GAZETA “BESA” E STAMBOLLIT – TRIBUNË E MENDIMIT KOMBËTAR DHE E ÇËSHTJES SHQIPTARE NË MËRGIM (14)

Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha

Detyrat e konferencës dhe zgjerimi i Frontit Nacionalçlirimtar

Pika e dytë e udhëzimeve të paraqitura në dokument kalonte nga çështja e sigurimit të konferencës te vetë përmbajtja politike dhe organizative e saj. Nëse në pikën e parë kërkohej që mbledhja të mbrohej nga çdo mundësi zbulimi, tradhtie apo depërtimi të personave të dyshimtë, në pikën e dytë përcaktohej ajo që konsiderohej detyra themelore e konferencës: krijimi i një udhëheqjeje të qëndrueshme dhe të besueshme të Partisë, si dhe hartimi i vendimeve konkrete për drejtimin e mëtejshëm të luftës.

Në dokument kjo kërkesë formulohej në mënyrë të drejtpërdrejtë: “Detyrë kryesore e konferencës duhet të jetë krijimi i një udhëheqëseje të sigurt të Partisë dhe përpunimi i vendimeve konkrete”^[1]. Vetë formulimi dëshmon se çështja e udhëheqjes nuk konsiderohej ende plotësisht e zgjidhur. Nuk mjaftonte ekzistenca formale e strukturave partiake, kërkohej një qendër drejtuese që të ishte e aftë të merrte vendime, të koordinonte organizatat dhe të siguronte zbatimin e një vije të përbashkët politike e ushtarake.

Përdorimi i shprehjes “udhëheqëse e sigurt” është domethënës edhe për atmosferën politike të kohës. Siguria mund të kuptohej në disa plane: si besueshmëri politike dhe ideologjike e njerëzve që do të përbënin udhëheqjen, si aftësi për të ruajtur konspiracionin, por edhe si kapacitet për ta drejtuar organizatën në kushtet e luftës. Në një periudhë kur komunikimi ishte i vështirë, strukturat vepronin në ilegalitet dhe situata ushtarake ndryshonte vazhdimisht, krijimi i një qendre të qëndrueshme vendimmarrjeje paraqitej si domosdoshmëri.

Por konferenca nuk duhej të kufizohej vetëm në zgjedhjen apo konsolidimin e udhëheqjes. Dokumenti kërkonte edhe “përpunimin e vendimeve konkrete”, duke e orientuar mbledhjen drejt tri çështjeve themelore. Këto lidhen me organizimin e luftës nacionalçlirimtare, zgjerimin dhe forcimin e Frontit Nacional dhe përfshirjen e nacionalistëve e patriotëve shqiptarë në udhëheqjen e luftës partizane. Të marra së bashku, këto tri pika paraqesin një strategji politike që synonte të lidhte veprimtarinë e Partisë me krijimin e një baze shumë më të gjerë kombëtare të rezistencës.

Nënpika e parë kërkonte “organizimin e zhvillimit të luftës nacional-çlirimtare të popullit shqiptar kundra italianve dhe gjermanëve”^[2]. Në këtë formulim, objektivi i menjëhershëm përcaktohej qartë si lufta kundër forcave pushtuese. Çështja paraqitej në rrafshin e çlirimit kombëtar dhe jo vetëm në atë të programit ideologjik komunist. Kjo ishte me rëndësi për mobilizimin e një shoqërie në të cilën kundërshtimi ndaj pushtimit mund të bashkonte individë dhe grupe me bindje politike shumë të ndryshme.

Termi “luftë nacional-çlirimtare” merrte kështu një funksion të dyfishtë. Nga njëra anë përcaktonte armikun e drejtpërdrejtë – pushtuesit italianë dhe gjermanë – ndërsa nga ana tjetër krijonte një platformë politike potencialisht më të gjerë se vetë Partia Komuniste. Lufta paraqitej si çështje e “popullit shqiptar”, duke synuar që rezistenca të perceptohej si përpjekje kombëtare dhe jo si veprimtari ekskluzive e një force të vetme politike.

