A i kam unë ndonjë borxh atdheut?

Nga Gjon Marku

• ese

Ndonjëherë ndalem dhe shoh udhëtimin e vendit tim nëpër histori. E shoh larg, përtej zhurmës së ditëve tona, përtej politikës së sotme dhe fjalëve që nesër do të harrohen. Dhe më del përpara një Shqipëri që nuk ka pasur kurrë mungesë heronjsh, por, për fat të keq, nuk ka pasur kurrë mungesë as të atyre që e kanë lënduar e tradhëtuar. Atëherë më lind një pyetje që nuk më lë të qetë: a i kam unë ndonjë borxh atdheut?

Ka çaste kur një vend nuk të duket më si vend, por si një varr i madh. Jo sepse aty kanë vdekur të gjithë, por sepse nën çdo pëllëmbë dheu duket sikur fle dikush që ka pritur gjatë për të treguar historinë e vet. Ecën mbi të dhe nuk e di mbi çfarë shkel – mbi një gur, mbi një kujtim, mbi eshtrat e një njeriu pa varr, mbi gjurmët e një ushtrie që kaloi, mbi një nënë që priti të birin dhe ai nuk u kthye, apo mbi një fjalë shqipe që dikush e mbrojti me jetën e vet? Atëherë toka nuk të duket më e heshtur. Të flet. Dhe pyetja që të bën nuk është e madhe, nuk kërkon lavdi a pushtet. Është e vogël, aq sa të tremb: çfarë bëre ti për këtë tokë? Jo çfarë bëri Shqipëria për ty – çfarë bëre ti për Shqipërinë?

Historia e këtij vendi më duket e shkruar me dy bojëra: e kuqja, gjaku i atyre që ranë, dhe e zeza, dhimbja e atyre që mbetën. Mes tyre është shkruar Shqipëria – një emër i vogël në hartën e Europës, që ka kaluar nëpër shekuj me një këmbëngulje shpesh të harruar. Ka pasur kohë kur ky emër ishte vetëm një kujtim. Pastaj u bë një ëndërr, një betejë, një gjuhë, një flamur, një shtet. Por rruga nga ëndrra te shteti nuk ka qenë e shtruar me lule, po me sakrifica. Dhe kur mendoj për të, më dalin përpara ata që nuk patën luksin të pyesnin “çfarë fitoj unë?”, por pyetën “çfarë mund të bëj?”

Gjergj Kastrioti është një prej atyre figurave që historia shqiptare i ka vendosur në qendër të kujtesës së saj. Pas tij vijnë emra po aq të rëndësishëm për gjuhën, kulturën dhe ndërgjegjen kombëtare: Pal Engjëlli, Gjon Buzuku, Bardhi, Bogdani e dhjetëra të tjerë. Disa luftuan me shpatë, disa me penë, disa me besim – por në thelb bënë të njëjtën gjë: ruajtën diçka që nuk u përkiste vetëm atyre. Një gjuhë, një kujtesë, një identitet, një ëndërr. Kjo është ndoshta forma më e pastër e atdhedashurisë: të mbrosh diçka që do t’u përkasë edhe njerëzve që s’do t’i njohësh kurrë.

Pastaj erdhën Rilindësit, dhe historia bëhet edhe më e pabesueshme, sepse ata nuk e gjetën Shqipërinë siç e gjejmë ne sot – e gjetën të varfër, të copëtuar, të heshtur, pa institucione të qëndrueshme. Por sollën një armë që nuk ndryshket: fjalën. Shkruan, mblodhën, botuan, udhëtuan, u burgosën, u përndoqën. Shkrinë pasuritë e tyre, vunë në rrezik jetën, vetëm që një ditë shqiptarët të thoshin me zë të lartë: jemi një komb. Nuk e kërkuan Shqipërinë për vete – e kërkuan për ne. Dhe ndonjëherë një komb mbahet gjallë pikërisht nga njerëz që besojnë në një të ardhme që ende nuk ekziston.

Por krahas Gjergjëve, Gjonëve, Gurakuqëve dhe qindra e mijëra shqiptarëve që mbajtën gjallë një ide, ka pasur edhe të tjerë që, në momente vendimtare, vunë interesin personal, pushtetin apo pazarin politik mbi interesin e vendit. Mjafton të kujtosh tragjeditë e fillimshekullit XX dhe përplasjet rreth Shkodrës e çështjes shqiptare, kur shteti ishte ende i brishtë dhe interesat e brendshme u ndërthurën me ndërhyrjet e huaja. Emrat e Luigj Gurakuqit dhe Esat Pashë Toptanit mbeten të lidhur me dy rrugë shumë të ndryshme të asaj kohe. Nuk është detyra jonë t’i kthejmë të vdekurit në personazhe bardhë e zi; është detyra jonë të kujtojmë, të studiojmë, të dallojmë dokumentin nga legjenda – dhe të kuptojmë sa e brishtë ka qenë ajo Shqipëri që sot e marrim si të vetëkuptueshme.

