[ Libra NëLinjë ]
Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha
Dobrica Qosiqi përballë kërkesave shqiptare
Në vazhdim të artikullit, gazeta “BESA” ndalej posaçërisht te qëndrimi i Dobrica Qosiqit ndaj kërkesave që shqiptarët po artikulonin gjithnjë më hapur në fund të viteve gjashtëdhjetë. Sipas mënyrës se si gazeta e paraqiste debatin, reagimi i tij kishte qenë veçanërisht kundërshtues, sidomos kur bëhej fjalë për kërkesa që preknin identitetin kombëtar dhe pozitën politike të shqiptarëve në Jugosllavi. Për autorin e shkrimit, ky qëndrim dëshmonte se, pavarësisht ndryshimeve të paralajmëruara pas rënies së Rankoviqit, në një pjesë të qarqeve politike e intelektuale serbe vazhdonte të ekzistonte një rezistencë e fuqishme ndaj avancimit të çështjes shqiptare.
Një prej pikave që kishte shkaktuar kundërshtimin e Qosiqit, sipas “BESËS”, lidhej me kërkesën e shqiptarëve për një përcaktim më të qartë të përkatësisë së tyre kombëtare edhe në aspektin e shtetësisë. Gazeta shkruante se ai e kishte hedhur poshtë një kërkesë të tillë, duke argumentuar se shqiptarëve duhej t’u mjaftonte shtetësia jugosllave[1]. Në këtë qëndrim mund të shihet një prej kundërthënieve themelore që shoqëronte debatin mbi pozitën e shqiptarëve: ndërsa ata kërkonin që identiteti dhe të drejtat e tyre kombëtare të njiheshin më gjerësisht, kundërshtarët e këtyre kërkesave këmbëngulnin që përkatësia politike ndaj Jugosllavisë të mbetej korniza përcaktuese.
Por shqetësimi që i atribuohej Qosiqit shkonte edhe më tej. Sipas artikullit, ai kishte shprehur frikën se zgjerimi i autonomisë së Kosovës mund të mos përbënte pikën përfundimtare të kërkesave shqiptare. Në interpretimin e tij, nëse shqiptarët do të fitonin një autonomi më të gjerë, një ditë ata mund të orientoheshin drejt bashkimit me Shqipërinë[2], duke e parapëlqyer atë ndaj qëndrimit brenda Jugosllavisë. Kështu, debati mbi autonominë nuk shihej vetëm si çështje e rregullimit të brendshëm kushtetues, por lidhej drejtpërdrejt me frikën e ndryshimit të kufijve dhe me çështjen më të gjerë kombëtare shqiptare.
Pikërisht këtu shfaqej një prej nyjave kryesore të debatit politik rreth Kosovës. Për shqiptarët, zgjerimi i autonomisë dhe i të drejtave kombëtare paraqitej si përpjekje për të arritur një pozitë më të barabartë brenda sistemit ekzistues, për kundërshtarët e këtyre kërkesave, ndërkaq, çdo avancim i tillë mund të interpretohej si hap drejt shkëputjes nga Serbia dhe, në perspektivë, drejt afrimit me Shqipërinë. Në këtë mënyrë, kërkesat për gjuhë, arsim, përfaqësim politik dhe autonomi fitonin një peshë që tejkalonte vetë Kosovën, sepse preknin drejtpërdrejt mënyrën se si konceptoheshin marrëdhëniet ndërmjet identitetit kombëtar, territorit dhe federatës jugosllave.
Parë nga perspektiva historike, ky debat është domethënës sepse zbulon se sa e ndërlikuar ishte çështja e Kosovës në fund të viteve gjashtëdhjetë. Pas Plenumit të Brioneve, shqiptarët po kërkonin gjithnjë më hapur zgjerimin e të drejtave të tyre, ndërsa një pjesë e elitës serbe i shihte këto zhvillime me dyshim dhe frikë. Për këtë arsye, reagimi që “BESA” ia atribuonte Dobrica Qosiqit nuk ishte vetëm kundërshtim ndaj një kërkese të veçantë. Ai shprehte një shqetësim më të gjerë politik: se forcimi i subjektivitetit politik të Kosovës dhe afirmimi i identitetit shqiptar mund të vinte në pikëpyetje raportin e saj me Serbinë dhe, në një perspektivë më të largët, edhe vetë arkitekturën territoriale të Jugosllavisë[3].
Në këtë prizëm duhet lexuar edhe pohimi i Qosiqit, i përcjellë nga “BESA”, se shqiptarët, po ta fitonin autonominë që kërkonin, mund të parapëlqenin bashkimin me Shqipërinë në vend të qëndrimit në Jugosllavi[4]. Pavarësisht karakterit polemizues të shkrimit, ky pohim është me interes për historinë, sepse dëshmon për një frikë politike që tashmë ishte e pranishme në debatet e kohës: kërkesat shqiptare për barazi dhe autonomi nuk perceptoheshin nga kundërshtarët e tyre vetëm si çështje të të drejtave brenda federatës, por edhe si paralajmërim i një riformësimi të mundshëm të pozitës politike të Kosovës.
