[ Libra NëLinjë ]
Isuf B. Bajrami
Ka histori që nuk zhduken, por mund të zbehen nga mënyra se si tregohen dhe nga ajo që vendoset në qendër të vëmendjes politike.
Historia e luftës së Kosovës është një prej tyre. Ajo përfshin vrasje, dëbime, dhunë seksuale, shkatërrim të pronës dhe përpjekje për të zhdukur gjurmët e krimeve. Por është edhe histori e një beteje të gjatë për drejtësi, përgjegjësi dhe të drejtën për të vërtetën.
Batajnica është një nga dëshmitë më të forta të kësaj historie.
Zbulimi i varreve masive në territorin e Serbisë tregoi se trupat e viktimave shqiptare të Kosovës ishin zhvendosur nga vendet ku ishin vrarë. Hetimet ndërkombëtare dokumentuan mijëra trupa të lidhur me vrasje të paligjshme dhe prova për zhvarrosje e rivarrime të organizuara.¹
Kjo nuk ishte vetëm përpjekje për të fshehur trupat. Ishte përpjekje për të larguar provat nga vendi i krimit.
Në këtë kuptim, Batajnica ka rëndësi jo vetëm për të kaluarën, por edhe për të drejtën e viktimave që krimi ndaj tyre të mos harrohet.
Kur viktima zhduket dy herë
Një njeri mund të vritet një herë fizikisht dhe të zhduket për herë të dytë nga kujtesa publike.
Zhvendosja e trupave krijoi pikërisht këtë rrezik: të ndahej viktima nga vendi i krimit dhe prova nga përgjegjësia.
Por historia nuk duhet të ndërtohet vetëm mbi emocionin. Ajo duhet të mbështetet në dokumente, dëshmi, prova forenzike dhe vendime gjyqësore.
Këtu hyn Haga.
Çfarë ka përcaktuar drejtësia ndërkombëtare?
Tribunali Penal Ndërkombëtar për ish-Jugosllavinë shqyrtoi krime të kryera ndaj civilëve shqiptarë të Kosovës dhe përgjegjësinë e zyrtarëve të lartë serbë.
Në një nga proceset kryesore, gjykata konstatoi se gjatë vitit 1999 forcat e Republikës Federale të Jugosllavisë dhe Serbisë zhvilluan një fushatë dhune ndaj popullsisë civile shqiptare të Kosovës, që përfshinte dëbime, vrasje, dhunë seksuale dhe shkatërrim të objekteve fetare.³
Dënimet ndaj disa prej zyrtarëve të lartë u konfirmuan edhe në apel.⁴
Këto vendime kanë rëndësi përtej personave të dënuar. Ato vendosin një pjesë të historisë nën standardin e provës gjyqësore.
Dhe këtu duhet bërë një dallim i rëndësishëm:
Një pretendim nuk është i njëjtë me një provë. Një provë nuk është e njëjtë me një aktakuzë. Dhe një aktakuzë nuk është e njëjtë me një aktgjykim.
Ky standard duhet të vlejë për çdo viktimë dhe çdo të akuzuar.
A po shihet historia e Kosovës vetëm përmes Hagës?
Sot, një pjesë e vëmendjes ndërkombëtare ndaj Kosovës është përqendruar te Dhomat e Specializuara në Hagë dhe proceset ndaj ish-pjesëtarëve të UÇK-së.
Këto procese duhet të zhvillohen. Çdo akuzë për krime duhet të hetohet dhe çdo i akuzuar duhet të ketë një proces të drejtë.
Por ekziston edhe një pyetje më e gjerë:
A rrezikon përqendrimi te proceset aktuale që, në perceptimin publik ndërkombëtar, të zbehen krimet e dokumentuara më herët?
Kjo nuk do të thotë se krimet e pretenduara ndaj serbëve duhet të mohohen apo të relativizohen. Përkundrazi, çdo krim duhet të hetohet.
Por një krim nuk e anulon një tjetër.
Një shqiptar i vrarë nuk bëhet më pak viktimë sepse një serb është vrarë. Një serb i vrarë nuk bëhet më pak viktimë sepse mijëra shqiptarë u dëbuan, u vranë dhe u persekutuan.
Drejtësia nuk është garë mes viktimave.
Batajnica nuk është vetëm një emër
Batajnica tregon se krimet e luftës mund të shoqërohen edhe me përpjekje për të zhdukur provat.