Kjo logjikë bëhet edhe më e qartë në nënpikën e dytë, ku kërkohej “Krijimi dhe përforcimi i Frontit nacional të të gjithë patriotëve shqiptar”^[3]. Formulimi “të gjithë patriotëve shqiptarë” dëshmon për synimin që baza politike e rezistencës të zgjerohej përtej radhëve të komunistëve. Në kushtet e pushtimit, një front sa më i gjerë mund të bashkonte njerëz që nuk ndanin të njëjtën ideologji, por që kishin një objektiv të përbashkët të menjëhershëm: çlirimin e vendit.

Veçanërisht domethënëse është pjesa që pason, ku këshillohej që të evitoheshin “tash për tash” parullat që shkonin “përtej lamës së çlirimit nacional të Shqipërisë”^[4]. Pikërisht shprehja “tash për tash” i jep udhëzimit një karakter të qartë taktik. Dokumenti nuk formulonte këtu një heqje dorë përfundimtare nga objektivat e tjera politike apo ideologjike; përkundrazi, sugjeronte që në atë fazë të luftës ato të mos vendoseshin në plan të parë.

Kjo nënkuptonte se çështjet që mund të krijonin ndarje ndërmjet forcave shqiptare duhej të liheshin përkohësisht mënjanë, ndërsa vëmendja publike të përqendrohej te çlirimi kombëtar. Në planin politik, një strategji e tillë kishte një logjikë të qartë: sa më i kufizuar të ishte programi i menjëhershëm në një objektiv të pranueshëm gjerësisht, aq më e madhe ishte mundësia për të tërhequr individë dhe grupime që nuk do të bashkoheshin domosdoshmërisht rreth një programi të shpallur hapur si revolucionar apo komunist.

Në këtë kuptim, dokumenti bënte një dallim ndërmjet objektivit të menjëhershëm të luftës dhe synimeve të tjera politike që mund të shtroheshin në një etapë të mëvonshme. Për momentin, sipas udhëzimit, parulla qendrore duhej të mbetej çlirimi i Shqipërisë. Kjo krijonte hapësirën e nevojshme për ndërtimin e një fronti më gjithëpërfshirës dhe shmangien e konflikteve ideologjike që mund ta dobësonin rezistencën kundër pushtuesve.

Nënpika e tretë e bënte këtë strategji edhe më konkrete. Dokumenti kërkonte: “Me futë në udhëheqësi të luftës partizane përpos komunistëve simbas mundësive sa më tepër nacionalistë shqiptar dhe patriot të ndershëm”^[5]. Këtu nuk bëhej fjalë vetëm për pranimin e nacionalistëve si pjesëmarrës të zakonshëm në Front. Udhëzimi shkonte më tej, duke kërkuar përfshirjen e tyre edhe në udhëheqjen e luftës partizane.

Ky formulim është veçanërisht i rëndësishëm për të kuptuar strategjinë politike që paraqitet në dokument. Nëse synohej krijimi i një fronti të gjerë kombëtar, atëherë ky karakter plural nuk duhej të shfaqej vetëm në bazën e lëvizjes, por edhe në strukturat e saj drejtuese. Përfshirja e nacionalistëve dhe e “patriotëve të ndershëm” mund t’i jepte luftës një përfaqësim më të gjerë shoqëror dhe politik dhe, njëkohësisht, ta shmangte përshtypjen se rezistenca ishte pronë ekskluzive e komunistëve.

Vetë dallimi që dokumenti bënte ndërmjet komunistëve, nacionalistëve shqiptarë dhe patriotëve të ndershëm është domethënës. Ai tregon se autorët e udhëzimit ishin të vetëdijshëm për shumëllojshmërinë politike të shoqërisë shqiptare dhe për faktin se mobilizimi kundër pushtimit nuk mund të mbështetej vetëm mbi një rrymë ideologjike. Për ta zgjeruar luftën, nevojitej bashkëpunim me njerëz që mund të kishin pikëpamje të ndryshme për rendin politik të së ardhmes, por që në atë moment bashkoheshin rreth çështjes së pavarësisë dhe çlirimit të vendit.

