[ Libra NëLinjë ]
Nga Gjon Marku
Beja dhe betimi përbëjnë një nga institucionet më të veçanta të së drejtës dokësore shqiptare. Pohimi ose mohimi i vërtetësisë së një fakti para një tjetri ose para një bashkësie njerëzish, duke përmendur një qenie, një send apo një vlerë të konsideruar të shenjtë, përbën thelbin e betimit. Në traditën popullore shqiptare janë përdorur gjerësisht formula të ndryshme betimi, të cilat shërbenin për të pohuar ose mohuar një fakt, por edhe për të shfajësuar personin e akuzuar.¹
Në këto formula përmendeshin objekte kulti, vende të shenjta, shenjtorë, forca të natyrës apo sende të dashura për njeriun. Në zanafillën e tij, betimi lidhej me besimin e lashtë në fuqinë magjike të fjalës dhe në forcën e shenjtë të objektit që përmendej gjatë shqiptimit të tij. Për këtë arsye, beja dhe betimi nuk kishin vetëm karakter juridik, por edhe një përmbajtje të theksuar morale dhe fetare.² Ato përbënin njëherazi institucione juridike, morale dhe fetare.
Në traditën juridike shqiptare dallohen dy forma kryesore: beja si provë juridike dhe betimi si formulë pohuese ose mohuese e së vërtetës. Betë kishin funksione të shumta në të drejtën zakonore; ato kishin karakter ceremonial dhe shërbenin si provë. Benë e bënte i akuzuari për të shfajësuar veten; ajo bëhej duke marrë nëpër duar një gur (be e lashtë) ose duke prekur librin e shenjtë, pra Ungjillin.
Sipas rëndësisë së akuzës, beja bëhej vetëm ose me pjesëmarrjen e disa njerëzve të caktuar si betarë: 3, 6, 12 ose 24 burra. Betimet bëheshin në të folur e sipër dhe kishin për qëllim të përforconin saktësinë e fjalës së thënë, t’i jepnin asaj forcë shprehëse dhe ngarkesë ideo-emocionale. Ato janë të lidhura me kultin e besës shqiptare dhe të së vërtetës.
Në të drejtën zakonore shqiptare, beja shërbente si mjet prove. Ajo bëhej nga i akuzuari për të vërtetuar pafajësinë e vet, duke marrë në duar një gur, si një formë e lashtë e betimit, ose duke prekur Ungjillin apo një objekt tjetër të shenjtë. Në varësi të rëndësisë së çështjes, beja mund të bëhej vetëm nga i akuzuari ose në praninë e një numri të caktuar betarësh, zakonisht tre, gjashtë, dymbëdhjetë ose njëzet e katër burra.³
Betimet e përdorura në të folur kishin për qëllim të përforconin besueshmërinë e fjalës së thënë dhe t’i jepnin asaj një ngarkesë të fuqishme emocionale. Ato lidhen ngushtë me kultin e besës shqiptare dhe me nderimin e së vërtetës si vlerë themelore e jetës shoqërore.⁴
Nëpërmjet formulave të betimit kanë mbërritur deri në ditët tona gjurmë të lashta iliro-arbërore, të cilat dëshmojnë vazhdimësinë e traditave juridike dhe shpirtërore të popullit shqiptar. Beja shoqërohej zakonisht me formula të caktuara, si: «Për atë mal», «Për atë kishë», «Për këtë diell», «Për këtë bukë», «Për këtë zjarr që më djegtë, nëse e kam bërë këtë rrënim», «Për ato vorre».⁵
Në shoqërinë tradicionale, betimi shërbente edhe si mjet për t’u çliruar nga një akuzë e rëndë ose nga një dyshim që rëndonte mbi individin. Me ndryshimin e marrëdhënieve shoqërore dhe të botëkuptimit, shumica e betimeve të vjetra kanë dalë nga përdorimi. Megjithatë, në gjuhën e përditshme kanë mbijetuar forma të reja betimi, të cilat përdoren kryesisht me funksion shprehës dhe emocional, si vazhdim i një tradite të hershme kulturore dhe juridike.⁶
Betimet bëheshin për t’u çliruar nga një ligësi e madhe e ndodhur. Në përgjithësi, sot, betimet e vjetra kanë dalë nga përdorimi, si të huaja për botëkuptimin dhe marrëdhëniet e reja shoqërore. Në të folur, si vazhdë e traditës, janë krijuar disa forma të reja betimesh, të cilat përdoren vetëm në kuptimin ideo-emocional.
Në traditën juridike shqiptare dallohen dy forma kryesore: beja si provë juridike dhe betimi si formulë pohuese ose mohuese e së vërtetës.
Instituti i bejes përfaqëson një formë të hershme të procedurës provuese, e cila i paraprin zhvillimit të sistemeve moderne të provës gjyqësore. Beja dhe betimi përbëjnë një nga institucionet më arkaike dhe më përfaqësuese të së drejtës dokësore shqiptare. Ato dëshmojnë ndërthurjen e normës juridike me besimin fetar, moralin dhe traditën, duke ruajtur në vetvete gjurmë të lashta të organizimit shoqëror shqiptar. Edhe pse funksioni i tyre juridik është zhdukur me konsolidimin e shtetit modern, formulat e betimit vazhdojnë të jetojnë në gjuhën dhe kulturën popullore si dëshmi e vazhdimësisë historike të trashëgimisë sonë juridike.
Praktika e betimit si mjet prove ndeshet edhe në të drejtën e popujve të tjerë indoevropianë, në të drejtën gjermanike dhe në të drejtën romake të hershme, çka dëshmon për lashtësinë e këtij institucioni juridik.
