LIRIA NUK GJYKOHET- UÇK-ja, KOSOVA DHE ORA E PRITJES

Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha

Rastisa një ditë të udhëtoja me bashkëshortin tim – Tefikun, drejt Dardanës (Kamenicës) dhe, pothuajse gjatë gjithë rrugës, një fjali e shkruar me shkronja të mëdha na ndiqte vazhdimisht: “Liria ka emër”. E shihja buzë rrugës, në hyrje të qytetit, brenda tij dhe përsëri në vende të tjera përreth. Në fillim mund të dukej si një slogan ndër shumë të tjerë që njeriu has në hapësirën publike, por përsëritja e tij e vazhdueshme të detyronte ta lexoje ndryshe. Sa më shumë përsëritej, aq më shumë fjalia humbiste karakterin e një mbishkrimi të zakonshëm dhe shndërrohej në një mesazh politik, historik dhe emocional.

Kur u kthyem në drejtim të Gjilanit, pamja pothuajse nuk ndryshoi. Edhe atje, në vende të ndryshme, përsëri lexohej: “Liria ka emër”. Ishte sikur rruga ndërmjet qyteteve të ishte shndërruar në një hapësirë të madhe kujtese, ku një fjali e vetme kërkonte t’i kujtonte secilit kalimtar se liria që sot përjetohet si një gjendje normale e jetës nuk kishte ardhur vetvetiu dhe as nuk ishte një dhuratë e historisë.

Dhe pikërisht këtu fillon kuptimi politik i këtij slogani. Liria, në të vërtetë, nuk është një nocion abstrakt. Ajo nuk jeton vetëm në kushtetuta, deklarata politike apo fjalime përvjetorësh. Liria ka histori. Ka njerëz që e kanë kërkuar, breza që e kanë ëndërruar, familje që kanë sakrifikuar për të dhe shoqëri që kanë paguar një çmim për ta arritur. Për këtë arsye, kur thuhet se “liria ka emër”, mesazhi mund të kuptohet shumë më gjerë sesa si referencë ndaj një individi, një organizate apo një periudhe të vetme. Liria ka shumë emra, sepse historia e saj është ndërtuar nga kontributi dhe sakrifica e shumë njerëzve.

Në rastin e Kosovës, kjo fjali merr peshë të veçantë. Historia politike e vendit gjatë shekullit XX është e mbushur me periudha të kufizimit të të drejtave, përplasje politike, rezistencë, burgosje, demonstrata, lëvizje qytetare e politike dhe, në fund, luftë. Përpara se liria të bëhej realitet politik, ajo kishte qenë për një kohë të gjatë kërkesë. Përpara se të bëhej institucion, kishte qenë ideal. Përpara se të shkruhej me shkronja të mëdha në rrugët e Kosovës, ajo ishte shqiptuar në rrethana kur vetë kërkimi i saj mund të sillte pasoja.

Prandaj, duke udhëtuar nga Dardana drejt Gjilanit dhe duke e parë të njëjtën fjali të përsëritur gjithandej, është e vështirë të mos mendosh për rrugën historike që e ka përshkuar Kosova. Në një hapësirë ku dikur kërkesat për liri dhe barazi artikuloheshin me vështirësi, sot fjala “liri” shkruhet hapur dhe bëhet pjesë e peizazhit publik. Vetë ky ndryshim është një dëshmi e transformimit të madh politik që ka ndodhur ndërmjet brezave.

Por slogani mund dhe duhet të lexohet edhe në një kuptim tjetër. Kujtesa e lirisë nuk duhet të shërbejë vetëm për të na kthyer drejt së kaluarës. Ajo duhet të na vendosë përballë përgjegjësisë së të tashmes. Sepse është shumë më e lehtë ta shkruash fjalën “liri” në një mur sesa ta ndërtosh atë çdo ditë në institucione, në drejtësi, në barazi para ligjit, në respektimin e dinjitetit njerëzor dhe në përgjegjësinë e pushtetit ndaj qytetarit.

Nëse liria ka emër, atëherë ajo duhet të ketë edhe përmbajtje. Një shoqëri nuk është e lirë vetëm sepse ka fituar të drejtën të vendosë për veten. Liria duhet të dëshmohet në mënyrën se si shteti i trajton qytetarët e vet, në funksionimin e institucioneve, në mundësinë për të folur pa frikë, në të drejtën për të kërkuar llogari nga pushteti dhe në krijimin e mundësive që brezat e rinj të ndërtojnë të ardhmen e tyre në vendin e vet. Përndryshe ekziston rreziku që një ideal i madh historik të mbetet vetëm një slogan i bukur i shkruar përgjatë rrugëve.

Kjo është arsyeja pse mbishkrimi “Liria ka emër” më bëri të mendoj përtej vetë fjalëve. Për mua, pyetja nuk është vetëm kush ia dha emrin lirisë, por edhe çfarë po bëjmë ne me lirinë që trashëguam? A po e ruajmë? A po e forcojmë? A po ndërtojmë një shtet që e meriton sakrificën mbi të cilën është ngritur? A po ua lëmë brezave që vijnë një Kosovë më të drejtë sesa ajo që trashëguam?

Sepse liria nuk përfundon ditën kur fitohet. Pikërisht atë ditë fillon përgjegjësia për ta bërë atë të qëndrueshme.