Në këtë mënyrë, tri nënpikat formojnë një tërësi të lidhur ngushtë. Organizimi i luftës nacionalçlirimtare përcaktonte objektivin; krijimi dhe forcimi i Frontit të patriotëve shqiptarë përcaktonte bazën politike të nevojshme për realizimin e tij; ndërsa përfshirja e nacionalistëve dhe patriotëve në udhëheqjen partizane përcaktonte mënyrën përmes së cilës ky karakter i gjerë duhej të reflektohej edhe në strukturat drejtuese.

Në kontekstin e analizës së gazetës “BESA”, megjithatë, këto udhëzime merrnin edhe një kuptim tjetër. Ato paraqiteshin në vazhdën e dokumenteve përmes të cilave analisti kërkonte të dëshmonte shkallën e ndikimit të jashtëm mbi proceset organizative dhe politike të lëvizjes komuniste shqiptare. Për të, rëndësi kishte jo vetëm përmbajtja e këshillave, por edhe fakti se udhëzime të tilla mbi përbërjen e udhëheqjes, organizimin e luftës, karakterin e Frontit dhe marrëdhëniet me nacionalistët vinin në kuadër të komunikimeve që ai po analizonte ndërmjet strukturave komuniste shqiptare, udhëheqjes jugosllave dhe Kominternit.

Poashtu është e nevojshme të dallohen dy nivele: përmbajtja e dokumentit dhe interpretimi që gazeta “Besa” i bënte atij në vitin 1968. Dokumenti na lejon të shohim një strategji të caktuar politike për fazën e luftës, ndërsa mënyra se si “Besa” e përzgjedh dhe e paraqet atë na tregon se çfarë rëndësie i jepte mërgata politike shqiptare, dekada më vonë, rolit jugosllav në formimin dhe orientimin e lëvizjes komuniste në Shqipëri.

Në veçanti, formulimi që këshillonte të mos hidheshin “tash për tash” parulla që tejkalonin çlirimin kombëtar mund të ketë qenë me interes të posaçëm për analistin. Në leximin e tij kritik, kjo mund të interpretohej si dëshmi e një taktike politike: në fazën e parë të mobilizohej një spektër sa më i gjerë i shoqërisë shqiptare rreth çlirimit kombëtar, duke mos i vendosur në qendër dallimet ideologjike; ndërsa çështjet e tjera politike të mbeteshin jashtë programit të menjëhershëm. Megjithatë, një përfundim i tillë duhet të trajtohet si interpretim dhe të ballafaqohet me dokumentacionin e plotë të kohës.

Në tërësi, pika e dytë e dokumentit është ndër pjesët më domethënëse për të kuptuar strategjinë politike që propozohej për lëvizjen shqiptare në atë fazë të luftës. Ajo kërkonte njëkohësisht konsolidimin e udhëheqjes së Partisë, organizimin e rezistencës së armatosur kundër pushtuesve, krijimin e një Fronti të gjerë kombëtar, kufizimin e përkohshëm të parullave vetëm në çështjen e çlirimit dhe përfshirjen e sa më shumë nacionalistëve e patriotëve në drejtimin e luftës^[6]. Kështu, dokumenti dëshmon për përpjekjen për të ndërthurur forcimin e brendshëm të Partisë me një politikë të jashtme bashkëpunimi dhe mobilizimi sa më të gjerë të shoqërisë shqiptare.

Në vazhdim të letrës, Tito kalonte nga udhëzimet e përgjithshme në këshilla më të drejtpërdrejta për komunistët shqiptarë, duke u përpjekur të përmblidhte në mënyrë të qartë çështjet që, sipas tij, Kominterni i konsideronte më të ngutshme në atë moment. Pas vërejtjeve mbi sigurimin e konferencës, përbërjen e udhëheqjes, organizimin e luftës dhe nevojën për zgjerimin e Frontit me nacionalistë e patriotë shqiptarë, dokumenti e përqendronte vëmendjen në dy detyra themelore, të cilat duhej të vendoseshin në qendër të veprimtarisë së mëtejshme politike.

