[ Libra NëLinjë ]
Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha
Telegramet dhe letrat që arritën në Kongres
Gjatë zhvillimit të Kongresit të Shtatë të Ballit Kombëtar, një vend të veçantë në kronikën e ngjarjes zinin edhe telegramet dhe letrat e urimit që kishin mbërritur nga personalitete, organizata dhe dashamirë të çështjes shqiptare. Sipas gazetës “Besa”, mesazhet vinin nga një rreth i gjerë njerëzish: nga figura të njohura të jetës politike dhe institucionale deri te individë më pak të ekspozuar publikisht, por që konsideroheshin miq dhe përkrahës të shqiptarëve.
Vetë numri dhe shumëllojshmëria e këtyre mesazheve kishin një funksion të qartë simbolik për organizatorët e kongresit. Ato përdoreshin për të dëshmuar se tubimi i Detroitit nuk kishte mbetur i kufizuar vetëm në sallën ku zhvilloheshin punimet, por kishte krijuar një jehonë më të gjerë në qarqet politike dhe të emigracionit antikomunist. Në këtë mënyrë, telegrami ose letra merrte një peshë që tejkalonte përmbajtjen e vet të shkurtër: ai bëhej shenjë e një kontakti, e një marrëdhënieje dhe e një njohjeje publike të ngjarjes.
Në kulturën politike të kohës, sidomos për organizatat e mërgatës, telegramet e urimit ishin një formë e rëndësishme komunikimi ceremonial. Ato lejonin që një personalitet që nuk mund të merrte pjesë fizikisht në kongres të ishte megjithatë simbolikisht i pranishëm. Për një organizatë që kërkonte të dëshmonte se kishte lidhje ndërkombëtare, leximi i këtyre mesazheve përpara delegatëve krijonte përshtypjen e një rrjeti më të gjerë mbështetjeje dhe komunikimi.
Ndër dërguesit përmendej Jau Bryant, i paraqitur si asistent i Guvernatorit të shtetit të Illinois-it. Prania e një mesazhi nga një përfaqësues i administratës së një shteti amerikan kishte vlerë të veçantë për mërgatën shqiptare, sepse tregonte se aktiviteti i saj ishte i njohur edhe jashtë Michiganit[1], ku mbahej vetë kongresi.
Telegram urimi kishte dërguar edhe senatori Charles Percy,[2] një figurë e njohur e politikës amerikane. Për organizatorët, përmendja e emrit të një senatori në listën e urimeve shërbente si dëshmi e kontakteve me nivele të larta të jetës publike të Shteteve të Bashkuara. Megjithatë, nga pikëpamja historiografike, një telegram përshëndetës duhet të kuptohet si akt mirësjelljeje ose interesi politik, jo automatikisht si miratim i plotë i programit të Ballit Kombëtar.
Në të njëjtën listë gjendeshin edhe emra të deputetëve William Broomfield, Joseph Addabbo dhe Charlotte Reid[3]. Këto mesazhe tregonin se organizatorët kishin arritur të krijonin kontakte me përfaqësues të ndryshëm të Kongresit amerikan dhe se këto lidhje konsideroheshin mjaftueshëm të rëndësishme për t’u bërë pjesë e raportimit publik të “Besës”.
Për diasporën, lidhjet me përfaqësuesit politikë amerikanë kishin një rëndësi të shumëfishtë. Nga njëra anë, ato ndihmonin në integrimin e komunitetit shqiptar në jetën qytetare amerikane; nga ana tjetër, krijonin kanale përmes të cilave çështjet që shqetësonin mërgatën mund të prezantoheshin në një mjedis më të gjerë institucional.
Një grup i dytë i rëndësishëm i telegrameve vinte nga organizatat dhe partitë e emigracionit politik evropian, veçanërisht ato që kishin lidhje me lëvizjet fshatare dhe agrare. Ndër këto përmendej Ferenc Nagy, kryetar i Bashkimit Ndërkombëtar Fshatar, një organizatë që kishte krijuar lidhje të ngushta me emigracionin politik të vendeve të Evropës Lindore[4].