Dhe ndoshta, duke kaluar nëpër Dardanë, Gjilan dhe rrugët e tjera të Kosovës ku përsëritet ky slogan, duhet ta lexojmë atë jo vetëm si një kujtesë për të kaluarën, por edhe si një pyetje drejtuar së tashmes. Po, liria ka emër. Ka emrat e atyre që e ëndërruan, të atyre që e kërkuan, të atyre që luftuan dhe të atyre që sakrifikuan për të. Por liria duhet të ketë edhe të ardhme. Dhe emri i së ardhmes së saj duhet të jetë një shtet i drejtë, demokratik dhe dinjitoz, i aftë ta shndërrojë sakrificën e së kaluarës në mirëqenie, siguri dhe perspektivë për qytetarët e vet.

Por pamja nuk përfundonte as në Dardanë dhe as në Gjilan. Sa më shumë vazhdonim rrugën, aq më shumë krijohej përshtypja se fjalia “Liria ka emër” ishte shndërruar në një lloj shenje përcjellëse të udhëtimit tonë. Edhe duke kaluar nëpër Bresalc e Slivovë, pastaj në drejtim të liqenit të Badovcit, e deri në hyrje të Graçanicës e vazhdonte në drejtim të Prishtinës, përballeshim me të njëjtin mbishkrim, me të njëjtat shkronja të mëdha dhe me të njëjtin mesazh. Ndryshonin vendbanimet, ndryshonte peizazhi, por fjalia mbetej aty, pothuajse e pandryshuar, sikur të kërkonte të krijonte një vijë të padukshme kujtese përgjatë gjithë rrugës.

Pikërisht përsëritja e saj nga një vendbanim në tjetrin më bëri të mendoj se tashmë nuk kisha përpara vetëm një slogan të vendosur rastësisht në hapësirën publike. Kur një mesazh të shoqëron për kilometra të tërë, nga qyteti në fshat, nga një rrugë në tjetrën, ai fillon të bëhet pjesë e vetë peizazhit. Dhe kur fjala që përsëritet është “liria”, atëherë është pothuajse e pamundur të kalosh pranë saj pa u ndalur, qoftë edhe për një çast, te kuptimi që ajo bart.

Në Kosovë, fjala liri nuk është një fjalë e lehtë. Ajo mbart një histori të gjatë përpjekjesh, kundërshtimesh, humbjesh dhe sakrificash. Prandaj edhe shfaqja e saj nga Dardana në Gjilan, nga Bresalci e Slivova, përgjatë Badovcit e deri në Graçanicë e në Prishtinë, krijonte përshtypjen sikur kujtesa kishte dalë nga librat dhe monumentet dhe ishte vendosur përgjatë rrugës, aty ku njerëzit kalojnë çdo ditë. Historia nuk të priste më vetëm në muze, në përvjetorë apo në ceremonitë zyrtare; ajo të dilte përpara gjatë një udhëtimi krejt të zakonshëm.

Por pikërisht këtu lind edhe nevoja që këtë slogan ta lexojmë më thellë. Nëse “Liria ka emër”, atëherë duhet të kujtojmë se ajo nuk ka vetëm një emër. Liria e Kosovës është rezultat i një historie shumë më të gjerë dhe i kontributit të shumë brezave. Ajo ka emrat e atyre që protestuan kur protesta ishte e rrezikshme; të atyre që u burgosën për bindjet e tyre; të intelektualëve që kërkuan të drejta politike e kombëtare; të studentëve që dolën në rrugë; të njerëzve që organizuan rezistencën paqësore; të luftëtarëve që morën armët; të civilëve që humbën jetën; të të zhdukurve dhe të familjeve që vazhduan të jetonin me plagët e luftës.

Prandaj, sa më shumë e shihja të përsëritur sloganin, aq më shumë më lindte një mendim tjetër: liria nuk duhet të privatizohet politikisht dhe as të kufizohet brenda një emri të vetëm. Askush nuk duhet ta përvetësojë tërësisht një histori që është ndërtuar nga sakrifica e shumë brezave. Mund të ketë figura që e simbolizojnë një periudhë, organizata që kanë pasur rol vendimtar dhe njerëz që kanë dhënë një kontribut të jashtëzakonshëm, por historia e lirisë së një populli është gjithmonë më e madhe se çdo individ dhe më jetëgjatë se çdo parti politike.

Në këtë kuptim, rruga nga Dardana deri në hyrje të Graçanicës e në Prishtinë e gjithë andej Kosovës më dukej sikur shtronte një pyetje që shkonte përtej vetë sloganit: Kujt i përket liria?

Përgjigjja, për mua, është e thjeshtë: liria i përket popullit. U përket atyre që sakrifikuan për të, por edhe atyre që lindën pas luftës dhe nuk e kanë njohur drejtpërdrejt robërinë. U përket familjeve të dëshmorëve, por edhe fëmijëve që sot duhet të kenë të drejtën ta ndërtojnë jetën e tyre pa u detyruar të largohen nga vendi. U përket atyre që luftuan dje, por edhe atyre që sot punojnë me ndershmëri për ta ndërtuar shtetin.

Dhe fakti që këtë mesazh e shihja deri në hyrje të Graçanicës e në Prishtinë, në një hapësirë ku bashkëjetojnë kujtime, identitete dhe narrativa të ndryshme historike, e bënte reflektimin edhe më politik. Kosova e lirë nuk mund të ndërtohet vetëm mbi kujtesën e asaj që kemi kaluar; ajo duhet të ndërtohet edhe mbi aftësinë për ta shndërruar lirinë e fituar në një rend demokratik ku çdo qytetar, pavarësisht përkatësisë së tij, ndihet i sigurt dhe i barabartë para shtetit.

Sepse prova përfundimtare e lirisë nuk është sa herë e shkruajmë emrin e saj nëpër rrugë. Prova e saj është çfarë shteti ndërtojmë nën atë emër.

