[ Libra NëLinjë ]
Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha
Nga fortesa e Skënderbeut te “kalaja” e komunizmit
Në vazhdim të shkrimit, gazeta e zhvendoste vëmendjen nga evokimi i së kaluarës drejt gjendjes së atëhershme të shqiptarëve, duke përdorur një gjuhë të rënduar nga shqetësimi politik dhe nga ndjenja se çështja kombëtare vazhdonte të mbetej e pazgjidhur. Sipas autorit, shqiptari i asaj kohe ende nuk mund të konsiderohej plotësisht “zot i vetes”[1]. Pas kësaj shprehjeje të shkurtër fshihej një gjykim shumë më i gjerë për pozitën politike të shqiptarëve, për ndarjen e tyre në hapësira të ndryshme shtetërore dhe për mungesën, sipas këndvështrimit të gazetës, të një lirie të plotë për të vendosur vetë mbi fatin e tyre.
Autori e përshkruante këtë gjendje jo vetëm si problem politik, por edhe si cenim të dinjitetit kombëtar. Në një gjuhë karakteristike për publicistikën patriotike të mërgatës, ai shkruante “se dinjiteti, fisnikëria dhe “Besa legjendare” e shqiptarit ishin marrë nëpër këmbë dhe se mbi to rëndonte rreziku i zhdukjes”[2]. Përmendja e Besës nuk ishte e rastësishme. Në ligjërimin kombëtar shqiptar ajo ishte shndërruar prej kohësh në një nga shenjat simbolike të karakterit dhe të kodit moral tradicional. Duke e vendosur atë krahas dinjitetit dhe fisnikërisë, autori kërkonte të sugjeronte se rreziku që ai shihte nuk prekte vetëm territorin apo pushtetin politik, por edhe vlerat mbi të cilat ishte ndërtuar përfytyrimi i identitetit shqiptar.
Në këtë atmosferë ankthi kombëtar, gazeta paralajmëronte gjithashtu se “armiqtë pranë” nuk kishin hequr dorë nga planet dhe pazarllëqet e tyre mbi shqiptarët. Terminologjia është e fortë dhe duhet lexuar brenda frymës polemike të shtypit politik të kohës. Fjala “pazarllëqe” bartte kujtesën e hidhur të historisë shqiptare, sidomos të atyre momenteve kur kufijtë dhe territoret ishin diskutuar në tryeza diplomatike ndërkombëtare, shpesh pa pjesëmarrjen e drejtpërdrejtë të shqiptarëve. Për autorin, historia dukej sikur vazhdonte të përsëriste të njëjtin rrezik: që për fatin e shqiptarëve të vendosej përsëri nga të tjerët dhe interesat e tyre të bëheshin objekt marrëveshjesh politike[3].
Por kritika e gazetës nuk drejtohej vetëm ndaj fqinjëve. Një vend qendror në argumentimin e saj zinte komunizmi, të cilin autori e emërtonte “komunizmi internacional”. Në këndvështrimin e tij, regjimi komunist kishte ngritur mbi tokën shqiptare një “kala” në vetë kërthizën e Evropës. Metafora e kalasë është veçanërisht domethënëse, sepse autori e përdor atë për të përshkruar Shqipërinë si një hapësirë të fortifikuar ideologjikisht, të shkëputur nga orientimi politik e kulturor që ai e konsideronte natyror për vendin.
Madje, polemika bëhej edhe më e ashpër kur gazeta e paraqiste këtë “kala” si të mbështetur nga një rrjet njerëzish që i cilësonte agjentë të dobët dhe të varur nga interesat e një ideologjie ndërkombëtare. Në këtë mënyrë, regjimi nuk shihej thjesht si një sistem i brendshëm politik, por si pjesë e një përplasjeje shumë më të gjerë ideologjike që kishte ndarë Evropën pas Luftës së Dytë Botërore. Një formulim i tillë pasqyron qartë botëkuptimin antikomunist të autorit dhe të rrethit politik prej nga vinte shkrimi, prandaj duhet kuptuar si pjesë e diskursit të mërgatës politike shqiptare dhe e polarizimeve të Luftës së Ftohtë.
Për ta fuqizuar argumentin e vet, autori i drejtohej përsëri historisë dhe ndërtonte një kontrast të fortë ndërmjet Shqipërisë së kohës së tij dhe Shqipërisë së epokës së Skënderbeut. Në kujtesën që ndërtonte gazeta, Shqipëria e shekullit XV paraqitej si një “fortesë e pathyer” në mbrojtje të Evropës dhe të qytetërimit të krishterë. Figura e Gjergj Kastriotit-Skënderbeut merrte kështu një funksion që shkonte përtej përkujtimit të një heroi kombëtar. Ai shndërrohej në simbol të një Shqipërie të lidhur historikisht me Evropën dhe të vendosur, sipas këtij interpretimi, në mbrojtje të saj përballë ekspansionit osman[4].