Protestat studentore dhe zëri politik i shqiptarëve në Jugosllavi (1968)
Viti 1968 zë një vend të veçantë në historinë politike dhe shoqërore të Jugosllavisë, ashtu siç përbën një vit kthesash në historinë më të gjerë evropiane. Ishte koha kur pakënaqësitë e brezit të ri, kundërshtimi ndaj autoriteteve të ngurta dhe kërkesat për ndryshime shoqërore shpërthyen në protesta studentore në shumë vende të Evropës. Fryma e revoltës që përshkoi Parisin, Berlinin, Romën, Pragën dhe qendra të tjera universitare nuk mbeti pa jehonë as në Jugosllavi[5]. Edhe atje universitetet u shndërruan në hapësira ku të rinjtë filluan të artikulonin më hapur pakënaqësitë ndaj problemeve politike, ekonomike dhe shoqërore të sistemit.
Në këtë klimë të trazuar, demonstratat studentore përfshinë edhe qendra të rëndësishme universitare jugosllave. Studentët ngritën çështje që lidheshin me pabarazitë shoqërore, privilegjet e elitës politike, papunësinë, kushtet e jetesës dhe mospërputhjen ndërmjet idealeve të shpallura të socializmit dhe realitetit të përditshëm. Kështu, viti 1968 nxori në sipërfaqe kundërthënie që deri atëherë ishin mbajtur nën kontroll nga strukturat partiake dhe nga autoriteti i sistemit jugosllav.
Brenda kësaj lëvizjeje të gjerë studentore gjendeshin edhe studentët shqiptarë, të cilët, krahas shqetësimeve të përbashkëta me bashkëmoshatarët e tyre, bartnin edhe një përvojë tjetër politike e kombëtare. Për ta, çështja e barazisë nuk lidhej vetëm me drejtësinë shoqërore apo me reformimin e sistemit universitar. Ajo prekte drejtpërdrejt pozitën e shqiptarëve në Jugosllavi, përdorimin e gjuhës shqipe, zhvillimin e arsimit, përfaqësimin institucional dhe të drejtat kombëtare që konsideroheshin ende të papërmbushura.
Pjesëmarrja e studentëve shqiptarë në atmosferën protestuese të vitit 1968 merrte, për këtë arsye, një kuptim të veçantë. Universiteti dhe rinia e shkolluar po bëheshin bartës të një vetëdijeje gjithnjë më të artikuluar politike. Një brez i ri shqiptar po hynte në jetën publike me kërkesa që nuk kufizoheshin më vetëm në zbutjen e represionit të periudhës së Rankoviqit. Tashmë kërkohej që ndryshimet e paralajmëruara pas Plenumit të Brioneve të shndërroheshin në të drejta konkrete dhe të prekshme.
Në këtë sfond, viti 1968 për shqiptarët në Jugosllavi duhet parë njëkohësisht si pjesë e një kohe evropiane të revoltës dhe si moment i një zhvillimi të brendshëm politik. Fryma studentore ndërkombëtare krijonte një atmosferë në të cilën autoritetet, hierarkitë dhe rendi ekzistues viheshin në diskutim, por kërkesat shqiptare buronin edhe nga probleme shumë më të hershme e specifike. Ato ishin grumbulluar gjatë viteve dhe lidhen me pozitën politike, kombëtare, kulturore e arsimore të shqiptarëve, veçanërisht në Kosovë.
Prandaj, prania e studentëve shqiptarë në zhvillimet e vitit 1968 nuk duhet parë thjesht si pjesëmarrje në një valë të përgjithshme rinore. Ajo paralajmëronte hyrjen më të fuqishme të rinisë së arsimuar shqiptare në skenën politike. Nëpërmjet saj, kërkesat për të drejta po dilnin nga rrethet e kufizuara politike dhe po merrnin karakter më të gjerë publik. Ajo që deri atëherë ishte shprehur me kujdes, tashmë po artikulohej në një klimë ku heshtja e viteve të mëparshme po thyhej gjithnjë e më dukshëm.
Në këtë mënyrë, viti 1968 shënon një pikë të rëndësishme në historinë politike të shqiptarëve në Jugosllavi. Ai lidhi frymën e protestës studentore të kohës me një proces të brendshëm të emancipimit politik shqiptar dhe krijoi terrenin që kërkesat për barazi, gjuhë, arsim dhe avancim të pozitës së Kosovës të shpreheshin më fuqishëm. Studentët po shndërroheshin kështu jo vetëm në pjesëmarrës të revoltave të një brezi evropian, por edhe në një zë të rëndësishëm të kërkesave kombëtare shqiptare, të cilat gjatë atij viti do të merrnin një dimension gjithnjë më të qartë politik[6].