Kështu, ajo rrugë nga Dardana, përmes Gjilanit, Bresalcit, Slivovës e Badovcit, deri në hyrje të Graçanicës e në Prishtinë, për mua nuk ishte më vetëm një udhëtim gjeografik. Dalëngadalë ishte shndërruar në një udhëtim përmes kujtesës sonë politike. Në çdo përsëritje të sloganit dukej sikur historia na kujtonte çmimin e asaj që kemi fituar, por njëkohësisht na kërkonte të mendonim për atë që ende nuk kemi përfunduar.

Sepse liria mund të ketë emër, por mbi të gjitha duhet të ketë kuptim. Dhe kuptimin e saj nuk e përcakton vetëm mënyra se si e fituam dje, por mënyra se si dimë ta përdorim sot dhe çfarë Kosove arrijmë të ndërtojmë nesër

E komentuam gjatë këtë pamje me Tefikun, ndërsa vazhdonim rrugën. Sa më shumë që përballeshim me mbishkrimin “Liria ka emër”, aq më shumë biseda jonë largohej nga vetë slogani dhe kthehej te historia që qëndronte pas saj. Nuk mund ta mohoj se na pushtoi një ndjenjë e veçantë krenarie dhe emocioni. Zemra na u bë mal, jo thjesht nga madhështia e fjalëve të shkruara përgjatë rrugëve, por nga ajo që ne e lexonim pas tyre: lidhjen e fortë që një pjesë e madhe e popullit vazhdon ta ruajë me Ushtrinë Çlirimtare të Kosovës dhe me kujtesën e luftës për çlirim.

Dhe natyrshëm na lindi pyetja: si mund të mos mbetet e fuqishme në kujtesën e një populli një ushtri që ai e lidh me çlirimin e vet? Si mund të harrohet një periudhë në të cilën njerëzit morën përsipër rrezikun më të madh, atë të jetës, duke besuar se liria nuk mund të mbetej përgjithmonë vetëm dëshirë e përcjellë nga një brez te tjetri?

Për shumë qytetarë të Kosovës, UÇK-ja nuk përfaqëson vetëm një formacion ushtarak të një periudhe të caktuar. Në kujtesën kolektive ajo lidhet me fazën përfundimtare të një historie shumë më të gjatë politike: me përpjekjet për të drejta, me demonstratat, burgosjet politike, rezistencën qytetare dhe me luftën e viteve 1998–1999. Pikërisht për këtë arsye raporti emocional me UÇK-në nuk mund të kuptohet vetëm përmes historisë ushtarake; ai duhet parë edhe përmes mënyrës se si shoqëritë ndërtojnë kujtesën e tyre për çlirimin, sakrificën dhe humbjet.

Sepse liria që sot mund të duket e vetëkuptueshme nuk ishte e tillë për brezat që jetuan para nesh. Për një kohë të gjatë ajo ishte kërkesë politike, ëndërr familjare, ideal kombëtar dhe shpresë që përcillej ndër breza. Kishte njerëz që e kërkuan përmes fjalës dhe veprimtarisë politike, të tjerë përmes protestës e rezistencës paqësore dhe, në rrethanat e fundit të viteve nëntëdhjetë, kishte edhe nga ata që zgjodhën rezistencën e armatosur.

Prandaj, dashuria dhe respekti që shihnim të shprehur për UÇK-në përgjatë atyre rrugëve na dukeshin të kuptueshme në kontekstin e kësaj kujtese. Ato flisnin për një shoqëri që ende e ka shumë pranë përvojën e luftës. Vetëm pak dekada na ndajnë nga koha kur shumë familje humbën njerëzit e tyre, kur mijëra qytetarë u dëbuan nga shtëpitë dhe kur e ardhmja e Kosovës ishte krejtësisht e pasigurt. Për familjet që e kanë përjetuar drejtpërdrejt atë kohë, historia nuk është ende diçka e largët; ajo jeton në fotografi, në varre, në tregime familjare dhe në kujtimet e njerëzve që janë ende mes nesh.

Megjithatë, pikërisht sepse kjo histori është kaq e rëndësishme, ajo meriton të ruhet përtej interesave të ditës dhe përtej përvetësimeve partiake. UÇK-ja nuk duhet të reduktohet në pronë politike të askujt. Luftëtarët e saj vinin nga familje, bindje dhe shtresa të ndryshme të shoqërisë. Sakrifica e tyre nuk ishte bërë për një parti të së ardhmes, por për një ideal që në vetëdijen e tyre ishte shumë më i madh: çlirimin e Kosovës.

Kjo është arsyeja pse edhe sloganin “Liria ka emër” unë do ta lexoja në kuptimin e tij më të gjerë. Po, në një kapitull vendimtar të historisë sonë të re, liria lidhet fuqishëm me emrin e UÇK-së. Por pas atij emri qëndrojnë mijëra emra njerëzish: dëshmorë, luftëtarë, civilë të vrarë, të zhdukur, familje të dëbuara, gra e burra që mbajtën familjet gjallë në rrethana të jashtëzakonshme, si dhe breza të tërë që para luftës kishin punuar e sakrifikuar për të drejtat e Kosovës. Në procesin që çoi drejt çlirimit ishte vendimtare gjithashtu ndërhyrja e NATO-s dhe mbështetja ndërkombëtare.

Prandaj, ndërsa bisedonim me Tefikun dhe shihnim ato mbishkrime njëri pas tjetrit, krenaria jonë nuk buronte vetëm nga kujtimi i një ushtrie. Buronte nga mendimi se një popull që për një kohë kaq të gjatë e kishte kërkuar lirinë, më në fund kishte arritur ta jetonte atë. Dhe kjo është një ndjenjë që nuk matet vetëm me argumente politike; ajo është pjesë e kujtesës dhe e përvojës njerëzore të një shoqërie.