Po në këtë kuadër përmendej edhe Dr. Georges Dimitrov, Sekretar i Përgjithshëm i Bashkimit Ndërkombëtar Katundar[5]. Prania e emrit të tij në listën e urimeve dëshmonte për lidhjet që Balli Kombëtar dhe veprimtarët shqiptarë kishin krijuar me këtë rrjet ndërkombëtar, një rrjet që përfshinte figura dhe organizata të ndryshme antikomuniste me orientim agrar.
Në këtë linjë vendosej edhe telegrami i Juraj Krnjeviçit, kryetar i Partisë Katundare Kroate[6]. Përfaqësuesit e lëvizjeve fshatare kroate dhe shqiptare gjenin pika të përbashkëta sidomos në çështjet që lidhen me pronën, lirinë politike dhe kundërshtimin ndaj kolektivizimit komunist.
Një tjetër mesazh vinte nga Dr. Agustin Popa, i paraqitur si kryetar i Partisë Katundare Rumune[7]. Edhe këtu shihet përpjekja për të ndërtuar një solidaritet ndërmjet organizatave të emigracionit nga vende të ndryshme të Evropës Lindore, të bashkuara më shumë nga kundërshtimi ndaj regjimeve komuniste sesa nga një program i përbashkët kombëtar.
Në listë përmendej gjithashtu Franciszek Wilk, i paraqitur si kryetar i një partie popullore[8]. Vetë prania e këtyre figurave tregon se Kongresi i Ballit Kombëtar zhvillohej brenda një mjedisi ku mërgimtarët politikë nga vende të ndryshme krijonin marrëdhënie, shkëmbenin përshëndetje dhe kërkonin të shfaqnin një front të përbashkët antikomunist. Nga hapësira baltike përmendeshin disa personalitete. Sidzikauskas, kryetar i Komitetit për Lituaninë e Lirë, ishte një prej tyre. Organizata të tilla të emigracionit lituanez, estonez dhe letonez kishin një profil të fortë antikomunist dhe kërkonin, sikurse mërgata shqiptare, ta mbanin të pranishme çështjen e vendeve të tyre në opinionin perëndimor. Nga ky mjedis vinte edhe Elmar Jarveskco, i paraqitur si kryetar i Bashkimit Demokratik Estonian, si dhe Hazner, kryetar i Komitetit të Letonisë së Lirë[9]. Këto mesazhe përforconin idenë se Balli Kombëtar kërkonte ta vendoste veten brenda një hapësire ndërkombëtare të emigracionit politik të Evropës Lindore dhe Baltikut.
Po nga Lituania përmendej Jonas Douglas, kryetar i Bashkimit Popullor Fshatar Lituanez. Ky emër sillte sërish në plan të parë rrjetin e organizatave fshatare dhe popullore, me të cilat një pjesë e mërgatës shqiptare kishte krijuar marrëdhënie përmes Bashkimit Ndërkombëtar Fshatar. Në listën e urimeve përmendej edhe Dr. Martin Kveto, i lidhur me Partinë Demokratike Sllovake[10]. Prania e një përfaqësuesi sllovak zgjeronte më tej gjeografinë e kontakteve dhe tregonte se kongresi kishte marrë përshëndetje nga qarqe politike të emigracionit të disa vendeve të Evropës Qendrore.
Një emër me domethënie të posaçme për historinë shqiptare ishte ai i Harry T. Fultz, i paraqitur si ish-kryetar i Misionit Amerikan në Shqipëri. Përmendja e tij kishte një peshë më të veçantë sesa shumë prej telegrameve të tjera, sepse lidhej drejtpërdrejt me një figurë amerikane që kishte pasur marrëdhënie të mëhershme me Shqipërinë dhe me jetën arsimore e institucionale të vendit[11]. Për mërgatën shqiptare, një përshëndetje nga një personalitet që kishte njohur nga afër Shqipërinë para vendosjes së regjimit komunist kishte padyshim vlerë simbolike. Ajo krijonte një lidhje ndërmjet kujtesës së Shqipërisë së paraluftës dhe realitetit të mërgatës së viteve 1970.
