteti i shtuar i grave shqiptare. Kjo tregon se prania e tyre ishte mjaftueshëm e dukshme sa të perceptohej si një nga tiparet dalluese të kongresit dhe të meritonte të veçohej në raportimin e tij.
Në këtë mënyrë, Kongresi i Detroitit shfaqej në faqet e “Besës” jo vetëm si “Kongresi i lirisë”, por edhe si një takim simbolik i brezave dhe i përvojave të ndryshme të mërgatës shqiptare. Veteranët sillnin me vete kujtesën e plagëve dhe burgjeve; të rinjtë dëshmonin, sipas Prodanit, vazhdimin e përballjes me represionin dhe mërgimin; ndërsa pjesëmarrja aktive e grave sinjalizonte zgjerimin e hapësirës së angazhimit politik shqiptar në diasporë.
Pikërisht kjo ndërthurje e kujtesës, sakrificës, rinisë dhe pjesëmarrjes së gruas e bënte kongresin, në sytë e Prodanit, një “mbledhje prekëse”. Ai nuk e shihte atë vetëm si një ngjarje të organizatës, por si një skenë ku historia e kaluar kërkonte të lidhej me të ardhmen. Përmes veteranëve, të rinjve dhe grave që merrnin pjesë aktivisht, Balli Kombëtar synonte të përcillte mesazhin se veprimtaria e tij në mërgim nuk mbështetej vetëm mbi kujtimin e brezit të luftës, por kërkonte të gjente vazhdimësi në një bazë më të gjerë shoqërore e ndërbrezore.
Vijon
[1] Qazim Z. Prodani, Kongresi i lirisë, gazeta “Besa”, nr. 201–206, 29 shkurt 1971, Stamboll.
[2] Po aty.
[3] Po aty.
[4] Po aty.
[5] Po aty.
[6] Po aty.
[7] Po aty.
[8] Po aty.
[9] Po aty.
[10] Po aty.