Raportet e kohës dokumentuan edhe rastin e një kamioni me 86 trupa të hedhur në Danub, si dhe raste të tjera të varreve në territorin e Serbisë.⁶
Kjo e bëri çështjen e të zhdukurve jo vetëm problem të Kosovës, por edhe problem të Serbisë.
Sepse përgjegjësia nuk ndalet te kufiri ku është kryer krimi.
Nëse trupat, provat apo gjurmët e krimit janë zhvendosur përtej kufirit, edhe hetimi duhet t’i ndjekë ato.
Batajnica, për këtë arsye, nuk është thjesht një vend varrimi masiv. Ajo është dëshmi e një përpjekjeje për ta shkëputur krimin nga prova dhe viktimën nga vendi ku ishte kryer krimi.
Historia nuk mund të fillojë në vitin 1999
Historia e Kosovës nuk fillon me bombardimet e NATO-s dhe nuk përfundon me një aktakuzë në Hagë.
Ajo ka një kontekst më të gjerë: vite represioni, protesta, rezistencë, përshkallëzim të konfliktit, krime ndaj civilëve, dëbime masive, ndërhyrje ndërkombëtare dhe pasojat e luftës.
Prandaj, Haga duhet të shihet si një pjesë e historisë, jo si historia në tërësi.
Një gjykatë gjykon persona, akuza dhe prova të përcaktuara. Ajo nuk mund të shkruajë e vetme historinë politike dhe shoqërore të një konflikti.
Për këtë arsye, dokumentimi i historisë së Kosovës duhet të mbështetet edhe në arkiva, dëshmi, hetime forenzike, dokumente, punën e historianëve, gazetarëve dhe organizatave për të drejtat e njeriut.
A u la në hije Batajnica?
Pyetja e titullit nuk është domosdoshmërisht një akuzë ndaj një gjykate apo institucioni të vetëm.
Është pyetje për mënyrën se si është ndërtuar kujtesa ndërkombëtare për luftën e Kosovës.
Batajnica ishte një zbulim që e bëri shumë më të vështirë pretendimin se krimet ndaj civilëve shqiptarë ishin vetëm propagandë lufte.
Trupat e gjetur në territorin e Serbisë ngritën një pyetje shumë të drejtpërdrejtë:
Kush i vrau këta njerëz, kush i zhvendosi trupat dhe kush u përpoq të fshihte gjurmët?
Këto nuk janë vetëm pyetje historike. Janë pyetje të drejtësisë.
Dhe pikërisht për këtë arsye, Batajnica nuk duhet të mbetet një episod periferik në kujtesën evropiane për luftën e Kosovës.
Drejtësia nuk duhet të ketë vetëm një adresë
Në Ballkan është krijuar prej kohësh një problem i rrezikshëm: secili komunitet tenton të ndërtojë një histori ku viktimat e veta janë në qendër, ndërsa viktimat e tjetrit mbeten në periferi.
Kjo qasje nuk i shërben drejtësisë.
Drejtësia kërkon që çdo krim të trajtohet veçmas dhe çdo përgjegjësi të përcaktohet mbi prova.
Nuk mund të thuhet: “Meqë njëra palë ka kryer krime, krimet e palës tjetër nuk kanë rëndësi.”
Por as nuk mund të ndërtohet një histori ku krimet e dokumentuara të njërës palë përdoren për të relativizuar ose zhdukur krimet e tjetrës.
Një krim nuk e pastron një krim tjetër.
Prandaj edhe proceset në Hagë duhet të shihen me këtë standard: pa mohime, pa propagandë dhe pa paragjykime kolektive.
Përgjegjësia duhet të jetë individuale.
Diplomacia nuk duhet ta zëvendësojë drejtësinë
Kosova dhe Serbia kanë nevojë për dialog, stabilitet dhe marrëdhënie më të mira.
Por stabiliteti nuk mund të ndërtohet mbi harresë.
Diplomacia ka nevojë për kompromis. Drejtësia ka nevojë për prova.
Këto janë dy gjëra të ndryshme.
Marrëdhëniet politike mund të ndryshojnë, qeveritë mund të ndryshojnë dhe interesat shtetërore mund të ndryshojnë. Por viktimat nuk mund të ndryshojnë historinë e tyre sipas nevojave të diplomacisë.
Pajtimi i qëndrueshëm nuk ndërtohet duke i vendosur të gjitha krimet në një peshore dhe duke shpallur një barazim artificial.
Ndërtohet duke pranuar faktet, duke hetuar krimet, duke dënuar përgjegjësit dhe duke respektuar viktimat.