Nga emigracioni politik bullgar përmendej Tsenko Barev, përfaqësues i Partisë Fshatare Bullgare në Paris[12]. Edhe ky mesazh e vendoste kongresin brenda rrjetit të organizatave agraro-demokratike dhe antikomuniste që vepronin në Evropën Perëndimore.
E parë në tërësi, lista e telegrameve dhe letrave krijonte një hartë politike të kontakteve të Ballit Kombëtar dhe të mërgatës shqiptare. Ajo përfshinte figura të politikës amerikane, përfaqësues të partive fshatare dhe popullore, organizata të emigracionit baltik, sllovak, kroat, rumun, bullgar dhe figura të tjera të lidhura me Shqipërinë. Kjo shumëllojshmëri tregon se veprimtaria e mërgatës shqiptare nuk zhvillohej në izolim. Ajo ishte pjesë e një ekosistemi më të gjerë të emigracionit politik të Luftës së Ftohtë, ku organizatat e vendeve të ndryshme komunikonin, përshëndesnin njëra-tjetrën dhe krijonin aleanca të përkohshme mbi baza ideologjike ose interesa të përbashkëta.
Në këtë mjedis, telegramet kishin edhe një funksion të rëndësishëm të legjitimimit publik. Kur një organizatë lexonte përpara delegatëve një mesazh nga një senator, deputet ose drejtues i një organizate të njohur, ajo krijonte përshtypjen se veprimtaria e saj kishte jehonë përtej rrethit të vet. Pikërisht në këtë aspekt, kronika e telegrameve është me interes të veçantë për studiuesin. Ajo na tregon me kë kërkonte të lidhej mërgata shqiptare, cilat rrjete i konsideronte të rëndësishme dhe cilat figura dëshironte t’i paraqiste para lexuesit si miq ose bashkëpunëtorë të çështjes shqiptare.
Një tjetër element domethënës është fakti se gazeta theksonte se urimet vinin “nga burrështetasit deri tek njerëzit e zakonshëm”. Ky formulim kishte për qëllim ta zgjeronte bazën simbolike të mbështetjes: jo vetëm elitat politike, por edhe individë të thjeshtë që ndienin simpati për shqiptarët.
Në këtë mënyrë, kongresi paraqitej si ngjarje që krijonte solidaritet në disa nivele: institucional, politik, shoqëror dhe njerëzor. Për organizatorët, kjo shumëllojshmëri ndihmonte në përforcimin e idesë se çështja që ata mbronin kishte një jehonë më të gjerë.
Edhe vetë botimi i këtyre telegrameve në “Besa” kishte një funksion të qartë. Mesazhet nuk mbeteshin vetëm në arkivin e kongresit; ato përdoreshin për t’i treguar lexuesit se Balli Kombëtar kishte kontakte, miq dhe interlocutorë në vende të ndryshme. Kështu, shtypi shndërrohej përsëri në instrument të ndërtimit të imazhit politik të organizatës. Në planin më të gjerë, telegramet e Kongresit të Detroitit dëshmojnë edhe mënyrën se si teknologjitë e komunikimit të kohës ndihmonin në krijimin e një hapësire politike transnacionale. Një mesazh mund të nisej nga Illinois-i, Washingtoni, Parisi apo një qendër tjetër evropiane dhe të lexohej në një sallë kongresi në Detroit, duke krijuar ndjenjën e një pjesëmarrjeje përtej distancës.
