ARRATISET PREJ ZEMRËS KORUBE

Meti REXHEPI

1.
Thelbësorja qenësi e padukshmja pa lëvozhga bërthamash
e gëlltisin drunjtë pemët e tërë flora
dheut shkëmbinjve ua ngjyros fytyrat​
është qenësia e shtrirë kudo prore me ritme të lëvizjes
gjithçka frymore nuk ka si të mos e ndez shtytjen
zvarranikëve shumëkombëshve katërkëmbëshve shpezëve në fluturime
në duart tuaja ka mushkëritë dhe ua mbjell barin i lartëson fryma
ku hyn shtrirja jote e gaztë nuk mëton mençuria
vjen rrotull te secila zgavër hyn e del
erëkeqen rropullive me vete e merr
lehtë porse peshën ia shtojnë gjinjtë e erës
çasteve të habisë pas një kryqëzimi mendjeje
lëmimi jot i ftoftë më riktheu te vetvetja në mësymje
secili ia thith çdo çast pa shmangur ata gjinj fryme
dhe shoh e rëndomëni – a sikur e fshehka mrekullinë​
edhe fluturimin e galaktikës me shpejtësinë e dritës
kahes së errët ose shfaqjes së dritësimit të fqinjës
nuk ligjëron pa ty asnjë fiziologji
pa të përhershmen e hyrjes dyerve të mushkërive
poreve të vockla cipës së zhguallit me dhe pa qime

2.
nuk u maka rrojtja shkëputur nga kjo rendomëni fluide
Enigma e Përsosjes së Gjallimit e lidhi me fijet e vrushkujve
një ditë të bardhës dritë i zë pritën
Exhelit i hap derën e zezë dhe ikën
vetëm përpëlitja e tre minutave avullorja shkëput urën me truallin
bie vertikalja e trupit
Zotin e sheh apo mund të jesh Zoti vetë që çelë dhe zverdhë çdo gjeth
veçse shpirti i shtrydhur e trillon
aty ku nuk hyn dhuntia bie qenia e zemrës fyshtë korube
e lëngshmja merr trajtë inerte

andej bravave me shtatë dryna fërkohesh pa u rrjepur me vërshëllima
as vetëm velat dhe mullinjtë e erës
trajtësojnë ndryshkjen pa fërkime rrotullimesh
e lumja qenësi veçse kur soset në agoni fryma
atëbotë lutjet e himnizojnë ç ‘është ai margaritar i praruar në ar
s’duket qafës i varur si stoli dhe gjëmën nuk ia dëshirojmë
miliona apo miliarda vite drite
kush e solli gjithandej misionarin më tej hyjnorë
për ta pirë shije përzier deri te borxhi fundorë ​

3.
Enigmën e Krijimit materia e errët a do ta përpijë
ose e fshehka në evoluime Enigma tjetër e Sajimit të Dukurive
bymime ajri shkrepës zjarri dhe buzë fryrje zjarresh
bashkë – dyzuar me ujin zjarrfikës dora vetë nxehtësi akullnajore
shqiptohet si veta e njëjësit e gjithë-shtrirjes pa vetore
ajër shije ëmbël dhe peshë – bartës liria e dhuntisë e tej botës frymore
froni jot perandorak ngjitet në maja
pos nga atje kundron fragmentet e shtresimeve të tua se si lëngojnë
nga thasë shpërthyes atomesh mbushur prej frymorësh që helmojnë
viruset njerëzore tëmblin tënd e pinë përdhosin të falurën dhunti për mushkëri
e kësaj Nëne e gjinisë asnjanëse por gjinj rrjedhëse pa kufi
e hapur pa u kursyer për thithje e thithje e gjithnjë
deri në aktin e ngrirjes së gjakut
kur pushon fryma e faljes e kësaj lirie të ajrit​​
as para as prapa se hedh dot hapin

4.
e jep dhe e merr një çast dhuntinë
përkëdhelë kudo e gjithçka
edhe kobrës gjuhën e helmët i lëpinë
puthë bukurinë dhe shëmtinë
dhe pas çdo puthjeje nuk i lanë buzët
pa përzgjedhje ngjizë dashurinë
kush e dëboi doemos e rrëzon e mban tjetrin në këmbë ​
e ngre lart e shtyn në trajta mësymjesh
gjaku gjela tinë truri nuk lëvrohet pa plugun ajrorë ​​
porse shpërfaqet fort e zemërohet ​
kur mbi shpinë shtrëngatash hip rebelohet
fërfëllon kulme përmbysë lisa mllefosur shfryn
dhe prore sogjetar: të mos përbuzet dhuntia që i

Fryma si dhunti dhe ankth i qenies

Këndvështrim estetik mbi poezinë “Arratiset prej zemrës korube” të Meti Rexhepit

Ka prani që vetëdija i vëren më qartë kur ato fillojnë të mungojnë. Ajri është njëra prej tyre: i padukshëm, i përditshëm, aq pranë trupit sa rrallë bëhet objekt soditjeje. Në poezinë “Arratiset prej zemrës korube”, Meti Rexhepi e nxjerr këtë prani nga pavëmendja dhe e vendos në qendër të një meditimi mbi jetën, vdekjen dhe përgjegjësinë njerëzore. Prej frymëmarrjes lind një hapësirë poetike ku trupi takohet me gjithësinë, ndërsa përvoja shqisore hap pyetje që mendimi nuk arrin t’i përmbyllë.