Kontrasti që kërkonte të ndërtonte autori ishte i qartë: dikur, sipas tij, në kohën e Skënderbeut, toka shqiptare kishte qenë një fortesë që mbronte Evropën, ndërsa në kohën kur shkruhej artikulli ajo ishte shndërruar në një fortesë të komunizmit brenda Evropës. E njëjta metaforë – fortesa – përdorej kështu për dy epoka krejtësisht të ndryshme, por me kuptime të kundërta. Në njërën anë qëndronte fortesa e Skënderbeut, e paraqitur si mbrojtëse e lirisë dhe e qytetërimit evropian; në anën tjetër, “kalaja” komuniste, të cilën autori e shihte si shenjë të izolimit dhe të largimit të Shqipërisë nga ajo Evropë së cilës mendonte se historikisht i përkiste.
Pikërisht ky krahasim përbën edhe një nga elementet më domethënëse të shkrimit. Autori nuk e përdorte historinë vetëm për të treguar se çfarë kishte ndodhur në të kaluarën, por për të gjykuar të tashmen. Skënderbeu dhe epoka e tij shërbenin si një lloj mase morale e politike me të cilën vlerësohej realiteti bashkëkohor. Sa më e lavdishme paraqitej e kaluara, aq më dramatike dukej, në sytë e autorit, gjendja e Shqipërisë së kohës.
Në këtë mënyrë, publicistika e mërgatës ndërthurte historinë me politikën dhe kujtesën me aktualitetin. E kaluara thirrej në ndihmë për të argumentuar se shqiptarët kishin një traditë të gjatë qëndrese dhe një lidhje historike me Evropën, ndërsa e tashmja përshkruhej si një shkëputje e dhimbshme nga kjo trashëgimi. Përmes figurës së Skënderbeut, Besës, dinjitetit dhe kujtesës së luftërave të mëparshme, gazeta ndërtonte një ideal të shqiptarit të lirë dhe, duke e vendosur atë përballë realitetit politik të kohës, arrinte në përfundimin e saj të zymtë: shqiptari, pavarësisht gjithë sakrificave të historisë së tij, ende nuk ishte bërë plotësisht zot i fatit të vet.
Në rrethanat e reja historike e gjeopolitike, autori e zhvendos vështrimin përtej kufijve shqiptarë dhe përpiqet ta vendosë çështjen kombëtare brenda zhvillimeve më të gjera që po përjetonte Evropa. Ajo që dikur ishte perceptuar si një rrezik i largët, tashmë, sipas këtij këndvështrimi, shfaqej në një formë tjetër dhe, e vendosur në duart kineze, paraqitej si një prej kërcënimeve më serioze për vetë kontinentin evropian. Megjithatë, rëndësia e shkrimit nuk qëndron vetëm në këtë lexim të zhvillimeve ndërkombëtare. Në thelbin e tij gjendet një thirrje shumë më e drejtpërdrejtë, e cila u drejtohet shqiptarëve kudo që ndodheshin dhe që synonte të zgjonte tek ata kujtesën historike, vetëdijen kombëtare dhe ndjenjën e përgjegjësisë ndaj atdheut.
Mesazhi që përcillte gazeta “BESA” ndërtohej pikërisht mbi idenë se një komb, veçanërisht në periudha të vështira, duhet të kërkojë forcë në kujtesën e vet historike. Shqiptarëve u kërkohej të rilidheshin me atë që konsiderohej e kaluara e tyre e madhe, jo thjesht për ta kujtuar atë me krenari, por për ta shndërruar në burim të energjisë morale dhe të qëndresës së kohës së tyre. E kaluara, në këtë kuptim, nuk paraqitej si një hapësirë e mbyllur e historisë, por si një trashëgimi e gjallë, prej së cilës mund të nxirreshin vlera dhe modele sjelljeje për të përballuar sfidat e së tashmes.
Në këtë frymë përmenden liria, nderi, burrëria dhe dinjiteti si virtyte të trashëguara brez pas brezi dhe si pjesë e një kodi moral mbi të cilin duhej të mbështetej ringritja kombëtare. Thirrja për ta pajisur përsëri “vatrën” shqiptare me ndjenja njerëzore dhe hyjnore merr kështu një domethënie më të gjerë simbolike. Vatra nuk është vetëm shtëpia familjare; ajo bëhet metaforë e atdheut, e bashkësisë dhe e vazhdimësisë kombëtare. Përmes saj shprehet shqetësimi se robëria dhe rrethanat e rënda politike kishin cenuar jo vetëm lirinë fizike të shqiptarëve, por edhe strukturën morale e shpirtërore të shoqërisë së tyre.
Veçanërisht domethënës është fakti se kjo porosi lidhet me vitin përkujtimor të Skënderbeut. Figura e Gjergj Kastriotit nuk evokohet vetëm si kujtim i një epoke heroike, por shndërrohet në pikë referimi për të tashmen. Për gazetën, trashëgimia e tij përbënte një lloj “kapitali moral”, një pasuri historike që nuk duhej të mbetej e mbyllur në kronika, monumente apo ceremoni përkujtimore, por duhej të shumëfishohej përmes veprimit të brezave të rinj. Trimëria, qëndresa, besnikëria ndaj vendit dhe aftësia për t’u ngritur kundër nënshtrimit paraqiteshin si vlera që historia ua kishte lënë shqiptarëve në trashëgim dhe që tani kërkonin të viheshin përsëri në shërbim të çështjes kombëtare.