Në tekst kjo porosi formulohej në mënyrë të drejtpërdrejtë: “Siç shifni Kominterna përpara jush ka vu dy pika konkrete në rendin e ditës: 1. Krijimin e udhëheqsisë së fortë të PK të Shqipërisë dhe 2. Çështjen e luftës çlirimtare në Shqipëri.”^[7] Përmes këtij formulimi, problemet e shumta me të cilat përballej lëvizja komuniste shqiptare reduktoheshin në dy prioritete që konsideroheshin vendimtare: së pari, konsolidimi i strukturës drejtuese të Partisë Komuniste të Shqipërisë dhe, së dyti, organizimi e zhvillimi i luftës çlirimtare.

Pika e parë, “krijimi i udhëheqësisë së fortë të PK të Shqipërisë”, lidhej drejtpërdrejt me shqetësimet organizative të përmendura edhe në pjesët e mëparshme të dokumentacionit. Nga materialet e cituara më herët dilte se strukturat komuniste shqiptare konsideroheshin ende të pakonsoliduara dhe se mungesa e përvojës organizative paraqitej si një prej dobësive të tyre. Në këtë kuptim, krijimi i një udhëheqjeje të fortë nuk paraqitej si një çështje formale e zgjedhjes së disa drejtuesve, por si parakusht për funksionimin e gjithë organizatës.

Një udhëheqje e tillë duhej të ishte në gjendje të siguronte një vijë të përbashkët politike, të koordinonte organizatat lokale, të ruante disiplinën dhe të merrte vendime në kushtet e vështira të ilegalitetit. Në rrethanat e luftës, kur komunikimi ndërmjet strukturave mund të ndërpritej dhe kur arrestimet apo humbjet e kuadrove mund të krijonin boshllëqe të menjëhershme, ekzistenca e një qendre të qëndrueshme drejtuese merrte rëndësi të veçantë.

Por termi “udhëheqësi e fortë” kishte edhe një dimension politik. Ai nënkuptonte nevojën për krijimin e një autoriteti qendror që jo vetëm të administronte veprimtarinë e Partisë, por edhe të ishte në gjendje të orientonte lëvizjen më të gjerë të rezistencës. Kështu, forcimi i Partisë dhe drejtimi i luftës nuk paraqiteshin si dy procese krejtësisht të ndara. Përkundrazi, dokumenti i lidhte ngushtë, duke e parë konsolidimin e strukturës politike si kusht për organizimin më efektiv të luftës.

Pikërisht këtu lidhej edhe pika e dytë e vendosur në rendin e ditës: “Çështja e luftës çlirimtare në Shqipëri.” Në këtë fazë, lufta kundër pushtuesit paraqitej si detyra kryesore rreth së cilës duhej të mobilizohej veprimtaria politike dhe ushtarake. Sikurse ishte theksuar edhe në udhëzimet e mëparshme, qëllimi i menjëhershëm duhej të mbetej çlirimi kombëtar, ndërsa parullat që mund të tejkalonin këtë objektiv këshillohej të mos vendoseshin, “tash për tash”, në plan të parë.

Kjo e bënte luftën çlirimtare një platformë potencialisht më të gjerë sesa vetë programi komunist. Rreth kundërshtimit të pushtuesit mund të bashkoheshin komunistë, nacionalistë dhe individë të tjerë që identifikoheshin si patriotë, pavarësisht dallimeve të tyre mbi rendin politik që duhej të ndërtohej pas luftës. Për këtë arsye, në dokumentet e cituara më parë ishte kërkuar jo vetëm forcimi i Frontit, por edhe përfshirja e sa më shumë nacionalistëve shqiptarë në drejtimin e luftës partizane.

