SERBIA NDËRMJET PËRBALLJES ME HISTORINË DHE DOMOSDOSHMËRISË PËR DISTANCIM NGA PROGRAMET DHE ELABORATET ANTISHQIPTARE

Terroristët serbë në manastir – Banjskë

Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha

Askush nuk e pranon humbjen lehtë, e aq më pak një humbje që i dhemb krenarisë, mitit dhe pretendimit të ngritur për dekada të tëra. Sidomos atëherë kur dihet, pa mjegull e pa zbukurime, se humbësja e vërtetë ka qenë Serbia. Pikërisht për këtë arsye, kujtesa jonë nuk guxon të zbehet, as vetëdija jonë të mpaket. Duhet ta mbajmë të kthjellët në mendje, si një të vërtetë që nuk shuhet me kohën, se politika serbe nuk ka qenë kurrë e pafajshme, as e rastësishme në veprimin e saj. Ajo ka pasur një fytyrë të njohur në të kaluarën, një prirje të dallueshme në të tashmen dhe, po të mos lexohet me kujdes, mund të shfaqet me të njëjtin thelb edhe në të ardhmen.

Prandaj, është e domosdoshme që të mos harrojmë kurrë se çfarë ka përfaqësuar ajo politikë- një vazhdimësi që shpesh ka ndërruar gjuhën, por jo synimin, ka ndryshuar petkun, por jo thelbin. Historia na mëson se harresa është terreni më i përshtatshëm për përsëritjen e gabimeve, ndërsa kujtesa është mburojë, dritë dhe busull. Të njohësh se kush ka humbur dhe kush ka ushtruar dhunën e padrejtësinë, nuk është thjesht çështje interpretimi politik, por akt i ruajtjes të së vërtetës. E kjo e vërtetë duhet të qëndrojë e gjallë në ndërgjegjen tonë, që të mos mashtrohemi nga fjalët e reja të një mendësie të vjetër.

Nuk duhet harruar kurrë se, nëpër të gjitha kohët dhe nëpër të gjitha kthesat e historisë, ajo ka ditur të luajë me fatin e popullit tonë, sikur jeta, dhimbja dhe e ardhmja jonë të ishin vetëm gurë në një lojë të ftohtë politike. Herë është mbështetur në informata të përzgjedhura me kujdes, e shumë më shpesh në dezinformata të qëllimshme, të shpërndara me mjeshtëri për të turbulluar të vërtetën, për të shtrembëruar realitetin dhe për të goditur ndërgjegjen e një populli të tërë. Këto mjete, sado të padukshme në pamje të parë, kanë lënë gjurmë të rënda, sepse fjala e shtrembëruar, kur përsëritet me këmbëngulje, mund të bëhet plagë e hapur në jetën e kombeve.

Në çdo periudhë historike, kjo mënyrë veprimi nuk ka qenë e rastësishme, por pjesë e një logjike të vjetër sundimi, ku e vërteta është përdorur vetëm atëherë kur i ka shërbyer interesit, ndërsa gënjeshtra është shndërruar në armë sa herë që ka qenë e nevojshme të dëmtoheshin shqiptarët. Përmes informacioneve të manipuluara dhe dezinformatave të fabrikuara, është synuar jo vetëm të mjegullohet realiteti, por edhe të goditet besimi, të cenohet dinjiteti dhe të dobësohet qëndresa jonë kombëtare. Dhe, fatkeqësisht, këto përpjekje shpesh kanë pasur efektin e tyre të hidhur, duke sjellë pasoja të dhimbshme në dëm të shqiptarëve, në jetën e tyre shoqërore, politike dhe historike.

Prandaj, kujtesa jonë duhet të mbetet zgjuar. Nuk mjafton vetëm të dimë çfarë ka ndodhur, duhet ta kuptojmë thellë mënyrën se si është vepruar kundër nesh. Sepse rreziku më i madh nuk qëndron vetëm te dhuna e hapur, por edhe te mashtrimi i fshehur, te fjala që helmon ngadalë, te lajmi që mbillet për të prishur të vërtetën dhe për të deformuar fatin e një populli. Të mos harrojmë do të thotë të mbrojmë veten, të kujtojmë do të thotë të mos lejojmë që padrejtësitë e vjetra të rikthehen me forma të reja.

Historia jonë na mëson se, sa herë që të tjerët kanë luajtur me të vërtetën, shqiptarët kanë paguar çmim të rëndë. Dhe pikërisht për këtë arsye, ne duhet ta ruajmë me fanatizëm kujtesën historike, si një dritë që ndriçon udhën tonë dhe si një betim të heshtur për të mos rënë më pre e lojërave të errëta. Sepse popujt që harrojnë mashtrimet e së shkuarës, rrezikojnë t’i përjetojnë sërish ato, ndërsa ata që i mbajnë gjallë në kujtesë, e forcojnë vetveten përballë çdo kohe, çdo sfide dhe çdo përpjekjeje për t’i lënduar.

Ajo edhe sot, ashtu si dje, vazhdon të luajë me të njëjtat letra të vjetra, vetëm se herë-herë ua ndërron ngjyrën, ua zbut fjalën dhe ua fsheh qëllimin pas një gjuhe më të matur. Por thelbi mbetet po ai- një mendësi që nuk heq dorë lehtë nga prirja për të mashtruar, për të llogaritur, për të pritur çastin e përshtatshëm dhe për të vepruar sipas interesit të saj. Historia na ka mësuar, me shembuj të panumërt e me plagë ende të pashëruara, se disa politika mund të ndryshojnë pamjen, por rrallëherë ndryshojnë shpirtin e tyre. Pikërisht për këtë arsye, mençuria popullore thotë me një të vërtetë të hidhur, por të sprovuar ndër shekuj, se ujku qimen e ndërron, por zanatin kurrë nuk e harron. Dhe kjo thënie nuk është thjesht një figurë e bukur e gjuhës sonë, por një përmbledhje e thellë e përvojës historike, një kambanë kujtese që na thërret të mos mashtrohemi nga pamjet sipërfaqësore.

