ROLI I MËRGATËS SHQIPTARE NË KUJTESËN HISTORIKE TË KOSOVËS (22)

Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha

Padrejtësitë ndërkombëtare dhe Jehona e Demonstratave

Nga këndvështrimi historik, trakti i referohet dy momenteve kyçe: Konferencës së Ambasadorëve në Londër më 1913 dhe Konferencës së Paqes në Versajë më 1919. Në vetëdijen kombëtare shqiptare këto ngjarje janë parë shpesh si momente kur çështja shqiptare nuk mori zgjidhjen e dëshiruar. Konferenca e Londrës njohu krijimin e shtetit shqiptar, por njëkohësisht la jashtë kufijve të tij një pjesë të konsiderueshme të popullsisë shqiptare. Nga perspektiva e teorisë së marrëdhënieve ndërkombëtare, këto vendime nuk u udhëhoqën vetëm nga parimi i vetëvendosjes së popujve, por edhe nga ekuilibrat strategjikë të fuqive evropiane, të cilat synonin ruajtjen e stabilitetit rajonal sipas interesave të tyre gjeopolitike.

Në trakt, këto vendime interpretohen si akte të padrejta dhe antishqiptare, të cilat nuk mund të fitonin legjitimitet në sytë e popullit shqiptar. Kjo është arsyeja pse autori thekson se shqiptarët nuk iu nënshtruan kurrë këtyre vendimeve dhe vazhduan përpjekjet për liri dhe bashkim kombëtar. Kjo vazhdimësi e rezistencës paraqitet si dëshmi e vitalitetit historik të kombit, i cili nuk e pranon padrejtësinë si normë dhe nuk heq dorë nga idealet e tij, pavarësisht pengesave.

Një vend të veçantë në këtë narrativë zë fenomeni i lëvizjes së kaçakëve, i cili paraqitet si vazhdim i drejtpërdrejtë i rezistencës kombëtare pas copëtimit të trojeve shqiptare. Në aspektin historik dhe sociologjik, lëvizja kaçake mund të kuptohet si një formë e luftës guerile dhe e rezistencës së decentralizuar kundër pushtetit shtetëror të imponuar. Kaçakët nuk ishin vetëm luftëtarë të armatosur, ata u shndërruan në simbole të kundërshtimit ndaj rendit politik të krijuar pas Luftërave Ballkanike. Në folklorin shqiptar, figura e kaçakut mori përmasa mitike, duke mishëruar trimërinë, krenarinë dhe refuzimin e nënshtrimit.

Në planin historik, trakti ndërton imazhin e një populli që ecën nëpër shekuj si një lumë i pandalshëm. Herë i qetë në sipërfaqe, herë i vrullshëm dhe i stuhishëm, ai nuk e humb kurrë drejtimin e vet. Në brigjet e historisë mbeten gjurmët e kryengritjeve, sakrificave dhe martirëve, ndërsa në horizont vazhdon të shfaqet ëndrra e lirisë. Edhe kur fuqitë e mëdha vizatojnë kufij mbi harta dhe vendosin për fatet e kombeve, në ndërgjegjen e popullit mbetet e pashuar bindja se e drejta historike nuk shuhet me një vendim diplomatik.

Prandaj, ky fragment i traktit nuk është vetëm një rrëfim i së kaluarës. Ai është një përpjekje për ta shndërruar historinë në argument politik, kujtesën në energji mobilizuese dhe vuajtjen kolektive në motiv për vazhdimin e rezistencës. Përmes një gjuhe të ngarkuar me patos kombëtar dhe simbolikë historike, autori përpiqet të bindë lexuesin se lufta për liri nuk është një episod i mbyllur, por një proces i gjatë historik, ku çdo brez ka rolin e vet në ruajtjen dhe realizimin e aspiratave kombëtare.