E parë në këtë vazhdimësi, porosia e Titos për dy pikat e vendosura nga Kominterni nuk ishte një ndërhyrje e shkëputur nga pjesa tjetër e letrës. Përkundrazi, ajo përmblidhte gjithë logjikën e udhëzimeve të mëparshme: Partia duhej të konsolidohej nga brenda, ndërsa lufta duhej të zgjerohej nga jashtë. Në njërën anë kërkohej një qendër politike e fortë dhe e organizuar; në anën tjetër, një lëvizje çlirimtare me bazë sa më të gjerë shoqërore dhe kombëtare.

Në këtë formulim mund të vërehet edhe raporti ndërmjet Partisë dhe Frontit. Partia duhej të kishte një udhëheqje të fortë dhe të konsoliduar, ndërsa lufta çlirimtare duhej të përfshinte një spektër më të gjerë forcash. Pra, forcimi i organizatës komuniste nuk përjashtonte, në këtë fazë, politikën e aleancave. Përkundrazi, dokumenti sugjeronte se një parti e organizuar më mirë do të ishte më e aftë të vepronte brenda një fronti të gjerë dhe të ndikonte në drejtimin e tij.

Nga këndvështrimi i analizës së botuar në gazetën “Besa”, rëndësi të veçantë kishte edhe mënyra se si Tito formulonte burimin e këtyre dy prioriteteve. Ai nuk i paraqiste thjesht si këshilla të veta, por deklaronte se “Kominterna përpara jush ka vu dy pika konkrete në rendin e ditës”[8]. Kështu, në tekst krijohej një lidhje e drejtpërdrejtë ndërmjet orientimeve që u përcilleshin komunistëve shqiptarë dhe qendrës ndërkombëtare komuniste.

Ky element ishte veçanërisht i rëndësishëm për argumentimin e analistit të “Besës”. Në vazhdën e materialeve që ai kishte paraqitur, marrëdhënia ndërmjet strukturave komuniste shqiptare, udhëheqjes jugosllave dhe Kominternit shfaqej si një sistem komunikimi në disa nivele. Materialet shqiptare përcilleshin te pala jugosllave, prej andej çështje të caktuara i komunikoheshin Kominternit, ndërsa përgjigjet dhe udhëzimet ktheheshin përsëri drejt komunistëve shqiptarë.

Pikërisht për këtë arsye, analisti nuk e shihte këtë pasazh vetëm si një udhëzim mbi organizimin e Partisë. Për të, mënyra e komunikimit ishte po aq domethënëse sa edhe vetë përmbajtja. Fakti që Tito u përcillte komunistëve shqiptarë se cilat çështje Kominterni kishte vendosur “në rendin e ditës” përdorej si një tjetër element në argumentin mbi rolin e ndërmjetësimit jugosllav në fazën e hershme të organizimit komunist në Shqipëri.

Megjithatë, duhet ruajtur dallimi ndërmjet asaj që dokumenti pohon dhe përfundimeve që më vonë janë nxjerrë prej tij. Fragmenti dëshmon për mënyrën se si, në këtë korrespondencë, paraqiteshin prioritetet e Partisë dhe të luftës. Ndërsa shkalla konkrete e ndikimit që secila palë ushtronte mbi vendimmarrjen shqiptare kërkon shqyrtimin e dokumentacionit më të gjerë dhe ballafaqimin e burimeve të ndryshme.

Në aspektin politik, megjithatë, dy pikat janë jashtëzakonisht domethënëse. Ato tregojnë se në atë moment konsideroheshin të pandashme dy procese: ndërtimi i një organizate politike të centralizuar dhe zhvillimi i një lëvizjeje të armatosur çlirimtare. Njëra duhej t’i siguronte tjetrës drejtim dhe koordinim, ndërsa lufta, nga ana tjetër, krijonte hapësirën në të cilën Partia mund të zgjeronte veprimtarinë dhe ndikimin e saj.