Ne duhet ta kuptojmë këtë jo vetëm me ndjenjë, por edhe me vetëdije historike. Duhet ta lexojmë të kaluarën me sy të kthjellët dhe pa iluzione, sepse ajo na dëshmon se Serbia, sa herë është ndeshur me humbjen, nuk e ka pranuar atë si reflektim, si pendesë apo si ndryshim rruge, por më shumë si një plagë krenarie që pret rastin të hakmerret në forma të tjera. Dhe si mund të besohet lehtësisht se një politikë që ka pësuar humbje të mëdha në fushën politike, morale, diplomatike e historike, është pajtuar vërtet me debaklin e saj? Si mund të mendohet se ajo ka hequr dorë aq lehtë nga ambiciet, nga narrativat e vjetra dhe nga përpjekjet për ta kthyer humbjen në një lojë të re, të ndërtuar me metoda më të sofistikuara?

Dyshimi ynë, pra, nuk lind nga paragjykimi, por nga përvoja. Ai buron nga historia që kemi jetuar, nga kujtesa që mbajmë mbi shpinë dhe nga faktet që ende flasin vetë. Një popull që ka parë për dekada të tëra si e vërteta është shtrembëruar, si padrejtësia është zbukuruar me fjalë politike dhe si krimineli është përpjekur të shfaqet si viktimë, nuk mund dhe nuk duhet të bëhet naiv. Sepse naiviteti në politikë paguhet shtrenjtë, sidomos nga popujt që kanë kaluar nëpër vuajtje të mëdha. Kujtesa, në këtë rast, nuk është barrë, por mbrojtje. Është një dritë që të ndihmon të dallosh mes pendesës së sinqertë dhe maskës së radhës.

Prandaj, nuk është e tepërt të jemi të kujdesshëm; përkundrazi, është detyrim ndaj historisë sonë. Nuk është mungesë besimi, por përgjegjësi ndaj së vërtetës. Sepse Serbia mund të ketë ndryshuar fjalorin, mund të ketë zbutur tonin, mund të paraqitet herë-herë me petkun e një politike më të përmbajtur, por kjo nuk mjafton që ne të harrojmë çfarë ka qenë dhe çfarë ka përfaqësuar. Popujt që duan të mbijetojnë me dinjitet nuk i ndërtojnë qëndrimet e tyre mbi shpresa boshe, por mbi mësimet e historisë. E historia jonë na mëson qartë se humbja e saj nuk do të thotë domosdoshmërisht pajtim me humbjen; shpesh, përkundrazi, do të thotë kërkim i një rruge tjetër për ta relativizuar, mohuar apo zhbërë atë.

Kështu, ne duhet të mbetemi të vetëdijshëm, të kthjellët dhe të palëkundur në leximin tonë të së kaluarës dhe të së tashmes. Jo për të ushqyer urrejtje, por për të mos lejuar mashtrim. Jo për të jetuar peng i së djeshmes, por për të mbrojtur të nesërmen. Sepse ai që harron natyrën e rrezikut, rrezikon t’i hapë vetë derën përsëritjes së tij. Dhe ne, që kemi parë aq shumë, që kemi përjetuar aq rëndë dhe që e njohim mirë fytyrën e kësaj politike, nuk kemi të drejtë të harrojmë. Kujtesa jonë duhet të mbetet roje, ndërsa fjala jonë duhet të mbetet e qartë: humbja që ajo pësoi në shumë fusha nuk është një kapitull që mbyllet lehtë në ndërgjegjen e saj, prandaj as besimi ynë nuk mund të falet lehtë, pa prova, pa ndryshim të thellë dhe pa një shkëputje të vërtetë nga zanati i vjetër.

Ne duhet ta kemi gjithmonë të qartë, si një mësim të gdhendur thellë në ndërgjegjen tonë historike, se të besosh te i pabesi nuk është shenjë fisnikërie, por dëshmi e një harrese të rrezikshme. Është njësoj sikur të ecësh sërish nëpër një rrugë që e njeh se të ka çuar dikur drejt humbjes, e megjithatë të shpresosh se kësaj radhe do të të shpjerë drejt shpëtimit. E në të vërtetë, një besim i tillë do të thotë se ne nuk i kemi mësuar si duhet mësimet e së kaluarës, nuk i kemi lexuar me kujdes plagët e historisë dhe nuk kemi kuptuar sa e kushtueshme ka qenë për ne çdo naivitet, çdo mirëbesim i pakontrolluar, çdo dorë e shtrirë drejt atyre që nuk kanë ditur kurrë ta nderojnë besën.

