Presidenti në Haxh dhe gjunjëzimi i shtetit laik shqiptar

Jo ta ringjallim diktaturën, por ta ringjallim dinjitetin e shtetit

Nga Asllan Dibrani – Luani

Kur besimi privat bëhet çështje shtetërore

Kur Presidenti i një shteti laik shfaqet publikisht në një ritual fetar ndërkombëtar, nuk kemi më të bëjmë vetëm me një akt personal besimi. Kemi të bëjmë me një çështje shtetërore, me një mesazh politik dhe me një plagë të rëndë në trupin e Republikës.

Shqipëria është shtet laik. Kjo nuk është fjali zbukurimi në Kushtetutë. Është themel i shtetit modern shqiptar. Është garanci se shteti nuk i përket as xhamisë, as kishës, as teqesë, as asnjë qendre fetare brenda apo jashtë vendit. Shteti i përket qytetarit. Shteti i përket kombit. Shteti i përket të gjithëve.

Prandaj pyetja është e rëndë, por e domosdoshme: çfarë kërkon Presidenti i Republikës së Shqipërisë në Haxh, i shfaqur para botës me simbolikë fetare, ndërkohë që detyra e tij është të përfaqësojë unitetin e të gjithë qytetarëve shqiptarë?

Kjo nuk është pyetje kundër fesë. Kjo nuk është pyetje kundër besimtarit. Kjo nuk është pyetje kundër askujt që lutet, beson apo ndjek rrugën e vet shpirtërore. Besimi është çështje personale, e brendshme dhe e respektueshme. Por posti i Presidentit nuk është pronë private. Ai është institucion. Dhe institucioni nuk ka fe.

Presidenti nuk përfaqëson një fe, por të gjithë qytetarët

Presidenti i Shqipërisë nuk është president vetëm i myslimanëve. Ai është president edhe i katolikëve, ortodoksëve, bektashinjve, protestantëve, ateistëve, agnostikëve dhe i çdo qytetari që e sheh shtetin si çati të përbashkët, jo si zgjatim të një identiteti fetar.

Një qytetar i thjeshtë mund të shkojë në Haxh, në kishë, në manastir, në teqe apo në çdo vend të shenjtë sipas bindjes së vet. Por kur atje shkon Presidenti, i identifikuar me titullin e kreut të shtetit, i shoqëruar nga vëmendja publike dhe nga protokolli, ai nuk përfaqëson më vetëm veten. Ai merr me vete flamurin, stemën, Republikën dhe emrin e Shqipërisë.

Këtu fillon problemi.

Shqipëria nuk është shtet fetar

Sepse Shqipëria nuk është shtet fetar. Shqipëria nuk është degë shpirtërore e asnjë qendre të huaj. Shqipëria nuk është as Arabi, as Turqi, as Iran, as Vatikan. Shqipëria është Shqipëri: vend i një kombi të lashtë, me gjuhë, histori, kulturë dhe identitet të vetin.

Rilindësit tanë nuk e ndërtuan kombin mbi ndarje fetare. Ata e ndërtuan mbi gjuhën shqipe, mbi flamurin, mbi kujtesën historike dhe mbi idealin se shqiptarët, pavarësisht besimit, janë një trup kombëtar. “Feja e shqiptarit është shqiptaria” nuk ishte thirrje kundër Zotit. Ishte kushtrim kundër copëtimit të kombit.

Sot, fatkeqësisht, duket se disa politikanë tanë e kanë harruar këtë amanet. Ata e përdorin flamurin në festa, por e lënë në hije kur vjen puna te vendimet e mëdha. Ata flasin për kombin në podiume, por përkulen para çdo simbolike të huaj kur u duhet imazh, lidhje, protokoll apo interes politik.

Ku është zëri i shtetit për plagët shqiptare?

A ka më dhimbje sesa të shohësh Presidentin e Shqipërisë në një ritual fetar jashtë vendit, ndërkohë që shqiptarët në trojet e tyre përballen me probleme reale?