Por respekti më i madh ndaj atyre që luftuan për lirinë nuk është vetëm t’i kujtojmë. Është të ndërtojmë një vend që e justifikon sakrificën e tyre. Nëse dje patriotizëm ishte gatishmëria për ta mbrojtur Kosovën, sot patriotizëm duhet të jetë gatishmëria për ta ndërtuar atë: me drejtësi, institucione të ndershme, arsim cilësor, zhvillim dhe barazi para ligjit.

Sepse UÇK-ja i përket historisë së Kosovës, ndërsa liria duhet t’u përkasë të gjithëve. Dhe ndoshta pikërisht këtu qëndron kuptimi më i thellë i asaj që ndjemë atë ditë: mirënjohja ndaj atyre që kontribuuan për ta sjellë lirinë duhet të shoqërohet gjithmonë me përgjegjësinë tonë për ta bërë atë të denjë për brezat që do të vijnë.

UÇK – vetëm tri shkronja. Tri shkronja të shkurtra për t’u shqiptuar e për t’u shkruar, por tepër të mëdha për t’u përmbledhur në kuptimin që kanë marrë në historinë më të re të Kosovës. Brenda tyre nuk qëndron vetëm historia e një formacioni të armatosur dhe as vetëm një kapitull i luftës së viteve 1998–1999. Për shumë shqiptarë, ato tri shkronja janë bërë simbol i një historie shumë më të gjatë, të mbushur me përpjekje për liri, me rezistencë, burgosje politike, përndjekje, dhunë dhe vuajtje të përcjella nga një brez te tjetri.

Kur themi UÇK, prandaj, nuk flasim vetëm për momentin kur u shfaq publikisht Ushtria Çlirimtare e Kosovës. Për ta kuptuar peshën politike dhe emocionale që ky emër mori në shoqërinë kosovare, duhet të shikojmë shumë më prapa në histori. Duhet të kujtojmë brezat që, në periudha dhe rrethana të ndryshme, artikuluan kërkesa për të drejta kombëtare, për barazi, për vetëvendosje dhe për liri. Duhet të kujtojmë njerëzit që për bindjet dhe veprimtarinë e tyre politike kaluan vite në burgje, familjet që përjetuan përndjekje dhe të gjithë ata që e bartën idenë e lirisë edhe atëherë kur realizimi i saj dukej tepër i largët.

Në këtë kuptim, UÇK-ja nuk lindi në një zbrazëti historike. Ajo u shfaq në fund të një shekulli të trazuar, mbi një terren të mbushur me kujtime, pakënaqësi dhe përvoja politike të grumbulluara ndër dekada. Përpara saj kishin ekzistuar forma të tjera të rezistencës dhe të organizimit shqiptar. Kishte pasur protesta e demonstrata, veprimtari ilegale politike, burgosje, kërkesa për avancimin e statusit të Kosovës dhe, veçanërisht gjatë viteve nëntëdhjetë, një rezistencë të gjerë paqësore dhe ndërtimin e institucioneve paralele shqiptare. Secila prej këtyre përvojave përbënte një pjesë të historisë që e parapriu luftën.

Prandaj, tri shkronjat U-Ç-K ngërthejnë shumë më tepër sesa mund të tregojë vetë shkurtimi. Ato bartin kujtesën e të burgosurve politikë që lanë vite të jetës së tyre pas grilave; të familjeve që jetuan nën presion e pasiguri; të studentëve që dolën në demonstrata; të intelektualëve dhe veprimtarëve që kërkuan të drejta; të njerëzve që u detyruan të largoheshin nga vendi; dhe, në kapitullin e fundit të konfliktit, të atyre që vendosën t’i bashkoheshin rezistencës së armatosur.

Por brenda këtyre tri shkronjave gjendet edhe një histori e madhe njerëzore. Lufta nuk përbëhet vetëm nga betejat dhe emrat e komandantëve. Pas saj qëndrojnë familje, nëna që humbën fëmijët, fëmijë që u rritën pa prindër, njerëz të zhdukur, civilë të vrarë, shtëpi të djegura dhe një popullsi që në vitin 1999 përjetoi dëbime masive. Kjo është arsyeja pse kujtesa e UÇK-së për shumë njerëz ndërthuret pazgjidhshmërisht me kujtesën e vuajtjes dhe të çlirimit.

Në të njëjtën kohë, historia duhet parë në tërësinë e saj. Përfundimi i luftës dhe çlirimi i Kosovës u përcaktuan edhe nga një dimension vendimtar ndërkombëtar, veçanërisht nga ndërhyrja e NATO-s në vitin 1999 dhe mbështetja e aleatëve perëndimorë. Prandaj historia e lirisë së Kosovës nuk është histori e një faktori të vetëm. Ajo është ndërthurje e rezistencës së brendshme, sakrificës së popullsisë, veprimtarisë politike e diplomatike dhe ndërhyrjes ndërkombëtare në një moment vendimtar.

Megjithatë, UÇK-ja mbetet një prej simboleve qendrore të këtij kapitulli historik, sepse përfaqësoi momentin kur një pjesë e shqiptarëve të Kosovës arriti në bindjen se rrugët e mëparshme nuk po mjaftonin dhe se rezistenca e armatosur ishte bërë e pashmangshme. Mund të diskutohen rrethanat, strategjitë, vendimet dhe individët – dhe historiografia serioze duhet ta bëjë këtë pa frikë – por nuk mund të kuptohet historia politike e Kosovës së fundviteve nëntëdhjetë pa kuptuar arsyet që çuan në lindjen dhe rritjen e UÇK-së.