Popujt nuk rriten vetëm nga lavdia e fitoreve të tyre, por edhe nga aftësia për të mos harruar gabimet që i kanë lënduar. Dhe ne, më shumë se kushdo, duhet të mësojmë nga e kaluara jonë, sepse ajo nuk ka qenë një histori e lehtë, por një udhë e gjatë e mbushur me sprovime, zhgënjime dhe plagë të hapura. Ne kemi paguar shumë shtrenjtë për besnikërinë tonë, për ndershmërinë tonë, për gatishmërinë tonë për të besuar se fjala e dhënë, marrëveshja e bërë apo premtimi i shqiptuar do të kishte peshë të barabartë për të gjithë. Por historia na tregoi se jo gjithmonë përballë nesh kemi pasur njerëz a politika që e njohin nderin e fjalës; përkundrazi, shpesh kemi pasur përballë ata që besimin tonë e kanë parë si dobësi, fisnikërinë tonë si mundësi për shfrytëzim dhe besnikërinë tonë si terren për tradhti.

Prandaj, nuk mjafton vetëm të kujtojmë të kaluarën si një rrëfim dhimbjeje; duhet ta shndërrojmë atë në mësim. Duhet ta bëjmë kujtesën tonë një shkollë të heshtur, por të pamëshirshme ndaj iluzioneve. Sepse ai që nuk mëson nga historia e vet, rrezikon të bëhet peng i së njëjtës padrejtësi, vetëm se me forma të reja dhe me fjalë më të zbukuruara. Të besosh verbërisht aty ku pabesia ka lënë gjurmë, është të përsërisësh gabimin me vetëdije; është të mohosh sakrificën e atyre që kanë vuajtur para nesh dhe të mos i japësh kuptim çmimit të rëndë që është paguar ndër vite.

Ne duhet, pra, të marrim mësim nga e kaluara jo për t’u ngurtësuar në urrejtje, por për t’u forcuar në mençuri. Jo për të mos besuar askënd, por për të ditur kujt, kur dhe deri ku duhet t’i besohet. Sepse mençuria politike dhe historike nuk lind nga dëshira për hakmarrje, por nga aftësia për të dalluar të vërtetën nga mashtrimi, sinqeritetin nga hipokrizia, paqen e vërtetë nga kurthi i fshehur. Dhe ne kemi arsye të forta që të jemi të kujdesshëm, sepse besnikëria jonë nuk ka qenë një herë e një kohë një virtyt i shpërblyer, por shpesh një barrë e rëndë që e kemi paguar me mund, me lot dhe me dhimbje.

Kjo është arsyeja pse duhet ta mbajmë gjithmonë zgjuar mendjen dhe të kthjellët kujtesën. Të mos mashtrohemi nga fjalët e ëmbla, as nga premtimet që historia i ka përgënjeshtruar shumë herë. Të jemi të denjë për vuajtjet dhe përvojën tonë, duke mos lejuar që e njëjta plagë të hapet përsëri vetëm sepse ne zgjodhëm të harrojmë. E kaluara nuk na është dhënë vetëm për ta vajtuar, por për të ndërtuar mbi të një vetëdije më të fortë. Dhe kjo vetëdije na mëson se besimi nuk duhet të jetë kurrë i verbër, sidomos atëherë kur përballë kemi pabesinë e njohur nga koha.

Në fund, mësimi më i madh që duhet të nxjerrim është ky se ne kemi të drejtë të jemi fisnikë, por nuk kemi të drejtë të jemi të pafat nga harresa. Kemi të drejtë të shpresojmë, por jo të mohojmë atë që historia na ka mësuar me aq dhimbje. Sepse një popull që e ka paguar aq shtrenjtë besnikërinë e vet, nuk duhet të lejojë më që e njëjta ndjenjë e pastër të kthehet sërish në shkak të plagëve të reja. Kujtesa jonë duhet të jetë roje, mençuria jonë duhet të jetë udhërrëfyese, ndërsa e kaluara duhet të mbetet mësuesja më e rreptë e së tashmes dhe e së ardhmes.

Ku ishim ne në ato kohë të rënda, kur mbi tokat tona të lashta të tjerët ngrinin flamuj fitoreje, sikur historia të mos kishte rrënjë, sikur dheu të mos kishte kujtesë, sikur kjo tokë të mos kishte pasur kurrë zotët e saj të vërtetë? Ku ishim ne, kur mbi plagën tonë ndërtohej krenaria e huaj, kur triumfi i tyre shpallej mbi heshtjen tonë të detyruar dhe kur fitorja e serbëve shkruhej jo mbi drejtësi, por mbi dhunë, mbi shtypje dhe mbi mohimin e një populli të tërë? Kjo pyetje nuk është vetëm një thirrje dhimbjeje; është një britmë e thellë e ndërgjegjes sonë historike, një përballje me kujtesën, një kthim te plagët që nuk janë mbyllur ende.

Ku ishim ne, kur populli ynë burgosej, kur dyert e shtëpive tona hapeshin me forcë, kur burrat, gratë e të rinjtë nxirreshin para prangave, para frikës, para një pushteti që kërkonte të mbillte nënshtrim në vend të dinjitetit? Ku ishim ne, kur jeta shqiptare rëndohej nga zinxhirët e burgut, nga terri i qelive, nga gjëmimi i dhunës dhe nga heshtja e imponuar? Ishim aty, në dhembjen tonë, në qëndresën tonë të heshtur, në lotin e nënave, në pritjen e grave, në sytë e fëmijëve që rriteshin mes ankthit dhe mungesës. Ishim aty, të përkulur ndoshta nga pesha e kohës, por jo të thyer në shpirt, jo të zhveshur nga e drejta për të qenë vetvetja.