Dhe mendja më shkon gjithmonë te legjenda e Rozafës: tre vëllezër ndërtojnë një kala, muret ngrihen ditën, natën shembën, deri kur kuptohet se diçka duhet sakrifikuar që muri të qëndrojë. Është legjendë, por ka legjenda më të vërteta se shumë dokumente, sepse ruajnë frikërat dhe shpresat e një populli. Rozafa është historia e besës, e sakrificës, e ndërtimit – por edhe e tradhtisë. Sa herë mendoj për Shqipërinë, më duket sikur ende jemi duke ndërtuar atë mur. Gur mbi gur, brez mbi brez. Dikush e vendos, dikush e heq; dikush e mban fjalën, dikush e harron. Por muri është i përbashkët. Dhe kur dobësojmë një gur, nuk dëmtojmë vetëm veten – dobësojmë murin.

Ndoshta për këtë më dhemb kur shoh historinë të kthehet në armë: si emrat e mëdhenj përdoren për të sharë njëri-tjetrin, si një figurë lavdërohet vetëm kur i shërben një grupi dhe baltoset kur nuk i shërben. Historia nuk është pronë e askujt. Gjergj Kastrioti nuk është pronë e një partie, Buzuku i një krahine, Gurakuqi i një grupi, Nënë Tereza e askujt. Ata i përkasin kujtesës sonë, e cila është shumë më e madhe se politika e një dite. Mund t’i studiojmë, mund të zbulojmë edhe gabimet a kufizimet e tyre – por nuk kemi të drejtë ta kthejmë historinë në baltë. Sepse një popull që shkatërron figurat e veta vetëm për të fituar një debat të ditës, në fund mbetet pa kujtesë. Dhe një popull pa kujtesë është si një njeri pa emër: mund të ecë, por nuk e di nga vjen.

Edhe sot, kur dëgjoj debatet për Kosovën, për historinë, për figurat kombëtare e sakrificat e shqiptarëve, më duket sikur historia ende s’ka përfunduar së gjykuari ne. Gjykatat mund të japin vendimet e tyre mbi çështje konkrete: më 16 shtator 2026, Dhomat e Specializuara të Kosovës shpallën vendimin ndaj katër ish-drejtuesve të UÇK-së, pas një procesi të gjatë gjyqësor. Por përtej çdo vendimi gjykate mbetet një pyetje tjetër, më e madhe e më e dhimbshme: çfarë do të bëjmë ne me të vërtetën, me kujtesën dhe me atdheun që do t’u lëmë brezave?

Sepse një komb nuk humbet vetëm kur humb një luftë. Mund të humbasë kur harron, kur turpërohet nga historia e vet, kur bijtë e tij fillojnë ta urrejnë njëri-tjetrin më shumë sesa duan vendin ku kanë lindur, kur heronjtë bëhen flamuj partie dhe tradhtarët mjete për të sharë kundërshtarin.

Dhe atëherë më vjen ndër mend Shqipëria ime – kjo tokë e vogël, e përgjakur, e bukur, e copëtuar, që ka mbijetuar më shumë se ne. Që ka parë Gjergjët të ngrihen dhe të bien, burra të japin gjithçka dhe të tjerë të kërkojnë gjithçka prej saj, bij që u bënë dëshmorë dhe bij që e kthyen atdheun në pazar. Dhe përsëri ajo rri aty. Pret ne. Pret që një ditë të mos pyesim më “çfarë më dha Shqipëria mua?”, por “çfarë i dhashë unë Shqipërisë?”

Ndoshta aty fillon atdhedashuria vërtet. Jo te fjalët e mëdha, jo te flamuri i ngritur për fotografi, jo te betimet që harrohen të nesërmen – por te një njeri që, në një çast të vështirë, zgjedh të mos e shesë vendin e vet, të mos e tradhtojë, të mos e baltosë, dhe bën atë që mundet. Dhe kur t’i vijë dita të largohet nga kjo botë, të mos ketë nevojë të thotë “i mora gjithçka Shqipërisë”, por vetëm “bëra çfarë munda për të.”

Atëherë, ndoshta, borxhi është paguar.