E vërteta nuk mund të ketë standard të dyfishtë
Batajnica mbetet e rëndësishme sepse na kujton diçka themelore: krimet mund të fshihen për një kohë, trupat mund të zhvendosen dhe provat mund të manipulohen, por përgjegjësia nuk zhduket vetëm sepse dikush përpiqet ta fshehë.
Historia e Kosovës nuk duhet të rrëfehet vetëm nga ajo që ndodh sot në Hagë.
Ajo duhet të përfshijë edhe atë që është dokumentuar dje: viktimat, varret masive, dëshmitë, hetimet dhe vendimet gjyqësore.
Dhe kjo nuk është kërkesë për hakmarrje.
Është kërkesë për drejtësi.
Sepse viktimat nuk kanë nevojë për një histori që u shërben politikave të ditës. Kanë nevojë për një histori që u shërben së vërtetës.
Dhe nëse drejtësia synon të jetë e besueshme, ajo nuk mund të ketë vetëm një adresë, një palë viktimash apo një standard prove.
Duhet të ketë vend për të gjitha viktimat, por pa e fshirë dallimin mes krimeve, përgjegjësive dhe fakteve.
Batajnica është pjesë e kësaj të vërtete.
Dhe pikërisht për këtë arsye, ajo nuk duhet të lihet në hije.
Fusnotat,
¹ Human Rights Watch, Under Orders: War Crimes in Kosovo, tetor 2001. Raporti thotë se deri në korrik 2001 ekipet e Tribunalit Penal Ndërkombëtar për ish-Jugosllavinë kishin zhvarrosur rreth 4,300 trupa të konsideruar viktima të vrasjeve të paligjshme nga forcat serbe dhe jugosllave në Kosovë. Raporti dokumenton gjithashtu prova për manipulimin e varreve dhe zhvendosjen e trupave.
² Human Rights Watch, Under Orders: War Crimes in Kosovo, kapitulli “March–June 1999: An Overview”, veçanërisht pjesa “Death Toll, the Missing and Body Removal”. Raporti dokumenton raste të përpjekjeve për fshehjen ose largimin e trupave nga vendet e krimeve dhe përmend, ndër të tjera, Trnjen, Gjakovën, Izbicën, Rezallën, Krushën e Madhe, Krushën e Vogël, Suharekën, Poklekun, Kotlinën dhe Pusto Sellon.
³ International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia (ICTY), Prosecutor v. Milutinović et al., Trial Judgment, 26 shkurt 2009. Dhoma Gjyqësore konstatoi se forcat e Ushtrisë Jugosllave dhe policisë së Ministrisë së Brendshme, nën kontrollin e autoriteteve të RFJ-së dhe Serbisë, zhvilluan një fushatë të gjerë dhune ndaj popullsisë civile shqiptare të Kosovës, duke përfshirë dëbime masive, vrasje, sulme seksuale dhe shkatërrim të qëllimshëm të xhamive.
⁴ ICTY, Prosecutor v. Šainović et al. (ish-Milutinović et al.), Appeal Judgment, 23 janar 2014. Dhoma e Apelit konfirmoi përgjegjësinë penale të Nikola Šainović, Nebojša Pavković, Vladimir Lazarević dhe Sreten Lukić për krimet e trajtuara në këtë çështje, me dënime përfundimtare përkatësisht 18, 22, 14 dhe 20 vjet burgim. Milan Milutinović ishte shpallur i pafajshëm në shkallën e parë, ndërsa Dragoljub Ojdanić kishte përfunduar me dënim 15-vjeçar në shkallën e parë dhe më pas 15 vjet në apel.
⁵ Për pjesën mbi proceset në Hagë dhe Dhomat e Specializuara të Kosovës, nëse do ta mbajmë tekstin rigoroz, duhet të përdoret një burim zyrtar i vetë Dhomave të Specializuara për mandatin dhe juridiksionin e tyre. Këtu do të ishte më mirë të mos përdoret një fusnotë e përgjithshme nga ICTY, sepse bëhet fjalë për dy institucione të ndryshme.
⁶ Human Rights Watch, Under Orders: War Crimes in Kosovo, pjesa mbi largimin e trupave. Raporti dokumenton se në maj 2001 autoritetet serbe njoftuan se një kamion me 86 trupa ishte hedhur në lumin Danub në Serbi gjatë luftës në Kosovë dhe se deri në korrik 2001 autoritetet serbe kishin njoftuar zbulimin e katër varreve të tjera në Serbi, me deri në rreth 1,000 trupa shqiptarësh nga Kosova.
Prishtinë, 15.09.2026