Ku ishim ne, kur popullin tonë e vranë, e maltretuan, e poshtëruan dhe u përpoqën t’ia këpusnin zërin? Ishim nëpër udhëkryqet e fatit tonë, duke bartur mbi supe barrën e një historie të padrejtë, ku viktima shpesh detyrohej të dëgjonte gjuhën e fajësimit nga vetë dora që e godiste. Sa e rëndë dhe sa therëse ka qenë ajo kohë, kur shqiptarët jo vetëm që përndiqeshin e dhunoheshin, por edhe damkoseshin me fjalë të ulëta, duke u quajtur njerëz të pabesë, tradhtarë, armiq të një rendi e të një shteti që kurrë nuk kishte qenë i tyre, që kurrë nuk ishte ngritur mbi vullnetin e tyre dhe që kurrë nuk i kishte pranuar si të barabartë.

Sa i hidhur është ky paradoks historik: të shpallesh tradhtar i diçkaje që nuk të ka takuar kurrë, të fajësohesh për mosbesnikëri ndaj një shteti që të ka mbajtur gjithnjë në skaj, që të ka parë si të huaj mbi tokën tënde, si pengesë për projektet e tij dhe si emër që duhej nënshtruar ose zhdukur. Nuk kishte tradhti në qëndresën tonë; kishte vetëm një përpjekje të natyrshme për të mbijetuar me nder, për të ruajtur emrin, gjuhën, kujtesën dhe të drejtën tonë për të qenë shqiptarë në trojet tona. Tradhtia nuk ishte e jona. Tradhti ishte dhuna që ushtrohej në emër të rendit; tradhti ishte burgosja e të pafajshmëve; tradhti ishte vrasja e jetës dhe e lirisë; tradhti ishte shpifja mbi një popull që kërkonte vetëm të drejtën për të jetuar i lirë.

Prandaj, kjo pyetje — ku ishim ne? — nuk kërkon vetëm përgjigje, por kërkon vetëdije. Ne ishim aty ku ishte dhimbja, aty ku ishte sakrifica, aty ku ishte qëndresa. Ishim në heshtjen që nuk u dorëzua, në shpirtin që nuk u shua, në kujtesën që nuk u fshi. Ishim në anën e së vërtetës, edhe kur e vërteta ishte pa zë; në anën e dinjitetit, edhe kur dinjiteti shkelej; në anën e lirisë, edhe kur liria dukej e largët. Dhe pikërisht sepse ishim aty, mes vuajtjes dhe qëndresës, sot kemi detyrimin moral e historik të mos harrojmë, të mos lejojmë që e kaluara të shtrembërohet dhe të mos pranojmë kurrë që viktima të paraqitet si fajtore.

Historia jonë nuk duhet treguar me drojë, por me kthjelltësi. Sepse ne nuk mungonim në ato kohë; përkundrazi, ne ishim aty, duke paguar çmimin e lartë të ekzistencës sonë. Dhe kjo mjafton për të kuptuar se sa i padrejtë ka qenë ai rend dhe sa e pastër ka qenë e drejta jonë për t’i thënë jo shtypjes. Ne nuk ishim tradhtarë të një shteti të huaj për shpirtin tonë; ne ishim bijtë dhe bijat e një toke që kërkonte drejtësi. Dhe kjo është e vërteta që duhet të mbetet e gjallë, si plagë, si kujtesë dhe si betim për të mos lejuar më kurrë që historia të shkruhet kundër nesh me gjakun tonë.

Ku ishim ne atëherë, kur arrinte deri në atë shkallë errësira e mendjes dhe e politikës, sa që serbët, vetëm për të ngritur akuza kundër nesh, nuk kursenin as bijtë e vet, duke i flijuar edhe ata në altarin e një propagande të pamëshirshme? Ku ishim ne, kur e vërteta mbytej me qëllim, kur skenarët e dhimbjes përgatiteshin jo për të qarë viktimën, por për të ndërtuar mbi të një gënjeshtër të madhe, e cila do të hidhej para botës si gur akuze kundër shqiptarëve? Kjo është një nga ato pyetje që të shpon shpirtin, sepse nuk flet vetëm për mizorinë ndaj nesh, por për një shkallë të tillë manipulimi, saqë njeriu mbetet i tronditur para asaj se deri ku mund të arrijë një mendësi e verbuar nga urrejtja, ambicia dhe etja për fajësim.

Ishim aty, përballë një drame të shumëfishtë, ku nuk vritej vetëm njeriu, por edhe vetë e vërteta. Sepse më e tmerrshmja nuk është vetëm derdhja e gjakut, por mënyra sesi gjaku shndërrohet në mjet, sesi vdekja përdoret si skenar, sesi viktima bëhet instrument për të ushqyer një gënjeshtër politike. Në ato çaste të errëta, ne ishim përballë një mekanizmi të ftohtë akuzash, ku qëllimi nuk ishte zbardhja e ngjarjeve, por ndërtimi i një narrative që duhej të rëndonte gjithnjë mbi shqiptarët, pa marrë parasysh të vërtetën, pa pyetur për drejtësinë, pa u ndalur as para kufirit më të shenjtë: jetës së njeriut.

Sa e rëndë është kjo pamje kur e mendon thellë: të arrish deri aty sa, për të njollosur një popull tjetër, të mos kesh mëshirë as për vetveten, as për gjakun tënd, as për fëmijët e tu. Kjo nuk është më thjesht politikë; kjo është shndërrimi i propagandës në një makinë të pamëshirshme, ku edhe dhimbja e vet përdoret si armë kundër tjetrit. Dhe pikërisht këtu qëndron tragjedia e madhe historike: jo vetëm se shqiptarët akuzoheshin padrejtësisht, por se kundër tyre ndërtoheshin skena të tilla, ku e vërteta masakrohej po aq rëndë sa njerëzit.

