GAZETA “BESA” E STAMBOLLIT – TRIBUNË E MENDIMIT KOMBËTAR DHE E ÇËSHTJES SHQIPTARE NË MËRGIM (13)

Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha

Letra e Titos drejtuar Partisë Komuniste Shqiptare

Në vazhdim të trajtimit të marrëdhënieve ndërmjet lëvizjes komuniste shqiptare dhe asaj jugosllave gjatë viteve të Luftës së Dytë Botërore, shkrimi i botuar në gazetën “Besa” sjell edhe një dokument tjetër, të cilit autori i kushton rëndësi të veçantë. Bëhet fjalë për një letër që i atribuohet Josip Broz Titos dhe që i drejtohej Partisë Komuniste Shqiptare. Sipas të dhënave të paraqitura në gazetë, dokumenti mbante datën 22 nëntor 1942 dhe përbëhej nga një tekst i gjatë prej 29 faqesh, çka dëshmon se nuk bëhej fjalë për një komunikim të shkurtër apo një përshëndetje formale, por për një material të gjerë me karakter politik dhe organizativ.

Vetë fakti që gazeta ndalet në përmasat e dokumentit është domethënës për mënyrën se si kërkon t’ia paraqesë atë lexuesit. Një letër prej njëzet e nëntë faqesh krijonte përshtypjen e një komunikimi të hollësishëm, në të cilin trajtoheshin çështje që kërkonin shpjegim, orientim dhe vlerësim më të gjerë. Për autorin e shkrimit, dokumenti fitonte rëndësi pikërisht sepse mund të shërbente për të ndriçuar natyrën e kontakteve ndërmjet udhëheqjes komuniste jugosllave dhe strukturave komuniste shqiptare në një periudhë kur lufta kundër pushtuesve ishte ende në zhvillim.

Gazeta “Besa” sqaronte njëkohësisht se, për shkak të hapësirës së kufizuar në faqet e saj, nuk kishte mundësi ta botonte dokumentin në tërësi. Për këtë arsye, nga letra e gjatë ishin përzgjedhur vetëm disa pasazhe, të cilat konsideroheshin me interes të veçantë për temën që po trajtohej. Ky sqarim është i rëndësishëm edhe nga pikëpamja e përdorimit të gazetës si burim historik. Lexuesi nuk kishte përpara të gjithë dokumentin prej 29 faqesh, por vetëm fragmente të zgjedhura dhe të ndërmjetësuara nga redaksia ose autori i shkrimit. Për rrjedhojë, këto pjesë duhet të lexohen si një përzgjedhje nga një tekst më i gjerë dhe jo si pasqyrim i plotë i gjithë përmbajtjes së letrës.

Njëri prej fragmenteve të përzgjedhura lidhej drejtpërdrejt me komunikimin ndërmjet dy palëve dhe me veprimtarinë e Dushan Mugoshës. Në shkrim citohej: “Pasi kemi lajmrua me anë të radiostacionit ‘Slobodna Jugosllavija’, delegati i juaj (Sh.R. (inicialet e pseudonimit), Dushan Mugosha) ka arrijt me të gjithë materialin që ju keni dërgue.”^[1] Ky pasazh, i shkëputur nga letra më e gjerë, paraqitet nga gazeta si dëshmi e ekzistencës së një komunikimi të organizuar ndërmjet strukturave komuniste shqiptare dhe qendrës jugosllave.

Përmendja e radiostacionit “Slobodna Jugosllavija” në këtë komunikim është veçanërisht interesante, sepse tregon rëndësinë që kishin mjetet e komunikimit në kushtet e luftës dhe të veprimtarisë ilegale. Në një kohë kur lidhjet e zakonshme institucionale nuk funksiononin dhe kur organizatat politike vepronin në kushte pushtimi, radioja përbënte një instrument të rëndësishëm për transmetimin e informatave dhe të mesazheve politike. Në fragmentin e riprodhuar nga “Besa”, njoftimi për mbërritjen e delegatit dhe të materialeve lidhet pikërisht me këtë kanal komunikimi.