Ku ishte zëri presidencial kur shqiptarët në Maqedoninë e Veriut kërkonin dinjitet, gjuhë dhe përfaqësim të barabartë?

Ku ishte shteti shqiptar kur çështjet kombëtare mbeteshin pa mbrojtje të fuqishme diplomatike?

Ku është zëri i Tiranës zyrtare për Luginën e Preshevës, për shqiptarët në Mal të Zi, për Çamërinë, për diasporën, për ruajtjen e gjuhës shqipe dhe për brezat që po rriten larg atdheut?

Pse udhëheqësit tanë gjejnë kohë për ceremoni fetare ndërkombëtare, por jo guxim të mjaftueshëm për beteja kombëtare?

Këto janë pyetje që nuk mund të mbulohen me fraza protokollare. Nuk mjafton të thuhet se “Presidenti ka të drejtë personale”. Po, si njeri privat ai ka të drejtë të besojë. Por si President ai ka detyrim të ruajë neutralitetin institucional. Dhe neutraliteti nuk është fjalë e bukur në letër. Neutraliteti është sjellje, vetëpërmbajtje dhe përgjegjësi publike.

Nëse Presidenti do të shfaqej me petk prifti në një meshë madhështore ndërkombëtare, a nuk do të ngrihej e njëjta pyetje? Nëse do të përfaqësohej shteti në një ceremoni fetare ortodokse, katolike, budiste apo ndonjë tjetër, a nuk do të hapej debati për karakterin laik të Republikës?

Pra, çështja nuk është feja islame. Çështja është parimi. Çështja është shteti. Çështja është kufiri i qartë mes besimit privat dhe funksionit publik.

Një President që nuk e kupton këtë kufi, e dobëson institucionin që përfaqëson.

Jo Enverin e diktaturës, por ndjenjën e shtetit

Dhe këtu lind ironia e hidhur: si ta ringjallim Enver Hoxhën?

Jo Enverin e burgjeve. Jo Enverin e dhunës politike. Jo Enverin e persekutimeve. Jo Enverin që e ndaloi fenë me forcë dhe ia shkeli njeriut të drejtën e ndërgjegjes. Ajo kohë është dënuar nga historia dhe nuk duhet të kthehet kurrë.

Por, në mënyrë simbolike, sot na duhet të ringjallim diçka që mungon: ndjenjën e shtetit. Vendosmërinë se shteti shqiptar nuk duhet të përkulet para asnjë qendre fetare, ideologjike apo politike të huaj. Bindjen se flamuri kombëtar nuk duhet të mbulohet nga asnjë simbol tjetër. Vetëdijen se Shqipëria duhet të mbetet shtet laik, kombëtar, modern dhe europian.

Në kohën e diktaturës, shteti e shtypi fenë me dhunë. Sot rreziku është i kundërt: politika po përkulet para fesë, ndërsa institucioni po humb dinjitetin laik. As njëra rrugë, as tjetra nuk janë shpëtim.

Shqiptarët nuk kanë nevojë për diktaturë ateiste.
Shqiptarët nuk kanë nevojë për shtet fetar.

Shqiptarët kanë nevojë për shtet kombëtar, laik, të drejtë, dinjitoz dhe të pakapur nga ndikimet e huaja.

Prandaj, kur themi “ta ringjallim Enverin”, nuk flasim për njeriun e diktaturës. Flasim për ta ringjallur shtetin e fortë në kuptimin institucional. Flasim për ta ringjallur seriozitetin e Republikës. Flasim për ta ringjallur bindjen se shteti nuk bëhet pelegrin, nuk bëhet predikues, nuk bëhet instrument i propagandës fetare dhe nuk bëhet fotografi për interesa të çastit.