Ne ishim aty, duke bartur mbi vete peshën e akuzave të rreme, duke u gjendur përballë një bote që shpesh dëgjonte më fort zhurmën e propagandës sesa zërin e së vërtetës. Ishim aty, në përpjekjen e pareshtur për të mbrojtur jo vetëm jetën dhe nderin tonë, por edhe të drejtën që të mos damkoseshim me krime të sajuara. Ishim aty, duke parë se si kundër nesh ngrihej një aparat i tërë fajësimi, që ushqehej me trillim, me fabrikim dhe me sakrifica të ç njerëzishme, vetëm që para botës të krijohej një arsye, një pretekst, një akuzë tjetër kundër popullit tonë.

Kjo na mëson se e keqja nuk ndalet gjithmonë vetëm te dhuna e drejtpërdrejtë; ajo bëhet edhe më e rrezikshme kur vishet me petkun e viktimës së rreme, kur e përdor humbjen si teatër dhe vdekjen si argument politik. Atëherë, padrejtësia nuk është vetëm vrasja, por edhe shpifja që lind prej saj, gënjeshtra që përhapet dhe faji që i hidhet atij që në të vërtetë ka qenë viktimë e një skenari të errët. Dhe shqiptarët, në shumë raste, nuk kanë pasur përballë vetëm armën, por edhe kurthin e akuzës, edhe barrën e rëndë të një fajësie të fabrikuar.

Prandaj, kjo pyetje nuk duhet parë vetëm si kujtim i një kohe të rëndë, por si thirrje për kujtesë dhe kthjelltësi. Sepse ne duhet ta dimë dhe ta themi se në ato kohë nuk po luftohej vetëm kundër trupit të popullit tonë, por edhe kundër figurës së tij para botës. U synua që shqiptari të mos paraqitej si viktimë e shtypjes, por si shkaktar i saj; jo si i dhunuar, por si fajtor. Dhe kjo ishte një dhunë tjetër, më e heshtur, por po aq e rëndë: vrasja e së vërtetës në sytë e botës.

Ndaj ne duhet të mbetemi të kujdesshëm dhe të mos harrojmë kurrë se sa larg mund të shkojë propaganda kur ushqehet nga urrejtja dhe nga qëllimi për ta damkosur tjetrin me çdo kusht. Kujtesa jonë duhet të jetë e fortë, jo vetëm për të ruajtur dhimbjen e kaluar, por për të mbrojtur të vërtetën nga shtrembërimet e reja. Sepse aty ku gënjeshtra ndërtohet mbi gjak, heshtja bëhet bashkëfajtore. E ne nuk kemi të drejtë të heshtim përballë një historie kaq të rëndë, ku kundër nesh janë përdorur jo vetëm armët, por edhe skenarët më të errët të mashtrimit.

Ku ishim ne, në ato çaste kur mbi ne binte jo vetëm pesha e dhunës, por edhe turpi i një shpifjeje të madhe, të ngritur me zë të lartë para botës, sikur ne të ishim dorasi e jo viktima, sikur ne të ishim dëbuesit e jo të dëbuarit, sikur toka jonë të mos kishte kujtesë dhe historia të mos kishte gjurmë? Ku ishim ne, kur trumbetohej me bujë se gjoja ne po ushtronim presion, se ne po i largonim me forcë të tjerët nga tokat e tyre, ndërkohë që vetë jeta jonë ishte nën trysni, vetë fryma jonë ishte e rrethuar dhe vetë ekzistenca jonë përpëlitej nën barrën e një padrejtësie të shumëfishtë? O Zot, sa i madh ka qenë ai absurd, sa i rëndë ai përmbysim i së vërtetës, sa pa kufi ajo marrëzi politike që përpiqej ta kthente viktimën në fajtor dhe fajtorin në viktimë!

Ne ishim aty, në zemër të dhembjes sonë, në trojet tona, në pragjet tona, në shtëpitë tona të kërcënuara, në jetët tona të rrënuara nga frika, duke parë sesi e vërteta po masakrohej për herë të dytë: së pari nga dhuna, e pastaj nga gënjeshtra. Sepse ka raste në histori kur popujt nuk sulmohen vetëm me armë, por edhe me fjalë; nuk dënohen vetëm me dhunë, por edhe me trillim; nuk plagosen vetëm në trup, por edhe në emër, në nder, në figurën e tyre përballë botës. Dhe kjo ka qenë një nga plagët më të rënda të fatit tonë: jo vetëm të vuajmë padrejtësinë, por të dëgjojmë pastaj se padrejtësia qenka vepra jonë.

Sa e errët duhet të jetë një mendësi politike që arrin deri aty sa të shpallë se shqiptari po i dëbon të tjerët nga toka e vet, ndërkohë që vetë shqiptari ka qenë për dekada i ndjekur, i përjashtuar, i nënshtruar dhe i kërcënuar në po ato troje ku kishte lindur, ku kishte varret e të parëve dhe ku kishte kujtesën e tij më të shenjtë. Kjo nuk ishte thjesht një gënjeshtër e zakonshme; ishte një përpjekje për të përmbysur gjithë rendin moral të së vërtetës, për të errësuar kufirin mes dhunuesit dhe të dhunuarit, për ta bërë botën të shohë me sy të shtrembër një tragjedi që kishte fytyrë të qartë. Dhe kur absurdi arrin në atë shkallë, ai pushon së qeni vetëm propagandë; ai bëhet krim ndaj së vërtetës.