Një rëndësi të posaçme merr në këtë kontekst edhe Dushan Mugosha. Në pasazhin e cituar ai identifikohet si delegat dhe përmendet edhe përmes inicialeve të pseudonimit të përdorur në komunikimin konspirativ. Përdorimi i pseudonimeve dhe i inicialeve ishte i lidhur me kushtet e ilegalitetit dhe nevojën për ruajtjen e fshehtësisë së veprimtarisë politike. Prandaj, edhe një detaj i tillë i vogël në dukje ndihmon për të kuptuar atmosferën në të cilën zhvilloheshin kontaktet ndërmjet organizatave komuniste gjatë luftës.

Po aq domethënëse është shprehja se Mugosha kishte mbërritur “me të gjithë materialin që ju keni dërgue”. Ajo sugjeron se komunikimi nuk kufizohej vetëm në shkëmbimin verbal të informatave, por përfshinte edhe përcjelljen e materialeve të shkruara. Natyra e saktë dhe përmbajtja e tyre nuk mund të përcaktohen vetëm nga fragmenti i sjellë këtu, megjithatë, vetë përmendja e tyre dëshmon, sipas tekstit të gazetës, për ekzistencën e një qarkullimi dokumentesh ndërmjet palëve.

Në logjikën e përgjithshme të analizës së botuar në “Besa”, ky fragment merr një kuptim më të gjerë. Ai vendoset krahas materialeve të tjera që autori kishte sjellë më parë mbi Milladin Popoviqin, Dushan Mugoshën, organizimin e strukturave komuniste dhe përkthimin e literaturës ideologjike. Duke i vendosur këto dëshmi njëra pranë tjetrës, analisti kërkonte të ndërtonte një tablo të kontakteve të vazhdueshme ndërmjet komunistëve shqiptarë dhe udhëheqjes komuniste jugosllave.

Letra e datës 22 nëntor 1942 paraqitej kështu si një hallkë tjetër në këtë argumentim. Për autorin, rëndësia e saj nuk qëndronte vetëm te fakti se Tito i drejtohej Partisë Komuniste Shqiptare, por edhe te hollësitë që, sipas tij, dokumenti përmbante mbi mënyrën e komunikimit dhe veprimtarinë e delegatëve. Një dokument kaq i gjatë përdorej në shkrim për të mbështetur idenë se marrëdhëniet ndërmjet dy lëvizjeve komuniste nuk ishin të rastësishme apo sporadike, por kishin marrë një formë më të strukturuar.

Megjithatë, është e rëndësishme të bëhet dallimi ndërmjet dokumentit origjinal, mënyrës se si ai është përzgjedhur dhe riprodhuar nga gazeta “Besa”, dhe interpretimit që më pas i është bërë nga autori i shkrimit. Meqenëse gazeta pohonte se po botonte vetëm disa pasazhe nga një dokument prej 29 faqesh, fragmentet e publikuara nuk mund të japin vetvetiu të gjithë kontekstin e letrës. Për një vlerësim të plotë historik do të ishte e nevojshme që ato të ballafaqoheshin me tekstin integral të dokumentit dhe me burime të tjera të periudhës.

Megjithatë, për studimin e publicistikës së mërgatës shqiptare dhe të mënyrës se si ajo e interpretonte historinë e komunizmit në Shqipëri, vetë përzgjedhja e këtij dokumenti është mjaft domethënëse. Gazeta nuk e sillte letrën thjesht si një dokument të së kaluarës, por si një dëshmi që duhej t’i shërbente argumentit të saj mbi natyrën dhe intensitetin e lidhjeve shqiptaro-jugosllave gjatë viteve të luftës. Për këtë arsye, edhe fragmenti mbi radiostacionin, mbërritjen e Mugoshës dhe materialet e dërguara merrte një peshë më të madhe sesa do të kishte po të lexohej i shkëputur nga konteksti i gjithë artikullit.