Traktshkruesi vazhdon rrëfimin e tij me një ton të ngarkuar emocionalisht dhe politikisht, duke iu drejtuar sërish lexuesit me fjalët: “Të dashur bashkatdhetarë, revolucionarë e demokratë”. Kjo thirrje nuk ka vetëm funksionin e një përshëndetjeje formale, ajo synon të krijojë një bashkësi shpirtërore dhe ideologjike midis autorit dhe atyre që lexojnë traktin. Nëpërmjet saj ndërtohet ideja se shqiptarët, pavarësisht dallimeve shoqërore apo politike, janë pjesë e një fati të përbashkët historik dhe mbartës të një misioni të përbashkët kombëtar.

Në vizionin që paraqet autori, Lufta e Dytë Botërore kishte lindur si një shpresë e madhe për popujt e Ballkanit. Ajo nuk shihej vetëm si një përballje ushtarake kundër fashizmit, por si një mundësi historike për të korrigjuar padrejtësitë e trashëguara nga e kaluara. Në horizontin e asaj kohe dukej sikur po afrohej një epokë e re, ku popujt e shtypur do të fitonin më në fund të drejtën për të vendosur vetë për fatin e tyre. Ishte koha kur idealet e lirisë, barazisë dhe vetëvendosjes tingëllonin si premtime të mëdha që do të ndryshonin hartën politike dhe morale të Evropës Juglindore.

Në këtë frymë, shqiptarët e Kosovës dhe viseve të tjera shqiptare kishin besuar se pjesëmarrja e tyre në luftën antifashiste do të shpërblehej me njohjen e të drejtave kombëtare. Ata shpresonin se pas përfundimit të luftës do të hapej rruga drejt një zgjidhjeje të drejtë të çështjes shqiptare. Sipas traktshkruesit, vetëvendosja nuk do të ishte vetëm një akt politik, por edhe një proces shërues për plagët e shumta historike. Ajo do të mund të mbyllte kapitujt e dhimbshëm të copëtimit territorial, të diskriminimit dhe të mohimit të të drejtave kombëtare që kishin lënë gjurmë të thella në kujtesën kolektive shqiptare.

Në aspektin teorik, kjo ide mbështetet në konceptin modern të vetëvendosjes së popujve, i cili pas Luftës së Dytë Botërore u bë një nga parimet themelore të rendit ndërkombëtar. Ky parim presupozon se legjitimiteti politik buron nga vullneti i popullit dhe se çdo komb duhet të ketë të drejtën të përcaktojë vetë statusin e tij politik. Për shqiptarët, kjo ishte parë si rruga më e drejtë për të kapërcyer konfliktet e trashëguara dhe për të ndërtuar një të ardhme më të sigurt.

Por traktshkruesi pohon se realiteti historik mori një drejtim krejt tjetër. Në vend të realizimit të këtyre pritjeve, sipas tij, ndodhi ajo që ai e konsideron një tradhti të madhe politike. Shpresat e luftës u zëvendësuan nga zhgënjimi, ndërsa premtimet për vetëvendosje mbetën të parealizuara. Në këtë kontekst ai akuzon Partinë Komuniste të Jugosllavisë se nuk respektoi marrëveshjet dhe zotimet e dhëna gjatë luftës, duke përmendur veçanërisht Marrëveshjen e Bujanit si simbol të një premtimi të pambajtur.

Në narrativën e traktit, Konferenca e Bujanit paraqitet si një moment kur shqiptarëve iu dha shpresa se do të kishin mundësi të vendosnin vetë për të ardhmen e tyre politike pas luftës. Për këtë arsye, mosrealizimi i pritjeve të lidhura me këtë rezolutë interpretohet nga autori si dëshmi e një politike të dyfishtë dhe e një zhgënjimi të thellë historik. Ai argumenton se në vend të çlirimit të pritur, trojet shqiptare përjetuan atë që e quan “ripushtim”, një term i cili në diskursin politik të kohës përdorej për të përshkruar rikthimin e kontrollit jugosllav mbi Kosovën dhe viset e tjera shqiptare.