Dhe ndoshta pikërisht këtu qëndron pesha e jashtëzakonshme e këtyre tri shkronjave: janë të vogla në shkrim, por mbajnë mbi vete peshën e një historie të tërë. Një histori në të cilën liria nuk erdhi brenda një dite dhe nuk u krijua nga një njeri i vetëm. Ajo u kërkua nga shumë breza, u pagua me shumë vuajtje dhe, kur më në fund erdhi, mbante brenda saj ëndrrat e atyre që nuk arritën ta jetonin.

UÇK-ja është simbol i lirisë, sepse në kujtesën e shqiptarëve të Kosovës ajo lidhet me një nga momentet më vendimtare të historisë sonë të re, me kohën kur kërkesa shumëvjeçare për liri mori formën e rezistencës së armatosur. Liria, në këtë kuptim, nuk është vetëm një fjalë e bukur që sot e shqiptojmë pa frikë. Ajo është përfundimi i një rruge të gjatë, të mbushur me përpjekje politike, demonstrata, burgosje, rezistencë, sakrifica dhe, në fund, luftë. Për shumë shqiptarë, emri i UÇK-së mbetet i lidhur pikërisht me atë çast historik kur liria pushoi së qeni vetëm ëndërr dhe u shndërrua në një kërkesë për të cilën njerëzit ishin të gatshëm të rrezikonin edhe jetën.

UÇK-ja është simbol i jetës, sado paradoksale të duket që një ushtri të lidhet me këtë fjalë. Sepse lufta në vetvete sjell vdekje, dhimbje dhe shkatërrim, por për ata që iu bashkuan rezistencës, qëllimi i deklaruar nuk ishte lufta për hir të luftës. Ishte mundësia për të jetuar të lirë, për të mos u përndjekur, për të mos u dëbuar nga shtëpia dhe për t’ua lënë brezave të ardhshëm një jetë me më shumë dinjitet e siguri. Pikërisht për këtë arsye, në kujtesën e shumë familjeve kosovare, sakrifica e luftës lidhet me vazhdimin e jetës së një populli në vendin e vet.

UÇK-ja është simbol i atdheut, sepse atdheu nuk është vetëm territori i shënuar me kufij në hartë. Atdheu është shtëpia, toka, gjuha, kujtesa, varret e të parëve dhe e drejta për të jetuar pa frikë në vendin tënd. Kur njerëzit vendosin ta rrezikojnë jetën për të gjitha këto, atdheu pushon së qeni një nocion abstrakt dhe merr fytyra konkrete njerëzore. Merr fytyrën e atij që luftoi, të familjes që hapi derën për të strehuar të tjerët, të nënës që humbi djalin apo vajzën, të civilit që u vra dhe të refugjatit që u kthye përsëri në shtëpinë e vet.

UÇK-ja është simbol i shqiptarisë, jo në kuptimin e një shqiptarie që duhet të ndërtohet kundër të tjerëve, por të një vetëdijeje historike që i bashkoi shqiptarët përtej vendbanimeve dhe kufijve. Lufta e Kosovës pati jehonë të fuqishme ndër shqiptarët në Shqipëri, Maqedoninë e Veriut, Mal të Zi, Luginën e Preshevës dhe në diasporën e gjerë shqiptare. Ndihma financiare, humanitare, politike dhe forma të tjera të solidaritetit dëshmuan se Kosova nuk përjetohej vetëm si çështje e njerëzve që jetonin brenda kufijve të saj. Për shumë shqiptarë jashtë Kosovës, ajo u bë një çështje e përbashkët kombëtare dhe njerëzore.

Në këtë kuptim, UÇK-ja u bë edhe një pikë rreth së cilës u shfaq një solidaritet i gjerë shqiptar. Njerëz që nuk njiheshin mes vete, që jetonin mijëra kilometra larg njëri-tjetrit dhe që kishin përvoja krejt të ndryshme jetësore, u lidhën rreth shqetësimit për fatin e Kosovës. Diaspora luajti një rol të rëndësishëm në këtë mobilizim. Ajo e mbështeti Kosovën, e ngriti zërin e saj në vendet ku jetonte dhe kontribuoi në forma të ndryshme në përpjekjen e përgjithshme për liri.

UÇK-ja është simbol i rezistencës. Por edhe kjo rezistencë duhet vendosur brenda vazhdimësisë historike. Përpara se të ekzistonte UÇK-ja, kishte pasur breza të tërë që kishin kundërshtuar shtypjen në mënyra të ndryshme. Kishte pasur demonstrata, të burgosur politikë, veprimtarë ilegalë, intelektualë që artikulonin kërkesat kombëtare dhe, në vitet nëntëdhjetë, një rezistencë të gjerë paqësore. UÇK-ja përfaqësoi fazën e armatosur të kësaj historie shumë më të gjatë dhe u bë një nga faktorët qendrorë të zhvillimeve që çuan drejt përfundimit të luftës në vitin 1999.

Prandaj, kur sot thuhet se “Liria ka emër”, për shumë njerëz një prej emrave më të fuqishëm të saj është UÇK-ja. Por historia e lirisë së Kosovës është aq e madhe sa nuk mund të mbyllet në një emër të vetëm. Ajo përfshin rezistencën politike dhe qytetare, sakrificën e popullsisë, luftën e UÇK-së, veprimtarinë diplomatike dhe ndërhyrjen vendimtare të NATO-s në vitin 1999. Pikërisht ndërthurja e këtyre faktorëve e solli Kosovën në kapitullin e ri historik që pasoi luftën.

Dhe mbi të gjitha, UÇK-ja është pjesë e kujtesës së atdheut. Një histori e ndërtuar mbi sakrificën e kaq shumë njerëzve është më e madhe se interesat e përkohshme të politikës ditore. Dëshmorët nuk ranë për poste, privilegje apo pushtet; në kujtesën që kemi ndërtuar për ta, ata ranë me bindjen se brezat pas tyre do të jetonin në një Kosovë të lirë.