Në këtë mënyrë, letra e Titos e datës 22 nëntor 1942 shndërrohet në rrëfimin e “Besës” në një tjetër element të dokumentacionit përmes të cilit analisti përpiqej të rindërtonte marrëdhëniet e hershme ndërmjet strukturave komuniste shqiptare dhe atyre jugosllave. Përmes saj, vëmendja zhvendosej nga kontaktet individuale drejt komunikimit ndërmjet vetë strukturave politike, duke e paraqitur këtë marrëdhënie si një proces që përfshinte delegatë, materiale të shkruara, kanale komunikimi dhe shkëmbim të vazhdueshëm informatash. Pikërisht në këtë kuadër dokumenti merrte rëndësinë e vet në argumentimin më të gjerë të autorit mbi ndikimin jugosllav në zhvillimet politike shqiptare të viteve të luftës.

Në vazhdim të letrës së Titos drejtuar Partisë Komuniste Shqiptare jepen edhe shpjegimet lidhur me arsyet përse delegati i dërguar nga pala shqiptare kishte qëndruar për një periudhë më të gjatë pranë udhëheqjes komuniste jugosllave. Ky fragment është veçanërisht domethënës, sepse përmes tij marrëdhëniet ndërmjet dy strukturave komuniste paraqiten jo vetëm në nivelin e kontakteve politike, por edhe në atë të shkëmbimit të dokumenteve, komunikimit me Kominternin dhe njohjes së drejtpërdrejtë me organizimin ushtarak të lëvizjes jugosllave.

Sipas tekstit të letrës, zgjatja e qëndrimit të delegatit shqiptar kishte ardhur si rezultat i disa nevojave konkrete. Arsyeja e parë lidhej me materialet e sjella prej tij, të cilat duhej të përktheheshin në gjuhën e palës jugosllave. Në dokument thuhej: “Arsyet që delegati i juaj kaq gjatë qëndroi tek ne janë këto: E para, sepse materialet janë dashtë përkthye në gjuhën tonë, dhe këtë ka mund me e ba vetëm ai.”^[2] Në këtë mënyrë, prania e delegatit paraqitej fillimisht si një domosdoshmëri praktike: materialet e ardhura nga Shqipëria duhej të bëheshin të kuptueshme për udhëheqjen jugosllave dhe, sipas letrës, vetëm ai ishte në gjendje ta kryente këtë punë.

Ky pohim dëshmon edhe për rëndësinë që kishte dokumentacioni i shkruar në komunikimin ndërmjet organizatave komuniste. Materialet nuk duket se trajtoheshin si korrespondencë e zakonshme, por si dokumente që duhej të përktheheshin, shqyrtoheshin dhe më pas të përdoreshin në komunikime të mëtejshme politike. Në kushtet e ilegalitetit dhe të luftës, kur lidhjet ndërmjet organizatave ishin të vështira dhe të pasigurta, një delegat që njihte përmbajtjen, gjuhën dhe rrethanat në të cilat ishin hartuar dokumentet fitonte një rol të rëndësishëm ndërmjetësues.

Megjithatë, arsyeja e dytë e përmendur në letër e zgjeron dukshëm rëndësinë e kësaj çështjeje. Tito pohonte se një pjesë e materialit të ardhur nga pala shqiptare ishte përdorur prej tij për t’i dërguar disa telegrame Kominternit, ndërsa më pas ishte pritur përgjigjja e tij. Në tekst thuhej: “E dyta, për arsye se unë nga ky material i kam dërgue disa telegrame Kominternit dhe kam pritë përgjigje.”^[3] Kështu, materialet që delegati kishte sjellë nuk mbeteshin vetëm në kuadrin e marrëdhënieve shqiptaro-jugosllave, por, sipas dokumentit të riprodhuar, bëheshin pjesë e një komunikimi më të gjerë me qendrën ndërkombëtare komuniste.