Më pas rrëfimi merr përmasa dramatike dhe tragjike. Autori përshkruan një periudhë të mbushur me represion, ku sipas tij pasuan vrasje, djegie të fshatrave dhe qyteteve, zhdukje të njerëzve pa gjurmë, internime dhe shpërngulje të detyruara. Në gjuhën e traktit këto nuk paraqiten si ngjarje të izoluara, por si pjesë e një politike të organizuar që synonte nënshtrimin e shqiptarëve dhe dobësimin e identitetit të tyre kombëtar.

Nga këndvështrimi i shkencave politike, autori përshkruan një fenomen që në literaturën bashkëkohore lidhet me format e represionit shtetëror dhe kontrollit politik mbi komunitetet etnike. Kujtesa e traumave kolektive, e ushqyer nga rrëfimet familjare dhe përvojat e drejtpërdrejta të dhunës, bëhet një element qendror në ndërtimin e identitetit kombëtar dhe të vetëdijes historike.

Në planin historik, ky fragment ngjan me rrëfimin e një pranvere të ndërprerë. Pas një dimri të gjatë lufte dhe sakrifice, shqiptarët kishin menduar se po afronte stina e lirisë. Ata kishin parë në horizont agimin e një epoke të re, ku plagët e së kaluarës do të shëroheshin dhe ku brezat e ardhshëm do të jetonin të lirë. Mirëpo, sipas autorit, sapo drita e mëngjesit nisi të shfaqej, mbi qiell u grumbulluan sërish retë e errëta të zhgënjimit. Shpresa u zbeh, ndërsa pritjet e mëdha u përplasën me realitetin e ashpër të pasluftës.

Në këtë kujtesë kolektive, fshatrat e djegura shfaqen si plagë të hapura mbi trupin e atdheut, ndërsa kolonat e të shpërngulurve ngjasojnë me lumenj dhimbjeje që rrjedhin larg shtëpive të tyre. Zërat e atyre që humbën jetën përzihen me heshtjen e varreve pa emër, duke krijuar një peizazh tragjik që ushqen ndjenjën e padrejtësisë historike.

Kulmi emocional i këtij fragmenti arrihet kur traktshkruesi përmend shifrën prej mbi 42.000 shqiptarësh që, sipas tij, ranë viktimë e kësaj periudhe. Përtej debatit historiografik mbi shifrat dhe interpretimet e ngjarjeve, në logjikën e traktit ky numër ka një funksion simbolik të fuqishëm: ai përfaqëson dimensionin e sakrificës kolektive dhe kujtesën e një tragjedie që autori dëshiron të mbetet e gjallë në ndërgjegjen kombëtare.

Prandaj, ky fragment nuk është thjesht një përshkrim i së kaluarës. Ai është një reflektim mbi raportin ndërmjet shpresës dhe zhgënjimit, ndërmjet premtimeve politike dhe realitetit historik. Përmes një gjuhe të mbushur me taban, kujtesë dhe simbolikë, traktshkruesi përpiqet ta shndërrojë historinë në një mësim politik: se liria nuk fitohet vetëm në fushëbetejë, por kërkon edhe respektimin e premtimeve, të drejtësisë dhe vullnetit të popujve. Në këtë mënyrë, rrëfimi i tij bëhet njëkohësisht elegji për viktimat, akt akuze ndaj padrejtësive të së kaluarës dhe thirrje për ruajtjen e kujtesës historike.

Duke vijuar rrëfimin e tij për periudhën e pasluftës, traktshkruesi ndalet te një nga aspektet më të ndjeshme të kujtesës ekonomike dhe shoqërore të shqiptarëve në Kosovë: varfërimi sistematik i popullsisë dhe ndërhyrjet e pushtetit në jetën e saj ekonomike. Në optikën e autorit, vitet e para të regjimit të ri, që zyrtarisht quhej “Pushtet Popullor”, nuk u përjetuan si vite të çlirimit dhe mirëqenies, por si një kohë e sakrificave të rënda, mungesës dhe shfrytëzimit ekonomik.