Ku ishim ne? Ishim aty ku ishte qëndresa pa zë, aty ku ishte populli që mbante mbi supe barrën e fajit të sajuar, aty ku nënat qanin bijtë, ku burrat mbanin në zemër poshtërimin e padrejtë, ku fëmijët rriteshin mes zhurmës së akuzave që nuk kishin lindur nga e vërteta, por nga qëllimi për të na njollosur. Ishim aty duke përjetuar paradoksin më mizor: jo vetëm të shtypeshim, por edhe të shpalleshim shkaktarë të shtypjes; jo vetëm të lëndoheshim, por edhe të akuzoheshim se ne jemi plagosësit. Kjo është një nga fytyrat më të rënda të padrejtësisë historike, kur ai që vuan detyrohet të mbajë mbi shpinë edhe barrën e fajit të rremë.

E sa herë ndodh kështu, njeriu e kupton se dhuna nuk kënaqet vetëm me nënshtrimin fizik, ajo kërkon edhe të sundojë kujtesën, të helmojë mendjen e botës, të deformojë dëshminë, të mbjellë dyshim aty ku duhet të kishte qartësi. Sepse për pushtetin e padrejtë nuk mjafton të godasë; ai dëshiron edhe të justifikohet, edhe të shpallet i pafajshëm, edhe të gjejë një tjetër mbi të cilin të hedhë hijen e vet. Dhe kështu lind një nga format më të tmerrshme të absurdit: kur viktima paraqitet si kërcënim, ndërsa kërcënimi vishet me petkun e viktimës.

Prandaj, kjo thirrje — “O Zot, absurdi nuk ka kufi” — nuk është vetëm një shprehje revolte, është një klithmë që del nga thellësia e plagës historike. Është zëri i një populli që ka parë sesi e vërteta është përdhosur, sesi faktet janë përmbysur dhe sesi mbi të është ngritur një akuzë e padrejtë, vetëm që krimi të gjejë strehë pas mashtrimit. Është tronditja morale e atij që e di çfarë ka përjetuar dhe nuk mund ta pranojë që bota të ushqehet me të pavërteta të fabrikuara kundër tij.

Ne duhet ta mbajmë mend këtë jo vetëm për hir të së kaluarës, por edhe për hir të së ardhmes. Sepse popujt që nuk e mbrojnë të vërtetën e tyre, rrezikojnë që ajo t’u merret, t’u shtrembërohet dhe t’u kthehet kundër vetes. Ndaj kujtesa jonë duhet të jetë e pamëshirshme ndaj harresës dhe e kthjellët ndaj mashtrimit. Duhet ta themi me zë të plotë se nuk ishim ne ata që ushtronim dhunë mbi të tjerët në tokat tona; ne ishim ata që mbanim mbi vete peshën e një historie të rëndë, duke u përpjekur të mos na merrej jo vetëm e drejta për të jetuar, por edhe e drejta për t’u njohur si viktima të së keqes.

Dhe pikërisht këtu qëndron rëndesa e madhe e kësaj pyetjeje: ne ishim aty, duke u përballur jo vetëm me vuajtjen, por edhe me përmbysjen e saj në gjuhën e akuzës. Ishim aty, në zemër të tragjedisë sonë, ndërsa të tjerët trumbetonin gënjeshtra për të shpëtuar veten nga pesha e së vërtetës. Prandaj, ky absurd nuk duhet harruar kurrë, sepse ai na mëson se sa larg mund të shkojë padrejtësia kur përpiqet të mbulojë fytyrën e saj. Dhe ne, që e kemi përjetuar, kemi detyrë ta ruajmë të gjallë këtë kujtesë, si plagë, si dëshmi dhe si betim se e vërteta jonë nuk do të lejohet më të mbytet nën zhurmën e trumbetave të rreme.

Na akuzuan për gjëra që rëndonin jo vetëm mbi emrin tonë, por edhe mbi vetë qenien tonë njerëzore. Na akuzuan se ne dhunonim burra e gra serbë, duke ngritur mbi shqiptarët një hije tmerri, sikur ne të ishim bartësit e barbarisë dhe jo ata që po jetonim nën peshën e saj. Dhe bota, larg plagës sonë, larg zjarrit që na digjte përditë, shpesh mbetej e habitur para këtyre rrëfimeve të sajuara, para këtyre “bëmave tona” që qarkullonin si lajme, si dëshmi, si të vërteta të ngritura mbi mjegullën e manipulimit. Sa e rëndë ka qenë ajo kohë, kur mbi popullin tonë binte jo vetëm dhuna e drejtpërdrejtë, por edhe gjuha e shpifjes, edhe pesha e një morali të përmbysur, ku viktima duhej të mbante mbi shpinë maskën e xhelatit.

Kjo ishte bota e dezinformimit, një botë e errët ku gënjeshtra nuk ecte në këmbë, por fluturonte me krahë, ku trillimi përhapej me shpejtësinë e zjarrit dhe ku e pavërteta, sa më e rëndë të ishte, aq më e besueshme bëhej në sytë e atyre që nuk e njihnin thellësinë e tragjedisë sonë. Në atë botë, e vërteta nuk mjaftonte të ekzistonte; ajo duhej të luftonte për të mbijetuar. Dhe ndërsa dezinformata ndërtonte mure, mjegullonte mendje dhe helmonte ndërgjegje, fjala jonë mbetej shpesh si një britmë në shkretëtirë, si një dëshmi që përplasej në veshë të mbyllur, si një përpjekje e lodhur për ta shpëtuar nderin tonë nga balta që na hidhej me qëllim.