Ky është një element me rëndësi të veçantë për të kuptuar hierarkinë dhe rrjetin e komunikimit që paraqitet në dokument. Nga fragmenti krijohet një linjë e qartë komunikimi: materiale të ardhura nga komunistët shqiptarë i dorëzoheshin udhëheqjes jugosllave, ato përktheheshin dhe shqyrtoheshin, mbi bazën e tyre Tito i drejtohej Kominternit, dhe më pas pritej përgjigjja e kësaj të fundit. Për analistin e gazetës “Besa”, një procedurë e tillë kishte rëndësi të posaçme, sepse i shërbente argumentit të tij mbi rolin ndërmjetësues dhe ndikimin që udhëheqja komuniste jugosllave ushtronte në raport me çështjet shqiptare.

Arsyeja e tretë për qëndrimin e zgjatur të delegatit lidhej me një aspekt tjetër të bashkëpunimit: njohjen me organizimin ushtarak të forcave jugosllave. Në letër thuhej se delegatit shqiptar i ishte krijuar mundësia “që të vizitojë disa njësi tona ushtarake ndër pozita dhe të njihej me strukturën e tyne ushtarake.”^[4] Ky pohim tregon se vizita e tij nuk kishte pasur vetëm karakter politik apo administrativ. Ai ishte njohur drejtpërdrejt edhe me përvojën e organizimit të njësive ushtarake jugosllave në terren.

Në kushtet e Luftës së Dytë Botërore, një vizitë e tillë kishte domethënie të veçantë. Organizimi i rezistencës së armatosur kërkonte jo vetëm mobilizim politik, por edhe krijimin e strukturave ushtarake, përcaktimin e hierarkisë, organizimin e njësive dhe koordinimin e veprimeve në terren. Mundësia që delegati shqiptar të shihte nga afër mënyrën e funksionimit të njësive jugosllave mund të shërbente për njohjen e një modeli konkret organizimi dhe për bartjen e përvojave në rrethanat shqiptare.

Në këtë kuptim, tri arsyet e renditura në letër plotësojnë njëra-tjetrën. E para kishte të bënte me përkthimin dhe përpunimin e informacionit; e dyta me komunikimin politik ndërkombëtar përmes Kominternit; ndërsa e treta me njohjen praktike të organizimit ushtarak. Së bashku, ato e paraqesin qëndrimin e delegatit si një mision që kishte dimension informativ, politik, ideologjik dhe ushtarak.

Por pjesa më domethënëse e fragmentit vjen menjëherë më pas, kur në letër përmendet drejtpërdrejt çështja e Komitetit Qendror të Partisë Komuniste Shqiptare. Sipas tekstit të botuar, Tito shkruante: “Neve nga Kominterna kemi kërkua në emrin tuaj leje për mbajtjen e Komitetit Central definitiv.”^[5] Ky formulim merr një peshë të veçantë, sepse tregon se çështja e formësimit përfundimtar të organit qendror drejtues të Partisë ishte bërë objekt komunikimi me Kominternin.

Edhe vetë shprehja “në emrin tuaj” është e rëndësishme për mënyrën se si analisti e lexon dokumentin. Sipas fragmentit, kërkesa nuk i ishte drejtuar Kominternit drejtpërdrejt nga pala shqiptare, por ishte përcjellë në emër të saj përmes udhëheqjes jugosllave. Për autorin e shkrimit në “Besa”, ky ishte një element që mund të përdorej për të argumentuar se ndërmjet strukturave shqiptare dhe qendrës komuniste ndërkombëtare ekzistonte, në këtë rast, një ndërmjetësim jugosllav.