Në këtë mënyrë, porosia e Titos për dy pikat e Kominternit përbënte një përmbledhje të qartë të prioriteteve që dokumenti i vendoste përpara komunistëve shqiptarë. Krijimi i një udhëheqjeje të fortë të PK të Shqipërisë dhe organizimi i luftës çlirimtare shfaqeshin si dy shtyllat mbi të cilat duhej të mbështetej veprimtaria e ardhshme. E para synonte konsolidimin e brendshëm të Partisë, ndërsa e dyta orientonte veprimtarinë e saj drejt objektivit të menjëhershëm të kohës – luftës për çlirimin e Shqipërisë nga pushtuesit.

Udhëzimet e Titos dhe qëndrimi ndaj Llazar Fundos

Në vazhdim të letrës, Tito paraqitet si njohës i rrethanave të ndërlikuara dhe të trazuara politike në të cilat ndodhej Shqipëria gjatë viteve të luftës. Në mënyrën se si dokumenti përcillet dhe komentohet nga analisti, ai shfaqet herë pas here si një lloj këshilluesi politik i komunistëve shqiptarë, duke u dhënë atyre udhëzime jo vetëm për organizimin e Partisë dhe drejtimin e luftës, por edhe për mënyrën se si duhej të silleshin ndaj individëve dhe rrymave politike që konsideroheshin kundërshtare të vijës komuniste. Pikërisht për këtë arsye, përdorimi i fjalës “këshilla” merr në tekst një kuptim të veçantë, madje edhe një ngjyrim kritik, sepse këto porosi preknin çështje të rëndësishme të jetës së brendshme politike shqiptare.

Në këtë kuadër, një vend të posaçëm zinte qëndrimi që duhej mbajtur ndaj Llazar Fundos. Në letrën e cituar, Tito porosiste drejtuesit komunistë shqiptarë që të vepronin hapur kundër tij dhe bashkëpunëtorëve të tij. Formulimi ishte i drejtpërdrejtë: “trockistin Fundo dhe ndihmësit e tij duhet t’i demaskoni haptas përpara anëtarëve të PK të Shqipërisë dhe ti njoftoni anëtarët se ai është armik i hapët i Internacionales Komuniste dhe i Partisë Komuniste…”^[9]. Kështu thuhej në tekstin e letrës, duke e vendosur çështjen e Fundos jo në rrafshin e një mosmarrëveshjeje të zakonshme politike, por në kategorinë e kundërshtimit të drejtpërdrejtë ideologjik.

Vetë terminologjia e përdorur është shumë domethënëse për kulturën politike komuniste të kësaj periudhe. Cilësimi “trockist” nuk funksiononte vetëm si përkufizim i një pozicioni teorik. Në gjuhën politike të lëvizjes komuniste ndërkombëtare, ai kishte marrë një ngarkesë të fortë përjashtuese dhe përdorej për të identifikuar individë ose rryma që konsideroheshin kundërshtare të vijës së pranuar nga Internacionalja Komuniste. Për rrjedhojë, kur Fundo cilësohej në këtë mënyrë, ai vendosej jashtë kufijve të asaj që konsiderohej e pranueshme brenda lëvizjes.

Edhe folja “demaskoni” duhet lexuar në këtë kontekst. Nuk kërkohej thjesht që komunistët shqiptarë të mos pajtoheshin me pikëpamjet e Fundos apo të zhvillonin një debat me të. Udhëzimi kërkonte që ai dhe bashkëpunëtorët e tij të ekspozoheshin publikisht përpara anëtarësisë së Partisë dhe që qëndrimi ndaj tyre të bëhej i qartë për të gjithë. Në këtë mënyrë, përplasja politike merrte karakterin e një procesi të përcaktimit të kufijve të brendshëm ideologjikë: duhej të bëhej e qartë se kush konsiderohej pjesë e vijës së Partisë dhe kush klasifikohej si kundërshtar i saj.