Ne mbroheshim, po, sepse nuk kishim ç’të bënim tjetër. Mbronim emrin tonë, mbronim dinjitetin tonë, mbronim të vërtetën tonë përballë një makinerie të tërë trillimesh. Por pyetja që ngrihet si një dhimbje e pashuar është kjo: a mjaftonte vetëm të mbroheshim? Jo, kurrë nuk mjaftonte. Sepse në kohë të tilla, kur propaganda bëhet armë dhe gënjeshtra organizohet si strategji, vetëmbrojtja shpesh mbetet e pafuqishme përballë zhurmës së akuzës. Informata e vërtetë, sado e pastër dhe e drejtë të ishte, nuk e kishte peshën e dezinformatës, sepse e vërteta kërkon durim, ndërsa gënjeshtra kërkon vetëm përsëritje. E vërteta kërkon ndërgjegje, ndërsa shpifja ushqehet nga frika, paragjykimi dhe interesi.

Kjo është një nga tragjeditë më të mëdha morale të historisë sonë: jo vetëm se u përndoqëm, jo vetëm se u dhunuam në shumë forma, por edhe se na u desh të mbroheshim nga krime që nuk i kishim bërë, nga turpe që nuk na përkisnin, nga akuza të ndërtuara qëllimisht për të na nxirë para botës. Dhe sa herë ndodh kjo, padrejtësia bëhet dy herë më e rëndë: një herë kur e përjeton dhunën, e një herë tjetër kur detyrohesh të luftosh kundër një imazhi të rremë të vetes, të krijuar nga ata që kërkojnë të fshehin krimet e tyre pas një perdeje gënjeshtrash.

Bota e dezinformimit nuk ishte vetëm një fushë propagande; ajo ishte një teatër i zi ku rolet përmbyseshin me qëllim. Aty viktima duhej të dukej si fajtore, ndërsa fajtori mundohej të vishej me petkun e viktimës. Aty shqiptari nuk duhej të paraqitej si njeri që mbronte pragun, familjen dhe ekzistencën e vet, por si figurë kërcënuese, si emër që duhej njollosur, si popull mbi të cilin mund të ngjiteshin më lehtë akuzat më të rënda. Dhe në këtë përmbysje të madhe, e vërteta nuk lëndohej vetëm në planin politik; ajo lëndohej në vetë ndërgjegjen njerëzore, sepse çdo akuzë e rreme ishte një plagë tjetër e hapur mbi një popull që tashmë vuante.

Prandaj, nuk duhet parë si gjë e vogël fakti që informata e vërtetë nuk e kishte peshën e dezinformatës. Kjo është një fjali e rëndë, e hidhur, dhe tmerrësisht domethënëse. Ajo na tregon se në kohë të caktuara historia nuk është përcaktuar vetëm nga ajo që ka ndodhur, por edhe nga ajo që është thënë për atë që ka ndodhur. Dhe shpesh, ajo që është thënë ka rënduar më shumë se vetë fakti, sepse propaganda ka ditur ta bëjë gënjeshtrën më të zhurmshme se të vërtetën, më të përhapur se dëshminë, më të fortë se klithma e viktimës.

Kështu, mbrojtja jonë, sado e nevojshme, mbetej shpesh e pamjaftueshme për ta çarë murin e ngritur nga shpifjet. Ne flisnim, por të tjerët trumbetonin. Ne dëshmonim, por të tjerët inskenonin. Ne mbronim nderin tonë, por dezinformata kishte përparësinë e makinerisë, të rrjetit, të përsëritjes dhe të qëllimit të ftohtë. Dhe kjo e bënte barrën tonë edhe më të rëndë, sepse nuk luftonim vetëm për jetën, por edhe për të drejtën që jeta jonë të mos shtrembërohej në sytë e botës.

Në fund, kjo mbetet një nga plagët më therëse të kujtesës sonë: se nuk mjaftonte të ishim të pafajshëm, duhej edhe ta provonim pafajësinë tonë përballë një bote të gatshme të besonte më shpejt gënjeshtrën sesa të vërtetën. Dhe ky është mallkimi i kohëve të dezinformimit: e vërteta ecën ngadalë, ndërsa shpifja rend përpara saj. Megjithatë, ne nuk duhet të lodhemi së thëni atë që ka qenë, sepse edhe kur fjala jonë është dukur më e lehtë se zhurma e gënjeshtrës, ajo mbetet më e rëndë në ndërgjegjen e historisë. Dezinformata mund të ketë bërë zhurmë, mund të ketë hutuar botën, mund të ketë ngritur dyshime të padrejta mbi ne, por ajo nuk mund ta zhbëjë të vërtetën. E vërteta mund të vonojë, mund të plagoset, mund të mbulohet përkohësisht, por nuk vdes. Dhe detyra jonë është ta mbajmë gjallë, me fjalë, me kujtesë dhe me qëndresë.

Tani bota na fton me një gjuhë të butë, pothuaj ngushëlluese, që të jemi të mirëkuptueshëm, të falim dhe të ecim përpara, sikur ecja përpara të ishte një rrugë që hapet vetvetiu, pa kaluar më parë nëpër gjykimin e së vërtetës, pa u ndalur te plagët, pa i numëruar dhe pa i emërtuar dhimbjet. Na kërkohet të tregojmë pjekuri, të tregojmë zemërgjerësi, të tregojmë aftësi për pajtim, sikur mbi ne të mos rëndonte një histori e tërë vuajtjesh, sikur kujtesa jonë të ishte një barrë e tepërt dhe jo një amanet i larë me lot, me gjak dhe me shekuj padrejtësie. Sa lehtë tingëllojnë këto fjalë për ata që nuk e kanë ndier mbi lëkurën e tyre djegien e humbjes, që nuk e kanë bartur mbi supe peshën e varreve, të mungesave, të burgjeve, të shpifjeve dhe të poshtërimeve.