Për një diasporë të shpërndarë, kjo kishte rëndësi të madhe. Fizikisht, komunitetet ishin larg njëra-tjetrës; simbolikisht, përmes telegrameve, letrave, shtypit dhe radios, ato mund të ndiheshin pjesë e një rrjeti të përbashkët politik dhe emocional. Në këtë kuptim, telegramet e urimit janë më shumë sesa dokumente protokollare. Ato janë gjurmë të një historie të marrëdhënieve ndërkombëtare të mërgatës shqiptare, të ndërtuara jo përmes kanaleve shtetërore, por përmes kontakteve personale, organizatave politike, rrjeteve antikomuniste dhe solidaritetit ndërmjet komuniteteve emigrante.
Për Ballin Kombëtar, këto lidhje kishin rëndësi edhe sepse organizata kërkonte të paraqiste veten si pjesë të një lëvizjeje më të gjerë për liri dhe kundër komunizmit. Përshëndetjet nga përfaqësues të organizatave rumune, kroate, lituaneze, estoneze, letoneze, sllovake dhe bullgare i jepnin kësaj narrative një dimension të dukshëm ndërkombëtar. Kështu, lista e telegrameve nuk është vetëm një inventar emrash. Ajo është një pasqyrë e gjeografisë politike të mërgatës antikomuniste në fillim të viteve 1970 dhe një tregues i vendit që Balli Kombëtar përpiqej të zinte brenda saj.
Në fund, telegramet dhe letrat e urimit të ardhura në Kongresin e Detroitit përforconin mesazhin që “Besa” kishte përcjellë gjatë gjithë raportimit të saj: se mërgata shqiptare kërkonte të mos mbetej e izoluar, por të ndërtonte lidhje me politikën amerikane, me organizatat e emigracionit evropian dhe me individë që konsideroheshin dashamirë të shqiptarëve. Përmes kësaj korrespondence, kongresi i zhvilluar në Detroit zgjatej simbolikisht përtej sallës ku mbahej, duke u lidhur me një rrjet më të gjerë personalitetesh dhe organizatash të shpërndara në botën perëndimore.
Krahas telegrameve të ardhura nga personalitete të jetës politike amerikane dhe nga përfaqësues të organizatave të ndryshme të emigracionit politik evropian, në adresë të Kongresit të Shtatë të Ballit Kombëtar kishin mbërritur edhe një numër i konsiderueshëm letrash përgëzimi dhe urimi nga shoqata e organizata shqiptare që vepronin në vende të ndryshme të botës. Këto mesazhe dëshmonin se jehona e kongresit nuk kufizohej vetëm në strukturat e drejtpërdrejta të Ballit Kombëtar, por përhapej edhe në një hapësirë më të gjerë të jetës shoqërore dhe politike të diasporës shqiptare.
Vetë ekzistenca e këtyre letrave është me rëndësi për të kuptuar shtrirjen transnacionale të organizimit shqiptar në mërgim. Në dekadat pas Luftës së Dytë Botërore, shqiptarët jetonin të shpërndarë në Shtetet e Bashkuara, Turqi, Itali dhe në vende të ndryshme të Evropës Perëndimore. Në secilën prej këtyre hapësirave ishin krijuar shoqata, organizata politike, rrethe kulturore, institucione fetare dhe grupe që, pavarësisht dallimeve ndërmjet tyre, ruanin forma të caktuara lidhjeje me çështjet shqiptare[13].
Për këtë arsye, urimet që arrinin në Detroit nuk ishin thjesht formula ceremoniale. Ato dëshmonin për ekzistencën e një rrjeti komunikimi ndërmjet qendrave të ndryshme të diasporës, ku lajmet për një kongres të zhvilluar në një qytet amerikan qarkullonin shpejt në komunitete të tjera dhe nxisnin reagime e mesazhe solidariteti. Në një periudhë kur komunikimi ndërkombëtar ishte shumë më i ngadalshëm dhe më i kushtueshëm sesa sot, një letër apo telegram kishte një peshë të veçantë. Ai kërkonte vendim, organizim dhe një akt të vetëdijshëm komunikimi. Prandaj, çdo mesazh që mbërrinte nga një shoqatë shqiptare jashtë Detroitit mund të shihej si një shenjë e përfshirjes simbolike në kongres, edhe kur përfaqësuesit e saj nuk ishin fizikisht të pranishëm.