Akoma më kategorik ishte përcaktimi i Fundos si “armik i hapët i Internacionales Komuniste dhe i Partisë Komuniste”^[10]. Në gjuhën politike të kohës, kalimi nga nocioni i “kundërshtarit” në atë të “armikut” nuk ishte i parëndësishëm. Ai e zhvendoste konfliktin nga fusha e mospajtimit politik drejt një ndarjeje shumë më të prerë ndërmjet miqve dhe armiqve të lëvizjes. Një terminologji e tillë krijonte një kufi të qartë politik dhe ideologjik, përtej të cilit individi nuk trajtohej më si pjesëtar me pikëpamje të ndryshme, por si element që duhej kundërshtuar dhe izoluar.

Në këtë aspekt, fragmenti është domethënës edhe për mënyrën se si konceptohej uniteti i Partisë. Në pjesët paraprake të letrës ishte kërkuar krijimi i një “udhëheqësie të fortë” të Partisë Komuniste të Shqipërisë. Mirëpo forcimi i kësaj udhëheqjeje nuk nënkuptonte vetëm përmirësimin e organizimit apo koordinimin e luftës. Ai shoqërohej edhe me përcaktimin e vijës politike dhe me identifikimin e atyre që konsideroheshin të papajtueshëm me të. Kështu, konsolidimi organizativ dhe homogjenizimi ideologjik shfaqeshin si dy procese të lidhura ngushtë.

Këtu mund të vërehet edhe një kontrast interesant me udhëzimet e mëparshme. Nga njëra anë, komunistëve shqiptarë u kërkohej që në Frontin Nacionalçlirimtar të përfshinin sa më shumë nacionalistë dhe “patriotë të ndershëm”, madje t’u krijonin atyre hapësirë edhe në drejtimin e luftës partizane. Nga ana tjetër, brenda vetë lëvizjes komuniste kërkohej një vijë shumë më e rreptë ndaj atyre që cilësoheshin kundërshtarë ideologjikë. Pra, ndërsa në planin e jashtëm këshillohej zgjerimi i aleancave për hir të luftës kundër pushtuesit, në planin e brendshëm kërkohej disiplinë dhe qartësi e fortë ideologjike.

Kjo dukuri tregon natyrën e dyfishtë të strategjisë politike të kohës. Fronti duhej të ishte sa më i gjerë, ndërsa Partia duhej të ishte sa më e konsoliduar dhe ideologjikisht e kontrolluar. Në Front mund të bashkëpunonin forca me orientime të ndryshme për aq kohë sa i bashkonte objektivi i çlirimit kombëtar, brenda Partisë, përkundrazi, dallimet që konsideroheshin të papajtueshme me vijën e Internacionales Komuniste trajtoheshin si problem që duhej eliminuar politikisht.

Për analistin e gazetës “Besa”, ky fragment merrte një rëndësi edhe më të madhe. Në vijën argumentuese të shkrimit të tij, “këshillat” e Titos nuk paraqiteshin si sugjerime të zakonshme ndërmjet dy partive simotra. Përdorimi i thonjëzave rreth fjalës “këshilla” shpreh pikërisht distancën kritike të autorit. Nëpërmjet tyre ai linte të kuptohej se Tito po hynte në çështje që kishin të bënin drejtpërdrejt me organizimin e brendshëm të komunistëve shqiptarë, me përzgjedhjen e aleatëve dhe kundërshtarëve të tyre dhe madje me mënyrën se si individë të caktuar duhej të paraqiteshin përpara anëtarësisë^[11].

Në këtë mënyrë, analisti përpiqej të vinte në pah një kundërthënie që, sipas tij, përshkonte këto dokumente. Tito paraqitej si i “kuptueshëm” ndaj situatës së vështirë shqiptare dhe si këshillues për forcimin e luftës nacionalçlirimtare, por në të njëjtën kohë jepte orientime konkrete për jetën e brendshme politike të Partisë Komuniste Shqiptare. Për autorin e “Besës”, pikërisht ky kalim nga këshillimi i përgjithshëm te përcaktimi se kush duhej konsideruar armik përbënte një element të rëndësishëm për vlerësimin e rolit jugosllav.