Vala e demonstratave të vitit 1968 nuk mbeti e kufizuar në qendrat e mëdha universitare të Jugosllavisë. Ajo mori një përmbajtje të veçantë edhe në Kosovë, ku pakënaqësitë e grumbulluara ndër vite filluan të shpreheshin gjithnjë më hapur në rrugë dhe në hapësirat publike. Demonstrata e tubime u organizuan në Prizren, Prishtinë, Gjilan, Mitrovicë, Ferizaj, Pejë e në qytete të tjera, ndërsa jehona e tyre u ndie edhe në viset e tjera të banuara me shqiptarë. Përhapja e protestave dëshmonte se nuk bëhej më fjalë vetëm për reagime të izoluara të një grupi studentësh apo intelektualësh, por për një pakënaqësi që kishte fituar shtrirje më të gjerë shoqërore dhe politike.
Në Kosovë, fryma protestuese e vitit 1968 ndërthurej me kërkesa që kishin karakter të qartë kombëtar dhe politik. Në qendër të tyre qëndronin çështjet që prej kohësh rëndonin mbi pozitën e shqiptarëve: barazia kombëtare, përdorimi dhe afirmimi i gjuhës shqipe, zhvillimi i arsimit të lartë, përfaqësimi më i drejtë në institucione dhe avancimi i pozitës politike e kushtetuese të Kosovës. Në këtë mënyrë, demonstratat u shndërruan në një hapësirë ku pakënaqësitë e mbledhura gjatë periudhës së mëparshme po artikuloheshin publikisht dhe me një vendosmëri që pushteti nuk mund ta shpërfillte më[7].
Për udhëheqjen partiake dhe shtetërore, zgjerimi i demonstratave krijoi një gjendje të re pasigurie. Një sistem që kishte ndërtuar legjitimitetin e tij mbi unitetin politik, “vëllazërim-bashkimin” dhe autoritetin e Lidhjes së Komunistëve po përballej me shfaqjen publike të pakënaqësive që dëshmonin se realiteti ishte më i ndërlikuar sesa paraqitej në diskursin zyrtar. Protestat shqiptare ishin veçanërisht të ndjeshme, sepse ato nuk ngrinin vetëm probleme ekonomike ose sociale, por preknin drejtpërdrejt çështjen kombëtare dhe pozitën e Kosovës brenda Jugosllavisë.
Në këtë atmosferë, sipas mënyrës se si zhvillimet paraqiteshin në shtypin e kohës, një pjesë e funksionarëve partiakë dhe shtetërorë filluan të shqetësoheshin jo vetëm për ruajtjen e rendit, por edhe për pozitën e tyre brenda strukturave të pushtetit. Përhapja e protestave mund të interpretohej nga qendra federative si dëshmi e dobësisë së udhëheqjeve lokale ose e paaftësisë së tyre për të kontrolluar situatën. Kështu, krahas përpjekjeve për t’i qetësuar demonstratat, u shfaq edhe nevoja e funksionarëve për të dëshmuar publikisht besnikërinë ndaj udhëheqjes jugosllave.
Një prej formave që mori kjo sjellje ishte dërgimi i telegrameve dhe mesazheve të shumta mbështetëse drejtuar Josip Broz Titos. Përmes tyre shprehej besnikëria ndaj udhëheqësit jugosllav, ndaj Lidhjes së Komunistëve dhe ndaj rendit federativ. Në rrethanat e krijuara, telegramet nuk kishin vetëm karakter ceremonial. Ato mund të lexohen edhe si pjesë e një përpjekjeje politike për të krijuar distancë nga protestat dhe për t’i dëshmuar qendrës federative se strukturat partiake lokale vazhdonin të qëndronin në anën e sistemit.
Kështu krijohej një kontrast i fortë politik. Ndërsa në rrugët e qyteteve të Kosovës artikuloheshin kërkesa për ndryshim dhe për zgjerimin e të drejtave të shqiptarëve, nga strukturat zyrtare dërgoheshin deklarata dhe telegrame besnikërie ndaj Titos dhe udhëheqjes jugosllave. Ky kontrast dëshmonte hendekun që po bëhej gjithnjë më i dukshëm ndërmjet një pjese të shoqërisë shqiptare, veçanërisht rinisë studentore, dhe mekanizmave institucionalë të sistemit.