Në këtë kuptim, Kongresi i Detroitit merrte formën e një ngjarjeje që kapërcente hapësirën konkrete të hotelit ku zhvillohej. Përmes letrave dhe telegrameve, në të “merrnin pjesë” edhe shqiptarë që ndodheshin mijëra kilometra larg. Distanca gjeografike zvogëlohej përmes fjalës së shkruar, ndërsa diaspora krijonte përkohësisht ndjenjën e një hapësire të përbashkët kombëtare. Për organizatat shqiptare të mërgatës, ky lloj komunikimi kishte edhe një funksion të rëndësishëm të ruajtjes së solidaritetit ndërmjet komuniteteve. Mërgimi krijonte rrezikun që shqiptarët e vendosur në vende të ndryshme të humbnin kontaktet me njëri-tjetrin dhe që secili komunitet të zhvillonte jetën e vet të izoluar. Letrat, gazetat, radiot, kongreset dhe vizitat ndërmjet qendrave të diasporës ishin mjete për ta kundërshtuar këtë shpërndarje.
Veçanërisht e rëndësishme ishte që këto mesazhe vinin nga shoqata dhe organizata shqiptare, sepse kjo tregonte se identiteti kombëtar në diasporë nuk ishte vetëm çështje individuale. Ai kishte marrë edhe forma institucionale. Shqiptarët nuk lidhnin vetëm marrëdhënie personale, por krijonin struktura përmes të cilave mund të organizonin aktivitete, të ruanin gjuhën, të përkujtonin ngjarje historike dhe të shprehnin qëndrime politike.
Kështu, një letër urimi e dërguar nga një shoqatë kishte peshë të ndryshme nga një përshëndetje individuale. Ajo paraqitej si zëri i një grupi të organizuar, i një bashkësie që kërkonte ta shprehte publikisht solidaritetin e saj me punimet e kongresit. Në këtë mënyrë, korrespondenca mund të shihet edhe si një lloj hartografie e diasporës shqiptare. Edhe kur kronika nuk jep në çdo rast hollësi për secilin dërgues, vetë përmendja e shoqatave që vepronin “në vende të ndryshme të botës” dëshmon se jeta organizative shqiptare kishte marrë një dimension shumë më të gjerë sesa kufijtë e një komuniteti të vetëm.
Për Ballin Kombëtar, kjo ishte me rëndësi të veçantë. Organizata kërkonte të paraqitej si pjesë e një hapësire më të gjerë kombëtare të mërgatës, jo si grup i mbyllur vetëm brenda anëtarësisë së vet. Prandaj, përshëndetjet nga shoqata të tjera shqiptare mund të interpretoheshin nga “Besa” si shenjë se kongresi kishte interes dhe rëndësi edhe përtej strukturave balliste. Por korrespondenca e ardhur në kongres nuk vinte vetëm nga shqiptarët. Sipas kronikës, letra përgëzimi dhe urime kishin dërguar edhe personalitete dhe organizata ndërkombëtare që në mjedisin e mërgatës konsideroheshin përkrahës të vendosur të çështjes shqiptare. Kjo e zgjeronte edhe më tej dimensionin simbolik të kongresit.
Në gjuhën e publicistikës së “Besës”, këta personalitete paraqiteshin si “përkrahësit më të flaktë” të çështjes shqiptare, një formulim i ngarkuar me vlerësim pozitiv. Nga pikëpamja historiografike, kjo duhet lexuar si mënyra se si gazeta i perceptonte dhe i prezantonte këto figura, jo domosdoshmërisht si matje objektive e shkallës së mbështetjes së tyre. Megjithatë, fakti që mërgata shqiptare kishte arritur të krijonte kontakte me figura të huaja mbetet me rëndësi. Për një komunitet politik pa përfaqësim shtetëror, miqësia dhe solidariteti ndërkombëtar përbënin një kapital të rëndësishëm politik. Çdo personalitet i huaj që interesohej për çështjet shqiptare mund të shërbente si një kanal i mundshëm për komunikimin e tyre në qarqe të tjera.