Letra vazhdonte me njoftimin se përgjigjja tashmë kishte mbërritur: “Dje Kominterna na u përgjigj definitivisht, dhe për këtë dha lejen e tij.”^[6] Nëse fragmenti lexohet brenda logjikës së dokumentit të paraqitur nga gazeta, bëhet e qartë se vendimi për të vazhduar me formimin e organit qendror përfundimtar ishte lidhur me një miratim të ardhur nga Kominterni. Për këtë arsye, analisti e paraqet këtë pjesë si veçanërisht të rëndësishme për të kuptuar marrëdhëniet ndërmjet komunistëve shqiptarë, udhëheqjes jugosllave dhe strukturës ndërkombëtare komuniste.

Nga pikëpamja historike, fragmenti na vendos përballë një strukture marrëdhëniesh me disa nivele. Në nivelin e parë qëndronte Partia Komuniste Shqiptare dhe nevoja e saj për konsolidim organizativ; në nivelin e dytë shfaqej udhëheqja komuniste jugosllave, e cila, sipas dokumentit, merrte materialet shqiptare, komunikonte me Kominternin dhe i krijonte delegatit mundësi për t’u njohur me përvojën e saj ushtarake; ndërsa në nivelin e tretë qëndronte Kominterni, prej të cilit kërkohej një përgjigje për një çështje të rëndësishme organizative.

Për gazetën “Besa” dhe për analistin që e sillte këtë dokument shumë vite më vonë, një skemë e tillë kishte edhe një kuptim të qartë politik. Ajo përdorej në funksion të tezës më të gjerë që përshkonte gjithë punimin: se ndikimi jugosllav në fillesat e lëvizjes komuniste shqiptare kishte qenë më i thellë sesa një bashkëpunim i zakonshëm ndërmjet dy lëvizjeve antifashiste. Në këtë interpretim, pala jugosllave shfaqej si ndërmjetëse në komunikimin me Kominternin, si bartëse e përvojës organizative dhe ushtarake dhe si një faktor i pranishëm në procesin e konsolidimit të strukturave drejtuese shqiptare.

Megjithatë, edhe këtu është e nevojshme të ruhet kujdesi historiografik. Gazeta “Besa” kishte bërë të qartë se nuk po e botonte të gjithë letrën prej 29 faqesh, por vetëm fragmente të përzgjedhura. Për rrjedhojë, këto pasazhe duhet të trajtohen si pjesë të një dokumenti më të gjerë, ku konteksti i plotë mund të përmbajë shpjegime dhe hollësi të tjera. Për një analizë përfundimtare historike, fragmentet do të duhej të ballafaqoheshin me versionin integral të letrës dhe me dokumentacionin tjetër të kohës.

Pavarësisht kësaj, fragmenti mbetet shumë domethënës për mënyrën se si “Besa” ndërtonte rrëfimin e vet mbi marrëdhëniet shqiptaro-jugosllave. Përmes tri arsyeve të dhëna për qëndrimin e delegatit – përkthimit të materialeve, pritjes së përgjigjes së Kominternit dhe njohjes me strukturat ushtarake jugosllave – krijohej një tablo e kontakteve të dendura dhe shumëplanëshe. Ndërsa njoftimi se Kominterni kishte dhënë pëlqimin lidhur me Komitetin Qendror i jepte këtij komunikimi edhe një dimension të drejtpërdrejtë organizativ dhe ndërkombëtar.

Kështu, kjo pjesë e letrës nuk paraqitej thjesht si shpjegim përse një delegat kishte vonuar kthimin e tij. Në interpretimin e analistit, ajo shndërrohej në një dëshmi për mënyrën se si informacioni, përvoja ushtarake, vendimmarrja politike dhe komunikimi ndërkombëtar ndërthureshin në fazën e hershme të organizimit komunist shqiptar. Pikërisht pas këtij njoftimi, teksti kalonte te përmbajtja e përgjigjes së ardhur nga Kominterni, duke paralajmëruar një pjesë tjetër të rëndësishme të dokumentit me fjalët: “Në mes tjerave ai thotë:”[7]

