[ Libra NëLinjë ]
Nga Gentian Jetishi
Reformat në arsimin parauniversitar të Kosovës gjatë dy dekadave të fundit nuk kanë dështuar për shkak të mungesës së vullnetit apo të investimeve, por sepse ato janë projektuar kryesisht si ndryshime terminologjike ose si projekte të fragmentuara donatorësh. Në punimin tim teknik “Strategjia e Arsimit të Kosovës 2035+”, të cilin e kam hartuar dhe dorëzuar si kontribut për procesin e konsultimit publik në MAShTI, kam analizuar rrënjësisht këto sfida dhe kam nxjerrë një sërë propozimesh konkrete që synojnë kalimin nga transmetimi mekanik i njohurive te zhvillimi i potencialit të vërtetë njerëzor.
Problemi: Dy dekada reformash dhe rezultate të dobëta
Në testin ndërkombëtar PISA 2022, nxënësit tanë 15-vjeçarë shënuan 355 pikë në matematikë, 342 në lexim dhe 357 në shkenca — rezultate këto që mbeten shumë poshtë mesatareve të OECD-së dhe më të ulëta se në vitin 2018. Nga përvoja ime e gjatë në klasë dhe në trajnimin e mësimdhënësve, kam vërejtur se pengesa kryesore nuk është mungesa e dëshirës për ndryshim, por mënyra se si janë dizajnuar reformat: pa mësimdhënës të përgatitur posaçërisht për përmbajtjet e reja, pa standarde të barabarta midis shkollave publike dhe pa llogaridhënie reale për rezultatet.
Qasja: Forcimi i ciklit 5+4+3 pa eksperimente strukturore
Në vend që të hyj në eksperimente të kushtueshme me ndryshimin e strukturës shkollore, propozimi im mbështetet plotësisht në ciklin aktual 5+4+3 (fillor I–V, i mesëm i ulët VI–IX, dhe i mesëm i lartë X–XII). Unë konsideroj se energjia dhe burimet tona duhet të përqendrohen atje ku ndodh mësimnxënia e vërtetë: te mësimdhënësi, te kurrikula funksionale, te vlerësimi i drejtë dhe te dinjiteti i infrastrukturës publike. Çdo program i ri i propozuar parashikohet të kalojë përmes një faze të rreptë pilotimi në shkolla të përzgjedhura përainte, para çdo shtrirjeje kombëtare.
Dhjetë pikat kryesore të nxjerra nga strategjia ime
Si autor i këtij propozimi politik, i kam ndarë dhe strukturuar masat e mia në dhjetë pika thelbësore që adresojnë plagët kyçe të arsimit tonë parauniversitar:
- Konsolidimi i ciklit 5+4+3 me standarde të qarta kompetencash: Ruajtja e strukturës ekzistuese të shkollimit, por me përcaktimin e qartë të standardeve dhe kompetencave që çdo nxënës duhet të arrijë në përfundim të çdo cikli (klasat V, IX dhe XII).
- Lënda kombëtare “Zhvillimi i aftësive të të menduarit” (VI–XII): Krijimi i një lënde të veçantë për mendimin kritik, logjikën, argumentimin dhe shqyrtimin e burimeve e të dezinformimit. Mësimdhënësit e kësaj lënde nuk do të jenë vetëm nga filozofia, por do të licencohen përmes një testi kapaciteti dhe një programi të posaçëm prej 150 orësh.
- Licencim shtesë për mësimdhënësit e Gjuhës Shqipe: Vendosja e një mekanizmi institucional për licencimin e posaçëm të mësimdhënësve të gjuhës shqipe, duke garantuar se zotërimi i gramatikës, sintaksës, ortografisë dhe leximit letrar ngrihet në nivelin e duhur nga arsimi fillor deri në atë të mesëm.