Kjo ishte veçanërisht e rëndësishme për atë që mërgata e cilësonte “çështja e pazgjidhur shqiptare”. Ky formulim përmblidhte një varg problemesh që organizatat nacionaliste të emigracionit i konsideronin ende të hapura: sistemin politik në Shqipëri, pozitën e shqiptarëve në Kosovë dhe në Jugosllavi, çështjet territoriale dhe aspiratën për një formë më të gjerë të bashkimit kombëtar. Në këtë kuptim, shprehja “çështje e pazgjidhur” nuk kishte vetëm domethënie historike, por ishte një kategori politike aktive. Ajo nënkuptonte se, sipas këndvështrimit të këtyre qarqeve, historia kombëtare shqiptare nuk kishte arritur ende në një zgjidhje përfundimtare dhe se ekzistonin ende probleme që kërkonin veprim politik.
Pikërisht për këtë arsye, mbështetja ndërkombëtare kishte një rëndësi kaq të madhe në diskursin e mërgatës. Nëse një problem konsiderohej i pazgjidhur dhe nuk mund të trajtohej lirshëm brenda vendit, atëherë një nga rrugët e mundshme ishte ndërkombëtarizimi i tij, domethënë përpjekja për ta bërë të njohur në qarqet politike dhe publike të vendeve të tjera. Letrat e urimit ishin një nga format më të thjeshta të këtij procesi, por jo pa rëndësi. Ato tregonin se kishte individë dhe organizata jashtë komunitetit shqiptar që njihnin ekzistencën e kongresit dhe mbanin marrëdhënie me drejtuesit e tij.
Në planin simbolik, kjo krijonte ndjesinë se çështja shqiptare kishte miq jashtë vetes. Për komunitetin e mërgatës, një bindje e tillë kishte edhe funksion moral. Ajo i jepte veprimtarisë ndjenjën se nuk zhvillohej në izolim të plotë dhe se përpjekjet e saj gjenin jehonë edhe te të tjerët. Nga ana tjetër, duhet pasur kujdes që termi “përkrahës” të mos interpretohet pa dallim. Një individ mund të shprehte simpati për shqiptarët, të kundërshtonte komunizmin ose të mbështeste të drejtat e pakicave pa përqafuar domosdoshmërisht të gjitha objektivat politike të Ballit Kombëtar. Pikërisht ky dallim është i nevojshëm për një trajtim historiografik të balancuar të burimeve të mërgatës.
Në këtë perspektivë, letrat e urimit mund të lexohen si pjesë e asaj që mund të quhet diplomaci e mërgatës. Pa ambasada dhe përfaqësi shtetërore, organizatat shqiptare krijonin marrëdhënie përmes kongreseve, vizitave, shtypit, radios dhe korrespondencës. Çdo letër e ardhur nga një organizatë e huaj ishte një nyje e vogël në këtë rrjet. Edhe vetë gazeta “Besa” luante rol në forcimin e këtyre marrëdhënieve. Duke i botuar ose përmendur mesazhet e ardhura, ajo i kthente kontaktet private ose ceremoniale në informacion publik për komunitetin shqiptar. Lexuesi merrte kështu përshtypjen se aktiviteti i mërgatës po ndiqej dhe po përshëndetej në shumë qendra të botës.