Prandaj, për mua, këto tri pohime bashkohen në një të vetëm: UÇK-ja është simbol i lirisë, sepse luftoi për mundësinë e një jete të lirë; është simbol i shqiptarisë, sepse rreth Kosovës u bashkua solidariteti i shqiptarëve kudo që jetonin; dhe është simbol i rezistencës, sepse përfaqësoi momentin kur një pjesë e popullit vendosi se nuk mund ta pranonte më gjendjen ekzistuese.

Por nderimi më i madh që mund t’i bëjmë kësaj historie nuk është vetëm ta shkruajmë emrin e saj nëpër mure e rrugë. Është të ndërtojmë një Kosovë që e meriton çmimin e paguar për lirinë. Sepse UÇK-ja i përket historisë së luftës për atdheun, ndërsa përgjegjësia për ta bërë atë atdhe të drejtë, demokratik dhe të denjë u përket brezave që patën fatin ta jetojnë lirinë.

Dhe pikërisht këtu, përballë mbishkrimit “Liria ka emër”, lind një pyetje që është e vështirë të anashkalohet: përse disa prej drejtuesve të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës ndodhen sot në Hagë? Përse njerëz që për një pjesë të madhe të shoqërisë kosovare lidhen me një kapitull vendimtar të luftës për çlirim duhet të presin larg vendit të tyre përfundimin e një procesi gjyqësor që do të vendosë për përgjegjësinë individuale të secilit prej tyre?

Është një pyetje që në Kosovë nuk përjetohet vetëm juridikisht. Ajo është njëkohësisht historike, politike dhe thellësisht emocionale. Sepse për shqiptarët emrat e të akuzuarve në Hagë lidhen me vitet kur Kosova kalonte nëpër një nga periudhat më të rënda të historisë së saj të re. Ata nuk shfaqen në kujtesën e këtij brezi vetëm si emra të një aktakuze të sotme, por si figura të një kohe kur zhvillohej lufta dhe kur e ardhmja politike e Kosovës ishte ende e pasigurt.

Jemi njëkohësisht afër dhe larg 16 shtatorit. Afër, sepse ditët tashmë mund të numërohen; larg, sepse kur njeriu pret një vendim që e konsideron të rëndësishëm, koha ndryshon ritmin e saj. Ora vazhdon të punojë, akrepat lëvizin, ditët ndërrohen, por pritja sikur e ngadalëson kohën. Çdo orë bëhet më e gjatë dhe çdo ditë bart me vete të njëjtën pyetje: çfarë do të sjellë 16 shtatori?

Ne po presim.

Po presim një verdikt për të cilin dëshirojmë, me gjithë fuqinë e shpresës sonë, që të jetë i mbarë, dhe do të jetë. Po presim që drejtësia të flasë mbi bazën e provave, që prezumimi i pafajësisë të mos mbetet vetëm një parim i shkruar në dokumente juridike dhe që në fund të këtij procesi secili të gjykohet në bazë të drejtësisë. Sepse kur një proces zgjat me vite, nuk janë vetëm të akuzuarit që jetojnë me peshën e pritjes; presin familjet e tyre, bashkëluftëtarët, miqtë dhe një pjesë e madhe e shoqërisë që i ka përcjellë këto zhvillime me ankth.

Në Kosovë kjo pritje ka edhe një dimension tjetër. Ajo prek një prej pjesëve më të ndjeshme të kujtesës sonë politike: luftën e UÇK-së dhe çlirimin e Kosovës. Për këtë arsye, Haga për shumë njerëz nuk është vetëm një adresë gjykate. Ajo është bërë vendi drejt të cilit janë drejtuar pyetje, shqetësime, kundërshtime dhe shpresa. Ekziston një bindje e fortë te  qytetarët se njerëzit që identifikohen si çlirimtarë po mbahen padrejtësisht larg Kosovës.

E megjithatë, në ditët e pritjes, emocioni nuk njeh gjithmonë gjuhën e ftohtë të procedurës. Sikur pret e gjithë Kosova. Presin shtëpitë ku fotografitë e luftës ende qëndrojnë në mure. Presin familjet që e mbajnë kujtesën e viteve të luftës si pjesë të historisë së tyre personale. Presin bashkëluftëtarët që kujtojnë malet, netët e gjata dhe pasigurinë e asaj kohe. Dhe, në gjuhën poetike të kësaj pritjeje, duket sikur edhe zogjtë e maleve tona e njohin historinë e atyre që dikur morën rrugët e maleve për të luftuar.

Sepse bijtë dhe bijat tona nuk dolën në male për të marrë ajër të pastër. Nuk dolën për shëtitje dhe as për të bërë “hiking”. Mali i asaj kohe nuk ishte hapësirë rekreacioni. Ishte strehë, front, rrezik dhe kufi ndërmjet jetës e vdekjes. Ata që iu bashkuan UÇK-së e bënë këtë me bindjen se po hynin në një luftë për lirinë e vendit të tyre. Askush që merr një armë dhe niset drejt një fronti nuk e di nëse do të kthehet. Pikërisht këtu qëndron pesha njerëzore e atij vendimi.

Ata dolën sepse besonin se Kosovës duhej t’i vinte një ditë liria.

Dolën për dritë.

Por edhe fjala dritë duket e vogël përballë asaj që përfaqëson liria për një njeri që e ka përjetuar mungesën e saj. Drita ndriçon një hapësirë; liria i jep kuptim jetës brenda asaj hapësire. Sepse çfarë vlere ka jeta kur njeriu nuk mund të vendosë për fatin e vet, kur jeton me frikë, kur të drejtat varen nga vullneti i pushtetit dhe kur e ardhmja e fëmijëve të tij mbetet e pasigurt?