Në mënyrë figurative dhe tejet dramatike, ai shkruan se pushteti i ri i mori popullit shqiptar edhe “kafshatën e fundit”. Kjo metaforë nuk përshkruan thjesht vështirësitë ekonomike të kohës, por synon të përcjellë ndjesinë e një popullsie që e ndiente veten të zhveshur nga mundi i saj, nga prodhimi i saj dhe nga e drejta për të gëzuar frytet e punës së vet. Në kujtesën e shumë familjeve fshatare, vitet e para pas luftës mbetën të lidhura me detyrimet e rënda të dorëzimit të produkteve bujqësore, me mungesën e ushqimeve dhe me frikën se edhe rezervat më të vogla familjare mund të merreshin në emër të shtetit.

Kjo periudhë, sipas traktshkruesit, njihet në kujtesën popullore me emrin famëkeq “otkup”. Në aspektin historik, “otkupi” përfaqësonte sistemin e grumbullimit të detyrueshëm të prodhimeve bujqësore nga shteti. Në teori, ai paraqitej si një masë ekonomike e nevojshme për rindërtimin e vendit pas luftës dhe për furnizimin e qyteteve me ushqime. Mirëpo, në perceptimin e shumë fshatarëve shqiptarë, ky sistem u përjetua si një barrë e rëndë që shpesh tejkalonte mundësitë reale të prodhimit. Pikërisht për këtë arsye, traktshkruesi e interpreton atë jo si një politikë ekonomike neutrale, por si një formë të re të shfrytëzimit dhe nënshtrimit.

Po ashtu, autori e paraqet këtë periudhë si një stinë të urisë morale dhe materiale. Ai na fton të imagjinojmë sofrat e varfra të fshatarëve, hambarët që zbrazeshin para kohe dhe duart e lodhura të bujqve që shikonin me dhimbje se si mundi i tyre largohej drejt depove shtetërore. Në këtë rrëfim, buka nuk është thjesht ushqim, ajo bëhet simbol i dinjitetit të cenuar dhe i sakrificës së imponuar.

Por kritika e traktshkruesit nuk ndalet vetëm te “otkupi”. Ai kalon më tej te procesi i kolektivizimit të tokës, të cilin e sheh si një hallkë tjetër të së njëjtës politikë. Në diskursin e tij, kolektivizimi nuk paraqitet si pjesë e reformave socialiste që po zbatoheshin në shumë vende të Evropës Lindore, por si një instrument i drejtuar veçanërisht kundër shqiptarëve. Sipas tij, ky proces nuk ishte gjë tjetër veçse vazhdim i politikave të mëhershme të kolonizimit dhe transformimit etnik të Kosovës.

Në këtë interpretim, autori vendos një vijë të drejtpërdrejtë lidhëse midis reformave agrare të periudhës së Mbretërisë Jugosllave dhe politikave të pasluftës. Ai argumenton se, megjithëse ndryshuan regjimet politike dhe sloganet ideologjike, qëllimi themelor mbeti i njëjtë: dobësimi i strukturës ekonomike të shqiptarëve dhe ndryshimi gradual i karakterit etnik të Kosovës.

Për të forcuar këtë argument, traktshkruesi përmend emrin e Vaso Çubrilloviqit, një figurë që në kujtesën historike shqiptare lidhet ngushtë me projektet për shpërnguljen e shqiptarëve. Përmendja e tij nuk është e rastësishme. Në logjikën e traktit, Çubrilloviqi shndërrohet në simbol të vazhdimësisë së politikave antishqiptare, një figurë që mishëron idenë se prapa reformave ekonomike fshiheshin synime më të gjera politike dhe kombëtare.

Nga perspektiva historike, traktshkruesi ndërton këtu një narrativë të vazhdimësisë. Ai dëshiron të tregojë se për shqiptarët nuk kishte ndodhur një shkëputje reale midis periudhës së monarkisë jugosllave dhe asaj socialiste. Sipas këtij interpretimi, metodat mund të kenë ndryshuar, por synimet e kontrollit politik dhe demografik mbetën të pandryshuara.