Ky mekanizëm ishte i rëndësishëm për ruajtjen e moralit politik. Organizatat e mërgatës jetonin shpesh për dekada pa arritur ndryshimet politike që synonin. Në këto kushte, çdo shenjë solidariteti, çdo përshëndetje dhe çdo kontakt ndërkombëtar mund të paraqitej si dëshmi se veprimtaria e tyre vazhdonte të kishte kuptim dhe të tërhiqte vëmendje. Për këtë arsye, letrat dhe telegramet ishin njëkohësisht dokumente komunikimi dhe instrumente të vetëlegjitimimit politik. Ato tregonin marrëdhënie reale, por mënyra e përzgjedhjes dhe paraqitjes së tyre në shtyp ndërtonte edhe një imazh të caktuar të organizatës.
Në një këndvështrim më të gjerë, korrespondenca e Kongresit të Detroitit dëshmon për ekzistencën e një hapësire transnacionale shqiptare, në të cilën vendi i origjinës vazhdonte të ishte pikë reference edhe pse pjesëtarët e komunitetit jetonin në shtete të ndryshme. Shqipëria fizike ishte larg, por përmes shoqatave, gazetave, letrave dhe kongreseve krijohej një Shqipëri simbolike e mërgatës.
Kjo hapësirë nuk ishte homogjene. Brenda saj ekzistonin orientime politike, fetare dhe shoqërore të ndryshme[14]. Megjithatë, në raste të caktuara, një kongres ose një çështje kombëtare mund të shërbente si pikë takimi dhe të krijonte një gjuhë solidariteti që kapërcente dallimet. Pikërisht këtë funksion kishin edhe letrat e ardhura nga shoqatat shqiptare. Ato shprehnin një ndjenjë lidhjeje me kongresin dhe, më gjerë, me një ide të përbashkët të interesit kombëtar. Në këtë mënyrë, akti i urimit bëhej edhe akt i identifikimit me një komunitet më të gjerë. Kjo është veçanërisht me rëndësi për studimin e diasporës shqiptare si aktor politik dhe kulturor. Diaspora nuk ishte vetëm rezultat i migrimit; ajo krijonte institucione, prodhonte shtyp, zhvillonte debate dhe ndërtonte marrëdhënie ndërkombëtare.
Kongresi i Detroitit dhe korrespondenca që e shoqëronte e bëjnë të dukshme pikërisht këtë dimension. Rreth një ngjarjeje të organizuar nga Balli Kombëtar u aktivizua një rrjet komunikimi që përfshinte politikanë amerikanë, organizata të emigracionit evropian, shoqata shqiptare dhe individë të konsideruar miq të çështjes shqiptare. Në këtë mënyrë, letrat e urimit nuk duhen parë si pjesë dytësore ose dekorative e kongresit. Ato ndihmojnë të kuptohet gjeografia e marrëdhënieve politike të mërgatës, mënyra se si ajo e përfytyronte mbështetjen ndërkombëtare dhe përpjekja për ta shndërruar një aktivitet të komunitetit shqiptar në një ngjarje me rezonancë më të gjerë.
Në fund, korrespondenca e ardhur në Kongresin e Shtatë dëshmonte se për mërgatën shqiptare komunikimi ishte vetë një formë veprimi[15]. Të shkruaje një letër urimi, të dërgoje një telegram, të përmendje një organizatë apo të shprehje solidaritet përbënte një mënyrë për të hyrë në një rrjet marrëdhëniesh që kalonte kufijtë shtetërorë. Përmes këtij rrjeti, organizatat shqiptare përpiqeshin të mbanin të lidhur komunitetet e tyre dhe njëkohësisht ta paraqisnin atë që e quanin “çështja e pazgjidhur shqiptare” si një problem që duhej të vazhdonte të dëgjohej edhe përtej botës shqiptare.
Vijon
[1] Telegrame dhe letra urimi, gazeta “Besa”, nr. 201–206, 29 shkurt 1971, Stamboll.
[2] Po aty.
[3] Po aty.
[4] Po aty.
[5] Po aty.
[6] Po aty.
[7] Po aty.
[8] Po aty.
[9] Po aty.
[10] Po aty.
[11] Po aty.
[12] Po aty.
[13] Po aty.
[14] Po aty.
[15] Po aty.