Historia e çlirimit është më e madhe se çdo sallë gjyqi.

Dhe ndërsa afrohet 16 shtatori, ora vazhdon të trokasë. Ndonjëherë duket sikur akrepat e saj ecin me një ngadalësi të padurueshme. Por koha nuk ndalet. Ajo ka një cilësi që pushteti, politika dhe madje edhe emocionet tona nuk mund ta ndryshojnë: vazhdon të ecë. Ne duam të besojmë se, në fund, bashkë me kohën del në dritë edhe e vërteta.

Prandaj presim.

Dhe unë shpresoj që të vijë dita kur ata të shpallen të pafajshëm, ashtu siç janë të tillë, të marrin rrugën e kthimit drejt Kosovës; të kalojnë përsëri nëpër këto rrugë ku sot, nga Dardana e Gjilani, nga Bresalci e Badovci e deri në hyrje të Graçanicës e në Prishtinë e gjithandej Kosovës, shkruhet me shkronja të mëdha: “Liria ka emër.”

Atëherë ndoshta do ta kuptojmë edhe më fuqishëm se liria nuk është vetëm ajo që fitohet në luftë. Liri është edhe drejtësia. Liri është e vërteta. Liri është mundësia që historia të mos shkruhet nga paragjykimi, por nga faktet.

Deri atëherë, ne presim.

Ora troket. Akrepat lëvizin ngadalë. 16 shtatori afrohet.

Dhe mbi gjithë këtë pritje mbetet një e vërtetë që nuk duhet harruar: ata djem e vajza që morën rrugët e maleve nuk u nisën atje për aventurë. U nisën me bindjen se po luftonin që një popull të jetonte i lirë. Shumë prej tyre nuk u kthyen kurrë. Të tjerët e panë ditën e lirisë.

Sepse drita është e madhe, jeta është e shtrenjtë, por për atë që e kanë njohur mungesën e saj, liria bëhet arsyeja për të cilën edhe jeta është vënë në rrezik.

Ndoshta pikërisht këtu qëndron madhështia, por edhe tragjedia e çdo përpjekjeje për liri. Njeriu është i përkohshëm, ndërsa ideali për të cilin ai sakrifikohet mund të jetë i përjetshëm. Ata që në periudha të ndryshme të historisë vendosën ta rrezikonin jetën për vendin e tyre e dinin se mund të mos e shihnin ditën për të cilën luftonin. Disa vërtet nuk e panë. Por pikërisht sepse pati njerëz që vendosën një ideal më të madh se jetën e tyre personale, brezat që erdhën pas tyre patën mundësinë ta jetonin atë që të tjerët vetëm e kishin ëndërruar.

Liria nuk vdes bashkë me njeriun që lufton për të. Ajo kalon nga një brez te tjetri, si një amanet i heshtur. Një brez e kërkon, një tjetër lufton për të, një tjetër e fiton, ndërsa brezat që vijnë më pas kanë detyrën më të vështirë nga sa duket: ta ruajnë. Sepse historia na mëson se liria nuk është një pronë që fitohet një herë dhe pastaj mbetet përgjithmonë e paprekshme. Ajo mund të dobësohet nga padrejtësia, nga abuzimi me pushtetin, nga korrupsioni, nga heshtja qytetare dhe nga harresa e çmimit me të cilin është arritur.

Prandaj brezat e lindur në liri kanë një përgjegjësi të veçantë. Ata nuk duhet ta duan lirinë më pak vetëm pse nuk e kanë njohur robërinë. Përkundrazi, duhet ta kuptojnë se privilegji më i madh që kanë është pikërisht mundësia për të jetuar pa përjetuar atë që përjetuan brezat para tyre. Nuk është e nevojshme ta humbasësh lirinë për ta kuptuar sa e çmuar është. Historia duhet të na mësojë ta çmojmë atë përpara se të rrezikohet.

Kjo është arsyeja pse liria duhet dashur si vetë jeta. Madje, në një kuptim historik, ajo shkon përtej jetës individuale. Jeta që na është dhënë është vetëm e jona dhe përfundon me ne; liria që ruajmë sot u mbetet edhe atyre që ende nuk kanë lindur. Ne jemi vetëm një hallkë në një zinxhir shumë më të gjatë: kemi trashëguar diçka nga ata që ishin para nesh dhe kemi detyrimin moral t’ua dorëzojmë të paprekur, madje më të fortë, atyre që do të vijnë pas nesh.

Kështu duhet kuptuar edhe sakrifica e atyre që dhanë jetën për Kosovën. Nderimi i tyre nuk qëndron vetëm në monumente, kurora lulesh, përvjetorë apo slogane. Nderimi më i madh është të mos e shpërdorojmë lirinë për të cilën ata nuk kursyen jetën. Nëse ata sakrifikuan të ardhmen e tyre që ne të kishim një të ardhme, atëherë përgjegjësia jonë është që lirinë e fituar ta shndërrojmë në drejtësi, dinjitet, zhvillim dhe siguri për brezat që vijnë.

Ajo duhet të kalojë nga dora në dorë dhe nga brezi në brez, jo si një trofe për t’u ekspozuar, por si një përgjegjësi për t’u mbrojtur. Secila gjeneratë duhet ta marrë nga paraardhësit e saj dhe t’ia dorëzojë gjeneratës tjetër më të sigurt, më të plotë dhe më të denjë.