Kulmi i këtij argumentimi arrin te fenomeni i shpërnguljeve masive drejt Turqisë, të cilat autori i paraqet si pasojë të drejtpërdrejtë të këtyre politikave. Ai pohon se mbi 380.000 shqiptarë u detyruan të largoheshin nga trojet e tyre pas luftës. Në rrëfimin e tij, këto shpërngulje nuk paraqiten si lëvizje të zakonshme migratore, por si një proces i dhimbshëm i shkëputjes së njerëzve nga toka, kujtesa dhe rrënjët e tyre historike.

Në planin analitik, këto largime marrin përmasat e një eksodi të heshtur. Nëpër stacionet e trenave dhe rrugët e gjata drejt Anadollit, autori duket se sheh kolona familjesh që mbajnë me vete vetëm pak plaçka, ndërsa pas shpinës lënë shtëpitë, varret e të parëve, arat e punuara brez pas brezi dhe kujtimet që nuk mund të futeshin në asnjë valixhe. Çdo largim paraqitet si një këputje e dhimbshme e një dege nga trungu i saj.

Në aspektin demografik, shpërnguljet masive kanë pasoja të thella mbi strukturën e një shoqërie. Ato ndikojnë jo vetëm në demografinë e një vendi, por edhe në kujtesën kolektive, në marrëdhëniet familjare dhe në ndërtimin e identitetit kombëtar. Për këtë arsye, traktshkruesi nuk i sheh ato thjesht si statistika, por si plagë të hapura në trupin e kombit.

Në tërësinë e tij, ky fragment i traktit është një përpjekje për të paraqitur periudhën e pasluftës si një kohë kur represioni politik u shoqërua me presion ekonomik dhe transformime demografike. Përmes një gjuhe të mbushur me dhimbje, simbolikë dhe kujtesë historike, autori ndërton figurën e një populli që, sipas tij, jo vetëm u privua nga të drejtat politike, por u përball edhe me sfida që prekën vetë themelin e ekzistencës së tij ekonomike dhe shoqërore. Në këtë mënyrë, rrëfimi shndërrohet në një elegji për tokën e humbur, për sofrat e zbrazura dhe për mijëra familje që morën rrugën e mërgimit, duke lënë pas një pjesë të shpirtit të tyre në vendlindje.

Traktshkruesi vazhdon argumentimin e tij duke u ndalur te një çështje që zë një vend të rëndësishëm në kujtesën historike dhe politike të shqiptarëve të Kosovës: politika e kolonizimit dhe ndryshimeve demografike të zbatuara gjatë shekullit XX. Në rrëfimin e tij, këto procese nuk paraqiten thjesht si lëvizje popullsish apo masa administrative, por si pjesë e një strategjie afatgjatë që synonte transformimin e karakterit etnik të trojeve shqiptare.

Sipas autorit, ndërsa mijëra shqiptarë detyroheshin të largoheshin nga vendlindja e tyre, në tokat e mbetura pas tyre vendoseshin kolonë të ardhur nga vise të ndryshme të Jugosllavisë. Në këtë mënyrë, peizazhi njerëzor i Kosovës dhe i viseve të tjera shqiptare filloi të ndryshonte jo vetëm përmes proceseve natyrore demografike, por edhe përmes ndërhyrjeve të drejtpërdrejta shtetërore. Në interpretimin e traktit, toka nuk shihet vetëm si pasuri ekonomike, ajo është kujtesë, identitet dhe vazhdimësi historike. Prandaj, ardhja e kolonëve perceptohet si një ndërhyrje në vetë strukturën shpirtërore të vendit.

Në një mënyrë tjetër, autori e paraqet këtë proces si një ndryshim të heshtur të peizazhit kombëtar. Fushat ku kishin punuar breza shqiptarësh, oborret ku ishin rritur familje të tëra dhe rrugët që ruanin gjurmët e historisë së tyre, filluan të mbusheshin me njerëz të ardhur nga vise të tjera. Kjo nuk shihet thjesht si një lëvizje banorësh, por si një përpjekje për të ndryshuar kujtesën e hapësirës, për t’i dhënë asaj një fytyrë të re dhe një identitet tjetër.