Parë nga perspektiva historike, demonstratat e vitit 1968 përbënin një moment të rëndësishëm pikërisht sepse e nxorën çështjen shqiptare nga kufijtë e diskutimeve të kontrolluara institucionale dhe e sollën atë në hapësirën publike. Përhapja e tyre në qytetet e Kosovës tregonte se kërkesat për barazi dhe avancim politik kishin fituar një bazë më të gjerë. Reagimi i udhëheqjes, dëshmonte njëkohësisht se protestat kishin prekur një prej pikave më të ndjeshme të sistemit jugosllav: raportin ndërmjet kërkesave kombëtare që vinin nga poshtë dhe nevojës së pushtetit për të ruajtur imazhin e unitetit politik të federatës.
Në këtë atmosferë të trazuar politike, Josip Broz Tito, si figura qendrore e sistemit jugosllav, e kuptoi shpejt seriozitetin e situatës dhe, njëkohësisht, mundësinë për ta përdorur krizën si mjet presioni ndaj strukturave partiake. Demonstratat që po përhapeshin në pjesë të ndryshme të federatës kishin vënë në provë jo vetëm aftësinë e pushtetit për ta ruajtur rendin, por edhe disiplinën e brendshme të Lidhjes së Komunistëve. Në një sistem të ndërtuar mbi autoritetin e partisë dhe mbi rolin pothuajse të pazëvendësueshëm të Titos, çdo shenjë e humbjes së kontrollit mund të shndërrohej në një krizë më të gjerë politike.
Tito e shfrytëzoi pikërisht këtë moment për t’ua bërë të qartë funksionarëve komunistë se përgjegjësia për qetësimin e gjendjes binte drejtpërdrejt mbi ta. Mesazhi ishte i prerë: strukturat partiake duhej të angazhoheshin më fuqishëm për ndalimin e demonstratave dhe për rikthimin e kontrollit politik[8]. Për ta shtuar peshën e këtij paralajmërimi, ai hodhi në diskutim edhe mundësinë e dorëheqjes së tij[9] nëse udhëheqësit komunistë nuk arrinin ta përballonin situatën.
Në rrethanat politike të Jugosllavisë së asaj kohe, një paralajmërim i tillë kishte peshë shumë më të madhe sesa mund të kishte një kërcënim i zakonshëm për dorëheqje. Tito nuk ishte vetëm kryetar i shtetit; ai ishte figura rreth së cilës ishte ndërtuar një pjesë e madhe e ekuilibrit politik të federatës. Autoriteti i tij shërbente si pikë lidhëse ndërmjet republikave, strukturave partiake dhe interesave të ndryshme kombëtare që bashkëjetonin brenda Jugosllavisë. Për këtë arsye, përmendja e mundësisë së largimit të tij krijonte presion të drejtpërdrejtë mbi udhëheqësit partiakë, të cilët mund të frikësoheshin jo vetëm nga humbja e pozitave personale, por edhe nga pasojat që një krizë në majën e shtetit mund të sillte për të gjithë sistemin.
Në këtë kuptim, kërcënimi me dorëheqje mund të shihej edhe si një instrument i disiplinimit politik. Tito ua zhvendoste barrën e përgjegjësisë strukturave të partisë, duke u kërkuar atyre të dëshmonin se ishin ende në gjendje ta mbanin nën kontroll situatën. Për funksionarët, mesazhi ishte i qartë: pasiviteti përballë demonstratave mund të interpretohej si paaftësi politike dhe si dështim për ta mbrojtur rendin mbi të cilin mbështetej pushteti i tyre.
Kështu, përballë protestave që po nxirrnin në sipërfaqe pakënaqësi të ndryshme shoqërore, politike e kombëtare, udhëheqja jugosllave kërkonte ta rikthente iniciativën në duart e partisë. Paralajmërimi i Titos për dorëheqje ishte pjesë e kësaj përpjekjeje: një mënyrë për t’i mobilizuar komunistët, për t’i detyruar të merrnin përgjegjësi dhe për ta paraqitur ruajtjen e stabilitetit të Jugosllavisë si një detyrë që nuk mund të shtyhej. Në këtë mënyrë, kriza e vitit 1968 dëshmonte edhe një herë peshën e jashtëzakonshme që kishte autoriteti personal i Titos në funksionimin dhe ruajtjen e ekuilibrave të sistemit jugosllav.
Vijon
[1] Kosova lyp liri e barazi, gazeta BESA, Stamboll, 6 maj 1968
[2] Po aty.
[3] Po aty.
[4] Kosova lyp liri e barazi, gazeta BESA, Istanbul, 6 maj 1968.
[5] Selatin Novosella, Demonstratat e vitit 1968,(29-35), Vëllimi I, Prishtinë, 2012.
[6] Sabile Keçmezi- Basha, Rrugë e vështirë deri te Demonstratat e vitit 1968, (Lajm, 6 tetor- 3 nëntor 2008)
[7] Po aty.
[8] Po aty.
[9] Kosova lyp liri e barazi, gazeta BESA, Istanbul, 6 maj 1968.