Ora e pritjes vazhdon të ecë. Ndoshta më ngadalë nga sa do të dëshironim ne, ndoshta me atë rëndesën që vetëm pritja di t’ia japë kohës, por ajo ecën. Akrepat nuk janë ndalur dhe as koha nuk mund të mbahet peng përgjithmonë. Askush nuk mund ta ndalë ardhjen e mëngjesit, ashtu siç askush nuk mund ta ndalë pranverën kur i ka ardhur koha. Mund të zgjasë nata, mund të jetë dimri i ashpër, por as nata nuk është e përjetshme dhe as dimri nuk e ka fjalën e fundit.

Kështu dua ta shoh edhe këtë pritje.

Me shpresën se pas saj do të vijë një mëngjes i gëzuar. Me besimin se e vërteta, sado gjatë të kërkojë kohën e vet, në fund duhet të dalë në dritë. Dhe me dëshirën e madhe që ata që ne i kemi njohur dhe i kujtojmë si çlirimtarë të Kosovës, të dalin faqebardhë dhe të kthehen në vendin për lirinë e të cilit luftuan.

Sepse ata burra dhe ato gra që morën pjesë në luftën e Kosovës nuk hynë në një kapitull të zakonshëm të jetës së tyre. Shumë prej tyre lanë familjet, shtëpitë, profesionet dhe sigurinë personale dhe morën mbi vete rrezikun më të madh që mund të marrë një njeri: rrezikun për të mos u kthyer më. Në bindjen e tyre, qëllimi ishte që të tjerët të mund të jetonin ndryshe – të jetonin të lirë, pa frikën e përhershme për atë që mund të sillte dita e nesërme.

Shumë prej tyre nuk e panë kurrë Kosovën e pasluftës.

Ranë përpara se ta shihnin flamurin të valonte në një Kosovë të pavarur. Nuk e përjetuan shpalljen e pavarësisë, nuk i panë institucionet e shtetit dhe nuk patën mundësinë të ecin të lirë nëpër rrugët për të cilat kishin luftuar. Pikërisht për këtë arsye, ne që patëm fatin ta jetojmë këtë kohë kemi edhe detyrimin që historinë e tyre ta ruajmë me dinjitet dhe pa e shndërruar në pronë të interesave të përkohshme politike.

Sot një pjesë e betejës për mënyrën se si do të kuptohet ajo histori zhvillohet larg Kosovës, në Hagë. Në këtë kuptim, edhe në Hagë Kosova duhet të mbrohet me të vërtetën.

Të mbrohet me fakte.

Të mbrohet me argumente.

Të mbrohet me bindjen se drejtësia e vërtetë nuk ka nevojë as për mit, as për paragjykim, sepse ajo duhet të mbështetet vetëm mbi atë që mund të provohet.

Unë dua të besoj se ata do të dalin faqebardhë. Është shpresa dhe bindja ime. Pikërisht respektimi i dashurisë ndaj atdheut e bën më të fuqishëm argumentin tonë: ne mund ta mbrojmë me gjithë forcën tonë historinë e luftës çlirimtare dhe njerëzit që e sollën atë.

Sepse liria e Kosovës nuk mund të dal në bankën e të akuzuarve. Sepse liria nuk mund të jetë fajtore.

Mund të gjykohen njerëz për veprime konkrete që u atribuohen dhe gjykata duhet të përcaktojë nëse ato akuza provohen apo jo. Por nuk mund të gjykohet e drejta e një populli për të qenë i lirë. Nuk mund të dënohet aspirata për liri dhe as të rishkruhet me një aktgjykim e gjithë historia e një populli.

Liria nuk është vepër penale.

Ajo nuk mund të dënohet në Hagë, as në ndonjë gjykatë tjetër, sepse gjykatat gjykojnë përgjegjësi individuale, jo të drejtën e popujve për të jetuar të lirë. Për ne, UÇK-ja mbetet e lidhur pazgjidhshmërisht me luftën për lirinë dhe pavarësinë e Kosovës. Ajo ishte një prej forcave qendrore të rezistencës së armatosur në kapitullin përfundimtar të një përpjekjeje shumë më të gjatë historike. Bashkë me rezistencën politike e qytetare të viteve të mëparshme, sakrificën e popullsisë dhe ndërhyrjen vendimtare të NATO-s, lufta e saj u bë pjesë e procesit historik që e çoi Kosovën nga shtypja dhe lufta drejt çlirimit dhe, më vonë, drejt pavarësisë.

Prandaj ora e pritjes le të ecë.

Le të ecë edhe kur na duket e padurueshme ngadalësia e saj.

Sepse asnjë orë nuk mund të ecë prapa përgjithmonë. Pas natës vjen mëngjesi dhe pas dimrit vjen pranvera. Ne presim që pas kësaj pritjeje të vijë drejtësia dhe që e vërteta të dalë më e fortë se çdo dyshim.

Dhe për këtë arsye, në fund të gjithë kësaj pritjeje, dua ta them thjesht: Rrofsh, Kosovë!

Rrofsh me bijtë dhe bijat e tua që të deshën më shumë se rehatinë e tyre, që të mbrojtën kur ishe në ditët më të vështira dhe që besuan se një ditë do të bëheshe e lirë.

Rrofsh Kosovë, me kujtesën tënde, me plagët e tua dhe me lirinë tënde. Sepse njerëzit kalojnë, proceset përfundojnë dhe gjykatat një ditë i mbyllin dyert e tyre, por një popull që e ka fituar të drejtën të jetojë i lirë duhet ta ruajë atë liri brez pas brezi.

Liria nuk dënohet. Liria ruhet. Liria jetohet me çlirimtarët e saj dhe ata që vijnë pas.

Dhe Kosova duhet të jetojë e lirë – përgjithmonë.

2 Shtator, 2026
Prishtinë