Më tej, traktshkruesi kalon nga e kaluara në kohën kur është shkruar teksti dhe ndalet te fenomeni i largimit të një pjese të kolonëve serbë dhe malazezë nga Kosova. Në interpretimin e tij, këto largime nuk paraqiten si pasojë e ndonjë presioni politik nga shqiptarët, por si rezultat i kërkimit të kushteve më të mira ekonomike në vendet e tyre të origjinës. Ai argumenton se shumë prej tyre largoheshin vullnetarisht për shkak të mundësive më të favorshme të jetesës, ndërsa pronat e fituara më parë i shisnin me çmime të larta.

Megjithatë, autori vëren se qarqet politike serbe të kohës përpiqeshin ta interpretonin këtë fenomen në mënyrë krejt tjetër. Në vend që ta paraqisnin si një proces ekonomik dhe social, ato, sipas traktit, e shndërronin atë në një çështje politike, duke krijuar alarm dhe duke ushqyer frikë kolektive. Në këtë mënyrë, ai kritikon atë që e quan retorikë histerike dhe propagandistike, e cila synonte të paraqiste largimin e kolonëve si pasojë të një kërcënimi të vazhdueshëm.

Nga këndvështrimi politik, autori prek një dukuri të njohur: përdorimin e statistikave dhe të demografisë si instrumente të debatit politik. Ai ironizon mënyrën se si, sipas tij, shifrat zyrtare fryheshin dhe interpretoheshin për të krijuar përshtypjen e një krize më të madhe sesa ajo që ekzistonte realisht. Në këtë kontekst, numrat nuk paraqiten si tregues objektivë, por si mjete të ndërtimit të narrativave politike.

Në mënyrë të veçantë, traktshkruesi kritikon atë që e konsideron standard të dyfishtë në trajtimin e migrimeve. Ai argumenton se ndërsa largimi i kolonëve përmendej vazhdimisht në diskursin publik dhe politik, shpërngulja e shqiptarëve drejt Turqisë mbetej e heshtur ose trajtohej në mënyrë sipërfaqësore. Kjo heshtje, sipas tij, përbënte një padrejtësi të re, sepse fshihte nga kujtesa publike vuajtjet dhe sakrificat e një pjese të madhe të popullsisë shqiptare.

Në këtë pikë, autori sjell në vëmendje edhe Plenumin e Brioneve të vitit 1966, një moment me rëndësi në historinë politike jugosllave, kur u kritikua politika e sigurisë e lidhur me Aleksandar Rankoviqin. Në interpretimin e traktit, këto kritika shihen si të pamjaftueshme dhe të motivuara më shumë nga nevojat e momentit politik sesa nga një përballje e sinqertë me padrejtësitë e së kaluarës. Ai sugjeron se, megjithëse u pranuan disa gabime, nuk pati një reflektim të plotë mbi pasojat që politikat e mëhershme kishin lënë mbi shqiptarët.

Ky fragment është një reflektim mbi mënyrën se si historia shkruhet dhe kujtohet. Autori ngre pyetjen e heshtur: kush ka të drejtën të numërojë viktimat, të tregojë historinë dhe të përcaktojë se cilat vuajtje meritojnë të kujtohen? Për të, problemi nuk është vetëm ai i kolonizimit apo i shpërnguljeve, por edhe ai i kujtesës selektive. Ai sheh një padrejtësi të dyfishtë: së pari në vetë ngjarjet historike dhe së dyti në mënyrën se si ato paraqiten ose fshihen nga diskursi zyrtar.