Pika e parë e udhëzimeve të përcjella në dokument i kushtohej një çështjeje që, në kushtet e veprimtarisë ilegale gjatë Luftës së Dytë Botërore, konsiderohej me rëndësi të dorës së parë: sigurimit të konferencës dhe mbrojtjes së saj nga çdo mundësi zbulimi, depërtimi apo provokimi. Në tekst kjo kërkesë formulohej në mënyrë të prerë: “Asht e nevojshme që në mënyrë të gjithanshme me sigurua konferencën nga tradhtia dhe në radhë të parë mos me lanë me ardhë në konferencë njerëz të dyshimtë e provokator.”^[8]

Vetë vendosja e kësaj çështjeje në pikën e parë të udhëzimeve është domethënëse. Para diskutimit të problemeve politike, organizative apo ideologjike, vëmendja përqendrohej te ruajtja fizike dhe konspirative e mbledhjes. Një konferencë e strukturave komuniste, e zhvilluar në kushtet e pushtimit dhe të ilegalitetit, mund të rrezikohej jo vetëm nga ndërhyrja e drejtpërdrejtë e autoriteteve, por edhe nga depërtimi i informatorëve, provokatorëve apo personave besnikëria e të cilëve konsiderohej e pasigurt. Për këtë arsye, përzgjedhja e pjesëmarrësve merrte një rëndësi që tejkalonte vetë organizimin teknik të takimit.

Shprehja “në mënyrë të gjithanshme me sigurua konferencën” nënkuptonte se masat e sigurisë nuk duhej të kufizoheshin në një aspekt të vetëm. Në rrethanat e veprimtarisë ilegale, ruajtja e fshehtësisë përfshinte vendin e takimit, mënyrën e njoftimit të pjesëmarrësve, lëvizjen e delegatëve, kontrollin e personave që kishin dijeni për mbledhjen dhe, mbi të gjitha, kufizimin e pjesëmarrjes vetëm tek ata që konsideroheshin të besueshëm. Edhe një pakujdesi e vogël mund të vinte në rrezik jo vetëm konferencën, por një pjesë të konsiderueshme të rrjetit organizativ.

Në këtë kontekst duhet kuptuar edhe përdorimi i termit “tradhti”. Në gjuhën politike të organizatave ilegale të kohës, tradhtia nuk lidhej domosdoshmërisht vetëm me një akt të hapur kundër organizatës. Ajo mund të përfshinte dhënien e informatave, zbulimin e identitetit të anëtarëve, nxjerrjen e vendndodhjes së strukturave ilegale apo bashkëpunimin me organet e pushtimit. Prandaj, frika nga tradhtia ishte një element i vazhdueshëm i jetës konspirative dhe ndikonte drejtpërdrejt në mënyrën e funksionimit të organizatave politike.

Edhe më e drejtpërdrejtë ishte kërkesa që në konferencë “mos me lanë me ardhë […] njerëz të dyshimt e provokator”. Ky formulim tregon se kontrolli i pjesëmarrësve konsiderohej pjesë thelbësore e sigurimit të mbledhjes. Nuk mjaftonte që një person të shfaqte interes për veprimtarinë apo të deklaronte afërsi me organizatën, pjesëmarrja në një takim të rëndësishëm kërkonte, sipas kësaj logjike, një shkallë të lartë besueshmërie politike dhe personale.

Termi “provokator” kishte një peshë të veçantë në fjalorin e lëvizjeve ilegale komuniste. Ai përdorej për personin që dyshohej se mund të depërtonte në organizatë me qëllim mbledhjen e informatave, nxitjen e veprimeve komprometuese ose ekspozimin e anëtarëve të saj. Në rrethanat e luftës, një dyshim i tillë mund të kishte pasoja shumë të rënda. Kjo shpjegon edhe tonin kategorik të udhëzimit: personat e konsideruar të dyshimtë nuk duhej të lejoheshin fare të merrnin pjesë në konferencë.