Poezia ndërtohet mbi një paradoks estetik: e padukshmja fiton fytyrë, prekje dhe fuqi vepruese. Ajri përshkon bimët, gjallesat dhe zgavrat e trupit; ai bëhet i perceptueshëm përmes asaj që ushqen, lëviz ose ndryshon. Kështu, lexuesi ftohet ta njohë praninë nga marrëdhëniet që ajo krijon. Pohimi poetik se e rëndomta mund ta fshehë mrekullinë përbën një çelës të veprës: ajo që përsëritet çdo çast mund të mbetet pikërisht për këtë arsye jashtë vëmendjes sonë.

Një nga figurat më të goditura është ajo e “gjinjve të erës”. Përmes saj, ajri merr një trup amësor dhe frymëmarrja përfytyrohet si ushqyerje e pandërprerë. Kjo metaforë e afron përmasën kozmike me intimitetin e trupit: gjithçka që jeton bëhet marrëse e një dhuntie të përbashkët. Në këtë marrëdhënie, varësia nga ajri shfaqet si kusht i afërsisë ndërmjet qenieve. Përpara nevojës për frymë, dallimet e tyre humbin përkohësisht rëndësinë.

Ky përfytyrim zhvillohet më tej në figurën e Nënës së hapur për të gjithë. Edhe shprehja për gjininë asnjanëse, e vendosur pranë gjinjve që ushqejnë, krijon një tension të frytshëm ndërmjet emërtimit dhe përfytyrimit. Gjuha poetike i tejkalon kufijtë e klasifikimit: asaj i duhet një figurë që të shprehë bujarinë dhe vazhdimësinë e dhënies. Ajri merr kështu tipare njerëzore, por ruan shtrirjen e vet përtej njeriut.

Në pjesën e dytë, kjo vazhdimësi ndërpritet nga mundësia e vdekjes. Hapja e derës së zezë dhe rënia e vertikales së trupit e ndryshojnë menjëherë tonin. Fryma, që më parë përshkonte gjithçka, tani lidhet me një trup të veçantë që mund të mbetet pa të. Figura “bie vertikalja e trupit” është veçanërisht shprehëse: qëndrimi drejt përmbledh lëvizjen, vullnetin dhe praninë njerëzore në botë. Rënia e tij e bën fundin të dukshëm në një përmasë hapësinore.

Nga ky kënd mund të lexohet edhe titulli. “Zemra korube” sugjeron një brendësi të zbrazur, një vend nga i cili është larguar ajo që e mbante të gjallë. Folja “arratiset” i jep largimit një vrull dramatik. Fryma duket sikur i shpëton zotërimit të trupit: njeriu e merr dhe jeton prej saj, por nuk mund ta mbajë përgjithmonë. Titulli e përqendron kështu ankthin e poezisë në një figurë të vetme, ku organi i jetës përballet me zbrazëtinë.

Pyetjet mbi Zotin, krijimin dhe materien e errët e zgjerojnë këtë ankth drejt së panjohurës. Ato mbeten pyetje të ligjërimit poetik, të lindura nga habia dhe pasiguria. Afërsia e termave fiziologjikë me përfytyrimet hyjnore krijon një hapësirë ku njohja e trupit bashkëjeton me misterin e ekzistencës. Vlera estetike e kësaj ndërthurjeje qëndron te tensioni që ruan: fjalori i dijes hyn në poezi pa ia shuar habinë.

Në pjesën e tretë, meditimi fiton një ngarkesë të dukshme etike. Njeriu që ushqehet nga ajri bëhet edhe ndotës i tij. Figura e “viruseve njerëzore” është e ashpër dhe e ndërpret butësinë amësore të vargjeve të mëparshme. Brenda kësaj përplasjeje lind shqetësimi ekologjik i poezisë: marrësi i dhuntisë dëmton burimin prej të cilit varet. Kjo marrëdhënie e lënduar e zhvendos lexuesin nga soditja te përgjegjësia.

Pjesa e fundit e pasuron figurën e ajrit përmes dyzimit të përkëdheljes dhe shtrëngatës. Ai prek bukurinë dhe shëmtinë, ushqen pa përzgjedhje, por edhe shkul e përmbys. Dhuntia ruan një fuqi që tejkalon nevojat dhe dëshirat njerëzore. Pikërisht ky ndryshim e mbron poezinë nga një himnizim i njëtrajtshëm: natyra shfaqet bujare, e fuqishme dhe e papërvetësueshme.

Vargu i lirë, mungesa e shpeshtë e pikësimit dhe grumbullimi i figurave krijojnë një rrjedhë që mund të përjetohet si frymëmarrje e zgjatur, herë e qetë e herë e rënduar. Megjithatë, kjo dendësi ka edhe koston e vet. Në disa vende, metaforat dhe nocionet abstrakte ngjeshen aq shumë sa lidhja ndërmjet tyre mjegullohet. Kur figurës i lihet hapësirë të veprojë — si te gjinjtë e erës ose vertikalja që bie — poezia arrin një qartësi më depërtuese dhe një emocion më të përqendruar.

Arritja kryesore estetike e Rexhepit është rikthimi i vëmendjes te një përvojë themelore që zakoni e ka bërë pothuajse të padukshme. Fryma bëhet njëherësh afërsi, liri dhe kufi. Duke e ndjekur nga mushkëritë te hapësira kozmike dhe përsëri te brishtësia e trupit, poezia na bën ta ndiejmë jetën si një marrëdhënie të pandërprerë marrjeje. Prej kësaj ndjesie lind edhe kërkesa e saj më e thellë: kujdesi për atë që na mundëson të jemi.

Hajdar Paçarada-Dumoshi