Në një shtet serioz, Presidenti përfaqëson të gjithë qytetarët. Ai mund të ketë besimin e vet në zemër, por jo ta kthejë atë në imazh publik të institucionit. Ai mund të lutet privatisht, por nuk duhet ta veshë Republikën me petk ritual.

Sepse Republika nuk falet në emër të një feje. Republika u shërben të gjithëve.

Dhe këtu qëndron thelbi i gjykimit politik: Presidenti ka gabuar rëndë jo pse beson, por pse nuk e ndau qartë besimin e vet personal nga posti shtetëror. Ai ka gabuar jo pse shkoi si individ, por pse u pa si President. Ai ka gabuar jo ndaj një feje tjetër, por ndaj parimit laik të Republikës.

Ky gabim nuk është i vogël. Është simbolik. Dhe gabimet simbolike në politikë shpesh janë më të rrezikshme se gabimet administrative, sepse ato prekin vetëdijen e kombit.

Shqiptari nuk duhet ta humbasë veten me harresë

Sot shqiptarët përballen me një proces të heshtur tjetërsimi. Jo gjithmonë me dhunë. Jo gjithmonë me pushtim. Por me modele të importuara, me ndikime të jashtme, me para, me propagandë, me dobësim të shkollës shqipe, me zbehje të kujtesës historike, me tallje ndaj heronjve kombëtarë dhe me ngritje të figurave të huaja mbi figurat tona.

Ky është rreziku i madh: që shqiptari të mos e humbasë atdheun me luftë, por ta humbasë me harresë. Ta humbasë gjuhën në shtëpi. Ta humbasë flamurin në ndërgjegje. Ta humbasë Skënderbeun në histori. Ta humbasë Naimin, Fishtën, De Radën, Pashko Vasën, Hasan Prishtinën e gjithë korifenjtë tanë në pluhurin e indiferencës.

Një komb që harron vetveten, nuk ka nevojë ta pushtojë askush. Ai dorëzohet vetë.

Pikërisht për këtë arsye, sjellja e Presidentit nuk është çështje luksi mediatik. Është çështje e karakterit të shtetit. Është çështje e drejtimit që po merr Shqipëria. Është çështje e mesazhit që u jepet shqiptarëve brenda dhe jashtë kufijve.

Çfarë mesazhi u jepet shqiptarëve në diasporë, që luftojnë çdo ditë për t’u mësuar fëmijëve gjuhën shqipe?

Çfarë mesazhi u jepet shqiptarëve në Maqedoninë e Veriut, që kërkojnë barazi dhe respekt?

Çfarë mesazhi u jepet atyre që duan një Shqipëri europiane, laike dhe moderne?

Çfarë mesazhi u jepet të rinjve, kur shohin se shteti më shumë kujdeset për imazhe fetare sesa për mision kombëtar?

Presidenti duhej të ishte mbi ndarjet. Duhej të ishte zëri i përbashkët. Duhej të ishte figura që na kujton se para çdo bindjeje fetare, partiake apo krahinore, ne jemi shqiptarë.

Por në vend të kësaj, pamja publike na dha një mesazh të turbullt: Presidenti i një shteti laik në një ritual fetar, ndërkohë që kombi pret që ai të jetë në krye të betejave shqiptare.

Kur politika përkulet, shteti humb dinjitetin

Satira këtu shkruhet vetë.
Populli kërkon shtet, politika i jep spektakël.
Populli kërkon dinjitet, politika i jep fotografi.

Populli kërkon përfaqësim kombëtar, politika i jep ceremoni të huaja.
Populli kërkon zë, politika i jep heshtje.
Shqipëria nuk ka nevojë për President pelegrin. Shqipëria ka nevojë për President shtetar.

Shqipëria nuk ka nevojë për udhëheqës që shfaqen para simboleve të huaja. Ka nevojë për udhëheqës që ngrihen para plagëve të veta.

Shqipëria nuk ka nevojë për përkulje. Ka nevojë për shtyllë kurrizore.