Prandaj edhe shprehja për t’u “armatosur shpirtërisht”[5] duhet kuptuar në kontekstin e këtij diskursi historik e kombëtar. Ajo nuk kufizohet në idenë e përballjes fizike, por nënkupton, para së gjithash, forcimin e ndërgjegjes, ruajtjen e identitetit, besimin në të drejtën për liri dhe refuzimin e nënshtrimit moral. Përballë një atdheu që, sipas gjuhës së kohës, “rënkon” nën robëri dhe përjeton një proces të rëndë tjetërsimi, shqiptarëve u kërkohej të mos mbeteshin spektatorë të fatit të tyre. Historia i ngarkonte me detyrimin që trashëgiminë e marrë nga brezat e mëparshëm ta kthenin në përgjegjësi ndaj së ardhmes.
Kështu, në përmbyllje të shkrimit, gazeta “BESA” e shndërron përkujtimin e Skënderbeut nga një akt të thjeshtë nderimi historik në një thirrje për vetëdijesim dhe mobilizim kombëtar. Kujtimi i Kryeluftëtarit të pavdekshëm paraqitet si urë ndërmjet së kaluarës dhe së tashmes: një kujtesë se liria, dinjiteti dhe identiteti nuk janë vlera që ruhen vetvetiu, por kërkojnë përkushtim të vazhdueshëm. Pikërisht për këtë arsye, shqiptarëve u bëhej thirrje që kapitalin moral dhe trimërinë e trashëguar prej Skënderbeut ta shumëfishonin dhe, të forcuar shpirtërisht, t’i dilnin zot atdheut të tyre, i cili, sipas formulimit të fuqishëm të gazetës, vuante nën “robërinë dhe bastardimin më të egër”[6]. Me këtë porosi, “BESA” e mbyllte shkrimin duke e kthyer historinë jo vetëm në kujtesë të asaj që kishte qenë kombi, por edhe në një detyrim moral për atë që ai duhej të bëhej.
Siç e theksova edhe në fillim të këtij shkrimi, gazeta “BESA” botohej në formatin A3 dhe numri që kemi në shqyrtim përbëhej nga tri fletë, përkatësisht gjashtë faqe. Ndonëse për nga vëllimi mund të duket një botim relativisht modest, përmbajtja e saj është mjaft e pasur dhe, mbi të gjitha, domethënëse për të kuptuar shqetësimet politike e kombëtare të mërgatës shqiptare në kohën kur ajo botohej. Brenda atyre pak faqeve ndërthuren informacione, komente dhe qëndrime që dëshmojnë për një interesim të vazhdueshëm ndaj zhvillimeve në hapësirën shqiptare dhe ndaj fatit politik të shqiptarëve në përgjithësi.
Një pjesë e konsiderueshme e shkrimeve i kushtohej Shqipërisë së periudhës komuniste. Zhvillimet politike atje përcilleshin me vëmendje dhe interpretoheshin nga këndvështrimi politik e ideologjik i vetë gazetës dhe i rrethit të mërgatës që qëndronte pas saj. Krahas Shqipërisë, një hapësirë e rëndësishme u jepej veprimtarive të mërgatës shqiptare, organizimeve të saj politike e kulturore dhe përpjekjeve për ta mbajtur çështjen shqiptare të pranishme në opinionin e vendeve ku shqiptarët jetonin e vepronin.
Megjithatë, ndër temat që zinin vend të veçantë në faqet e “BESËS” ishte Kosova. Gazeta përcillte ngjarjet që konsideroheshin të rëndësishme për jetën politike dhe kombëtare të shqiptarëve nën Jugosllavi, duke i paraqitur ato përmes këndvështrimit të mërgatës antikomuniste dhe nacionaliste shqiptare të kohës. Përmes këtyre shkrimeve, Kosova nuk trajtohej si një çështje e shkëputur nga zhvillimet e tjera shqiptare, por si pjesë thelbësore e çështjes kombëtare.
Në këtë mënyrë, faqet e “BESËS” marrin rëndësi edhe si dëshmi historike e mënyrës se si një pjesë e mërgatës shqiptare e shihte dhe e interpretonte realitetin politik të kohës. Përtej lajmit të ditës, gazeta dokumentonte shqetësimet, bindjet dhe aspiratat e një mërgate që, edhe pse fizikisht larg atdheut, përpiqej të ruante lidhjen me zhvillimet në Shqipëri dhe Kosovë dhe ta mbante çështjen kombëtare pjesë të diskursit të saj politik e publik.
Vijon
[1] “90 Vjetori i Besëlidhjes Kombëtare në Prizren”, gazeta BESA, Istanbul, më 6 maj 1968.
[2] Po aty.
[3] Po aty.
[4] Po aty.
[5] Po aty.
[6] Po aty,