Në dimensionin historike, ky fragment tingëllon si një dialog mes tokës dhe kujtesës. Toka ruan gjurmët e atyre që u larguan dhe të atyre që erdhën, ajo mban mbi vete historitë e kolonëve, të të shpërngulurve dhe të brezave që mbetën. Ndërsa politikanët ndryshojnë statistikat dhe interpretimet, toka vazhdon të ruajë në heshtje kujtimin e hapave që kanë kaluar mbi të. Për traktshkruesin, historia e Kosovës nuk mund të kuptohet vetëm përmes shifrave dhe raporteve administrative, ajo duhet kërkuar edhe në kujtesën e familjeve, në rrëfimet e të moshuarve dhe në plagët e pashëruara që brezat bartin me vete.

Kështu, ky fragment shndërrohet në një meditim të gjerë mbi raportin ndërmjet pushtetit, demografisë dhe kujtesës historike. Përmes gjuhës së tij të ngarkuar me emocion dhe simbolikë, autori përpiqet të tregojë se pas çdo statistike fshihet një histori njerëzore, pas çdo migrimi një dramë personale dhe pas çdo politike demografike një betejë më e thellë për identitetin, kujtesën dhe të drejtën për të qenë zot i fatit tënd në tokën ku kanë jetuar paraardhësit e tu.

Në vazhdim të argumentimit të tij, traktshkruesi përpiqet të zhvendosë vëmendjen nga ngjarjet konkrete historike drejt një fushe më të gjerë të betejës politike dhe ideologjike: luftës për interpretimin e realitetit. Në këtë pjesë të traktit ai trajton mënyrën se si, sipas tij, propaganda e kohës përpiqej ta paraqiste çështjen shqiptare jo si një kërkesë për të drejta kombëtare dhe qytetare, por si një kërcënim ndaj popujve të tjerë të Jugosllavisë.

Sipas autorit, qarqet që ai i quan “klika serbomadhe” ndërtonin një diskurs politik të mbështetur mbi frikën, dyshimin dhe përçarjen. Fushatat kundër largimit të kolonëve nga Kosova, sipas tij, nuk kishin për qëllim vetëm trajtimin e një problemi demografik, por synonin të krijonin një atmosferë alarmi në opinionin publik jugosllav. Në këtë mënyrë, largimi i disa kolonëve paraqitej si dëshmi e një rreziku të madh që, sipas propagandës zyrtare, vinte nga shqiptarët.

Autori e kundërshton fuqishëm këtë interpretim. Ai argumenton se lufta e shqiptarëve nuk ishte drejtuar kundër popujve të tjerë, por kundër padrejtësive që ata përjetonin. Në optikën e tij, kërkesat për liri, barazi dhe vetëvendosje nuk duhej të shiheshin si kërcënim për askënd, por si pjesë e të drejtave universale që çdo popull ka të drejtë t’i kërkojë dhe t’i gëzojë.

Në këtë aspekt, hasim një nga mekanizmat më të njohur të konflikteve politike: krijimin e figurës së “armikut të brendshëm”. Kur një sistem përballet me vështirësi të mëdha ekonomike, politike apo ideologjike, ai shpesh përpiqet t’i kanalizojë pakënaqësitë e shoqërisë drejt një grupi të caktuar, duke e paraqitur atë si burim të problemeve. Traktshkruesi e interpreton pikërisht në këtë mënyrë diskursin zyrtar të kohës: si një përpjekje për të larguar vëmendjen nga krizat e sistemit dhe për ta orientuar zemërimin popullor drejt shqiptarëve.

Por autori nuk ndalet vetëm te kritika. Ai shpreh besimin se popujt e Jugosllavisë nuk do të bien pre e kësaj propagande. Në këtë pjesë të traktit shfaqet një dimension interesant politik: pavarësisht kritikave të ashpra ndaj pushtetit, ai nuk i identifikon popujt me regjimin. Përkundrazi, ai bën dallim midis elitave politike dhe masave popullore. Kjo është një strategji e njohur në diskursin politik revolucionar, ku kundërshtari nuk paraqitet si një popull i tërë, por si një grup sundues që manipulon popujt për interesat e veta.

Vijon