Nuk është trimëri të shfaqesh në vende të largëta me simbolikë fetare. Trimëri është të dalësh hapur për gjuhën shqipe. Trimëri është të mbrosh shqiptarët kudo që janë. Trimëri është të mos e përdorësh fenë për imazh publik. Trimëri është ta mbash shtetin të pastër nga çdo përvetësim fetar, ideologjik apo partiak.

Në këtë pikë duhet të jemi të qartë: askush nuk kërkon luftë kundër fesë. Askush nuk kërkon ndalim besimi. Askush nuk kërkon kthim në errësirën e persekutimeve. Besimi le të jetojë i lirë në zemrën e njeriut, në familje, në bashkësi dhe në ndërgjegje.

Por shteti duhet të mbetet shtet.
Institucioni duhet të mbetet neutral.
Presidenti duhet të mbetet President i të gjithëve.
Kjo është vija e kuqe.

Nëse sot e kalojmë në heshtje këtë vijë, nesër do të kemi politikanë që garojnë kush shfaqet më fetar, kush fotografohet më shumë në ceremoni, kush merr më shumë pëlqime nga turmat e organizuara dhe kush e përdor besimin si dekor politik.

Kjo do të ishte vrasje e ngadaltë e laicitetit shqiptar.

Dhe pa laicitet, Shqipëria rrezikon unitetin e saj. Sepse shqiptarët nuk i bashkoi feja. Shqiptarët i bashkoi gjuha, gjaku, historia, flamuri dhe ideali kombëtar.

Feja në zemër, shteti në duart e kombit

Kjo është arsyeja pse Presidenti duhet të gjykohet politikisht dhe publikisht. Jo me urrejtje. Jo me fyerje. Jo me fanatizëm të kundërt. Por me forcën e argumentit, me dinjitetin e qytetarit dhe me ndërgjegjen kombëtare.

Sepse Presidenti nuk është mbi kritikën.
Presidenti nuk është mbi Kushtetutën.
Presidenti nuk është mbi parimin laik të shtetit.

Ai që pranon të jetë President, pranon edhe barrën e përfaqësimit të të gjithëve. Ai nuk ka luksin të sillet si individ i zakonshëm kur mban mbi supe Republikën.

Shqipëria nuk është pronë personale e askujt. Nuk është pronë e partive. Nuk është pronë e klerikëve. Nuk është pronë e ambasadave. Nuk është pronë e protokolleve të huaja.

Shqipëria është amanet.
Amanet i atyre që ranë për gjuhën shqipe.
Amanet i atyre që u burgosën për flamurin.
Amanet i atyre që u dogjën, u vranë, u dëbuan dhe u përndoqën për të mos u shuar emri shqiptar.

Dhe ky amanet nuk mund të shëtitet nëpër ceremoni fetare si dekor politik.
Prandaj sot nuk kërkojmë të ringjallet diktatura. Kërkojmë të ringjallet ndërgjegjja shtetërore.

Nuk kërkojmë të ndalohet feja. Kërkojmë të ndalohet përdorimi politik i fesë.
Nuk kërkojmë të fyhet besimtari. Kërkojmë të mbrohet qytetari.
Nuk kërkojmë shtet pa shpirt. Kërkojmë shtet me dinjitet.
Nuk kërkojmë President kundër fesë. Kërkojmë President mbi fetë.

Sepse Presidenti i Shqipërisë duhet të jetë si flamuri: i të gjithëve, mbi të gjithë, dhe jo i veshur me ngjyrën e asnjë riti të veçantë.

Feja le të mbetet në zemrën e njeriut.
Shteti le të mbetet në duart e kombit.

Dhe Presidenti, nëse e harron këtë dallim, duhet ta dëgjojë gjykimin e opinionit publik, sepse një Republikë që hesht kur cenohet laiciteti i saj, nesër mund të zgjohet pa dinjitet, pa busull dhe pa vetvete.