Fragmenti është domethënës edhe për studimin e gjuhës politike të kohës. Fjalët “trockist”, “demaskim” dhe “armik i Internacionales Komuniste” nuk duhen trajtuar automatikisht si përshkrime neutrale të Llazar Fundos. Ato përfaqësojnë kategori të përdorura nga vetë lëvizja komuniste për klasifikimin e kundërshtarëve të saj. Për një analizë historike, është e rëndësishme të ruhet ky dallim: dokumenti dëshmon se Fundo etiketohej dhe trajtohej në këtë mënyrë nga autorët e tij^[12], por kjo nuk do të thotë se terminologjia e dokumentit duhet të merret pa distancë kritike si gjuhë e historianit.

Në një kuptim më të gjerë, ky episod dëshmon se lufta politike e viteve të pushtimit nuk zhvillohej vetëm ndërmjet forcave shqiptare dhe pushtuesve të huaj. Brenda vetë spektrit politik shqiptar ekzistonin përplasje ideologjike, rivalitete dhe dallime të thella mbi orientimin e së ardhmes. Prandaj, paralelisht me organizimin e luftës kundër italianëve dhe gjermanëve, zhvillohej edhe një proces i përcaktimit të raporteve ndërmjet forcave politike dhe i konsolidimit të strukturave që synonin të merrnin drejtimin e rezistencës.

Pikërisht këtu qëndron rëndësia e fragmentit të sjellë nga “Besa”. Ai nuk na tregon vetëm qëndrimin ndaj një individi të caktuar, por na lejon të shohim mekanizmin përmes të cilit ndërtohej koncepti i kundërshtarit ideologjik. Fillimisht individi identifikohej përmes një etikete politike – në këtë rast “trockist”; më pas kërkohej “demaskimi” i tij para anëtarësisë; dhe në fund ai shpallej “armik” i Internacionales dhe i Partisë. Kështu krijohej një ndarje e prerë ndërmjet vijës së konsideruar të drejtë dhe atyre që vendoseshin jashtë saj.

Në perspektivën e gjithë analizës së gazetës, kjo porosi i shërbente edhe tezës së autorit mbi shkallën e ndikimit jugosllav në zhvillimet e brendshme të komunizmit shqiptar. Pas udhëzimeve për formimin e udhëheqjes, organizimin e luftës, zgjerimin e Frontit dhe përfshirjen e nacionalistëve, tani dokumenti prekte drejtpërdrejt edhe përcaktimin e kundërshtarëve ideologjikë. Për analistin, kjo vazhdimësi ishte domethënëse, sepse tregonte se “këshillat” shtriheshin në pothuajse të gjitha fushat e veprimtarisë politike dhe organizative.

Prandaj, pasazhi mbi Llazar Fundon duhet parë jo si një episod i izoluar, por si pjesë e një dokumentacioni më të gjerë që pasqyronte marrëdhëniet, tensionet dhe kulturën politike të lëvizjes komuniste në vitet e luftës. Në të njëjtën kohë, ai dëshmon mënyrën se si këto dokumente interpretoheshin shumë vite më vonë nga gazeta “Besa”, e cila i përdorte për të ndërtuar argumentin e saj kritik mbi rolin e Titos dhe të faktorit jugosllav në zhvillimet politike shqiptare.

Vijon

[1] Letra e Josip Broz Titos dërgua Partisë Komuniste Shqiptare, gazeta “Besa”, Stamboll, 6 maj 1968.
[2] Po aty.
[3] Po aty.
[4] Po aty.
[5] Po aty.
[6] Një libër dokumentar, gazeta “Besa” , Stamboll, 1968, f. 3.
[7] Po aty.
[8] Po ty.
[9]Letra e Josip Broz Titos dërgua Partisë Komuniste Shqiptare, gazeta “Besa”, Stamboll, 6 maj 1968.
[10] Po aty.
[11] Po aty.
[12] Po aty.