- Lënda jokonfesionale “Kultura e fesë dhe e besimeve”: Bazuar në Rekomandimin 1720 (2005) të Këshillit të Evropës dhe laicitetin e shtetit, propozoj një lëndë jokonfesionale për klasat e larta që trajton fenë dhe besimet nga një perspektivë kulturore, sociologjike dhe historike, si mjet kundër stereotipave dhe ekstremizmit, pa asnjë element prozelitizmi.
- Sistemi i Edukimit për Karrierë (Klasat 8–12 dhe Universitetet): Integringu i një pakete të unifikuar me materiale praktike dhe trajnime të akredituara, që i udhëzon nxënësit drejt njohjes së vetes dhe tregut të punës, përfshirë profesionet e reja të lidhura me Inteligjencën Artificiale.
- Reformë e vlerësimit dhe e Maturës Shtetërore: Heqja e pragut penalizues eliminues në Testin e Maturës, i cili aktualisht zhvlerëson mundin 12-vjeçar të nxënësit. Vlerësimi për regjistrim në arsimin e lartë duhet të kombinojë suksesin trevjeçar të shkollës së mesme, rezultatin e maturës dhe testin pranues të fakultetit, ndërsa formati i testit duhet të praktikohet gjatë tri viteve të fundit.
- Përzgjedhje e rreptë, stimulim dhe lehtësim i mësimdhënësve: Mësimdhënësit duhet të përzgjedhen përmes konkursit me provë praktike mësimdhënieje, të stimulohen përmes një karriere të mirëfilltë me nivele pagash dhe të çlirohen nga barra e rëndë administrative përmes digjitalizimit të dokumentacionit shkollor.
- Shkolla publike si zgjedhja e parë e prindërve: Krijimi i një standardi minimal kombëtar për çdo shkollë publike (klasa moderne, laboratorë shkencorë, biblioteka, salla sporti, transport falas dhe ekspertë të TIK-ut), në mënyrë që cilësia dhe kushtet të tejkalojnë ato të shkollave private.
- Neutralitet kurrikular mbi përmbajtjet pa konsensus kombëtar: Kryerja e një auditi të plotë deri në vitin 2027 për të larguar nga kurrikula dhe tekstet shkollore çdo përmbajtje që nuk ka konsensus të gjerë shoqëror apo bazë të pastër shkencore (siç janë çështjet e identitetit gjinor apo orientimit seksual), duke mbrojtur njëkohësisht çdo nxënës nga dhuna dhe bulizmi përmes rregullave universale të sjelljes.
- Pronësi kombëtare e politikave dhe projekteve të huaja: MAShTI duhet të mbajë sovranitetin e plotë mbi politikat arsimore. Projektet e donatorëve dhe OJQ-ve do të lejohen vetëm nëse i përgjigjen planit kombëtar dhe kalojnë vlerësim të mirëfilltë të ndikimit para çdo zbatimi në terren.
Përfundim dhe thirrje për bashkëpunim
Në cilësinë e autorit të këtij propozimi, besoj fort se e ardhmja e arsimit tonë nuk ndërtohet me dokumente që mbeten në sirtarë, por me veprime të guximshme dhe të matura brenda klasës. Ftoj mësimdhënësit, prindërit, hulumtuesit dhe vendimmarrësit që ta lexojnë këtë propozim në të unifikuarën e tij dhe të japin kontributin e tyre kritik e konstruktiv.
Dokumenti i plotë dhe burimet zyrtare
I gjithë ky propozim i detajuar prej 32 faqesh, i shoqëruar me treguesit e performancës, matricën e kostove dhe planin e veprimit 2026–2035, është botuar dhe mund të shfletohet e shkarkohet falas në profilem tim zyrtar: Zenodo (me DOI të përhershëm): https://zenodo.org/records/23814331
Për autorin:
Gentian Jetishi është trajner, mësimdhënës dhe specialist i zhvillimit të karrierës me mbi 18 vjet përvojë në mësimdhënie publike, trajnim kombëtar dhe orientim në karrierë. Është themelues i Akademisë 23 dhe autor i disa botimeve kyçe në fushën e orientimit profesional dhe zhvillimit të aftësive të buta.