Në rastin konkret, rëndësia e masave të sigurisë lidhej edhe me peshën që pritej të kishte vetë konferenca. Nga fragmentet pararendëse të dokumentit kuptohet se po diskutohej konsolidimi i strukturave drejtuese të Partisë Komuniste Shqiptare. Për këtë arsye, zbulimi ose komprometimi i një mbledhjeje të tillë mund të sillte pasoja shumë më të mëdha sesa ndërprerja e një takimi të zakonshëm. Në të njëjtin vend mund të mblidheshin persona me përgjegjësi të rëndësishme, ndërsa arrestimi apo eliminimi i tyre mund të godiste drejtpërdrejt strukturën drejtuese të organizatës.

Në leximin që i bënte gazeta “Besa” këtij dokumentacioni, një udhëzim i tillë fitonte edhe një kuptim më të gjerë. Duke riprodhuar pikën që kërkonte sigurimin e konferencës dhe përjashtimin e “njerëzve të dyshimtë e provokatorëve”, analisti sillte para lexuesit një shembull konkret të mënyrës se si konceptohej organizimi i brendshëm i lëvizjes komuniste. Kështu, dokumenti përdorej jo vetëm për të rindërtuar një episod të caktuar, por edhe për të treguar kulturën politike dhe organizative mbi të cilën po ndërtoheshin strukturat e saj.

Në të njëjtën kohë, terminologjia e përdorur kërkon një lexim të kujdesshëm historiografik. Kategoritë “tradhtar”, “i dyshimtë” dhe “provokator” janë terma të prodhuar nga vetë gjuha politike e kohës dhe nuk duhet të merren automatikisht si përcaktime objektive të personave konkretë. Ato na tregojnë, para së gjithash, mënyrën se si organizata i perceptonte rreziqet dhe si i klasifikonte individët që konsideroheshin të pasigurt. Pikërisht për këtë arsye, këto formulime janë të vlefshme edhe për të kuptuar mentalitetin politik dhe mekanizmat e kontrollit që po zhvilloheshin brenda lëvizjes.

Në një perspektivë më të gjatë, kjo kulturë e dyshimit dhe e kontrollit të rreptë të besnikërisë politike është një element që meriton vëmendje të veçantë. Në fazën e luftës ajo mund të shpjegohej pjesërisht nga nevoja reale për konspiracion dhe mbijetesë të organizatës. Megjithatë, nga pikëpamja historike është me interes të shqyrtohet se si praktika dhe koncepte të lindura në kushtet e ilegalitetit mund të vazhdonin të ndikonin në kulturën politike edhe pas ndryshimit të rrethanave. Kjo çështje, sidoqoftë, kërkon ballafaqim me dokumente dhe burime të tjera dhe nuk mund të nxirret si përfundim vetëm nga ky fragment.

Në tërësi, pika e parë e udhëzimeve e paraqet sigurinë, konspiracionin dhe kontrollin e pjesëmarrësve si parakushte të vetë zhvillimit të konferencës. Para se të merreshin vendime politike dhe organizative, duhej garantuar që mbledhja të mos komprometohej dhe që në të të mos depërtonin persona të konsideruar të rrezikshëm. Përmes këtij formulimi të shkurtër, por të prerë, dokumenti na jep një pamje të qartë të kushteve të pasigurisë në të cilat vepronin organizatat ilegale dhe të rëndësisë që ato i kushtonin disiplinës, fshehtësisë dhe besueshmërisë së brendshme.

Vijon

[1] Letra e Josip Broz Titos dërgua Partisë Komuniste Shqiptare, gazeta “Besa”, Istambull, 6 maj 1968. f. 6.
[2] Po aty.
[3] Po aty.
[4] Po aty.
[5] Po aty.
[6] Po aty.
[7] Po aty.
[8] Po aty.