Bota kërkon nga ne falje, por rrallëherë ndalet të kuptojë sa e rëndë është të falësh kur plaga ende kullon, kur drejtësia ende endet si hije e paarritshme, kur e vërteta ende përballet me mohimin, relativizimin dhe heshtjen. Të falësh nuk është një gjest i lehtë, as një dekor moral që vishet për t’i kënaqur të tjerët. Falja, kur është e vërtetë, lind nga pranimi i fajit, nga pendesa, nga përulësia para së vërtetës dhe nga drejtësia që i jep emër krimit e nder viktimës. Pa këto, kërkesa për falje tingëllon si një barrë e re mbi të plagosurin, si një urdhër i heshtur që viktima të harrojë më shpejt sesa xhelati është gati të pranojë.

Dhe të ecim përpara, po — por si ecet përpara kur pas hapat nuk janë mbyllur ende, kur toka mbi të cilën duam të ndërtojmë të nesërmen është ende e mbushur me kujtime të pathëna, me eshtra të paqetë, me të vërteta të pambrojtura? Ecja përpara nuk mund të jetë arratisje nga kujtesa. Nuk mund të jetë një urë e ngritur mbi harresë. Nuk mund të jetë një fjalë e bukur diplomatike që kërkon prej nesh të heshtim, të zbutim tonin, të ulim zërin e dhimbjes sonë, vetëm që bota të ndjehet më rehat përballë ndërgjegjes së vet. Sepse ka një dallim të madh midis paqes së vërtetë dhe qetësisë së rreme. Paqja e vërtetë ndërtohet mbi drejtësi; qetësia e rreme ndërtohet mbi heshtjen e viktimës.

Sa e rëndë është kjo kërkesë kur vjen para kohe, kur vjen pa u thënë e plotë e vërteta, kur vjen pa u përkulur fajtori para krimit, kur vjen pa u shëruar plagët e pa u nderuar plotësisht dhimbja! Atëherë fjala “mirëkuptim” tingëllon si një lloj presioni moral mbi ata që kanë vuajtur më së shumti. Atëherë “falja” rrezikon të shndërrohet në një formë tjetër padrejtësie. Atëherë “ecja përpara” duket më shumë si kërkesë për të mos e trazuar ndërgjegjen e botës sesa si përpjekje e sinqertë për të ndërtuar një të ardhme të drejtë.

Ne nuk jemi kundër paqes, as kundër së ardhmes, as kundër shpresës. Por ne e dimë se paqja që kërkohet mbi harresë është e brishtë, se pajtimi që ndërtohet pa të vërtetën është i zbrazët, se falja që imponohet pa pendesë është një peshë e padrejtë mbi zemrën e të lënduarit. Ne mund të jemi të mirëkuptueshëm, por jo deri në mohim të vetvetes. Mund të jemi zemërgjerë, por jo deri në shkeljen e kujtesës sonë. Mund të ecim përpara, por jo duke lënë pas të vdekurit tanë pa zë, vuajtjet tona pa emër dhe historinë tonë pa drejtësi.

Prandaj, kur bota na thotë të falim dhe të ecim përpara, ne kemi të drejtë t’i përgjigjemi me dinjitet: po, do të ecim përpara, sepse nuk mund të mbetemi përgjithmonë robër të dhembjes; por nuk do të ecim përpara duke harruar. Nuk do të falim aty ku nuk ka pendesë. Nuk do ta quajmë pajtim atë që kërkon të na zhveshë nga kujtesa. Nuk do ta quajmë mirëkuptim atë që në thelb na kërkon të heshtim. Sepse popujt që kanë vuajtur thellë nuk e kanë luksin të harrojnë shpejt; kujtesa për ta nuk është pengesë për të ardhmen, por mburojë e saj.

Dhe kështu, kjo thirrje e botës merr një tingull të hidhur në shpirtin tonë. Ajo na flet për dritë, ndërsa ne ende mbajmë në duar hijet e një nate të gjatë. Ajo na flet për falje, ndërsa ne ende dëgjojmë jehonën e britmave që historia nuk i ka qetësuar. Ajo na flet për ecje, ndërsa ne ende ndiejmë se toka nën këmbët tona dridhet nga kujtesa e padrejtësive të pambyllura. Prandaj, po, ne do të ecim përpara — por me kujtesën si dritë, me të vërtetën si busull dhe me drejtësinë si kusht. Sepse vetëm kështu e ardhmja nuk do të jetë tradhti ndaj së kaluarës, por vazhdim i dinjitetit tonë.

Para se të na zgjatej dora e pajtimit, para se të na kërkohej urtësi, qetësi dhe kapërcim i së shkuarës, ndoshta do të kishte qenë më e ndershme, më njerëzore dhe më e drejtë që së pari të kërkohej një akt i qartë moral e historik: që shteti serb, njëherë e përgjithmonë, të distancohej pa mëdyshje nga të gjitha programet shfarosëse të hartuara kundër shqiptarëve. Sepse pajtimi nuk mund të lindë mbi heshtje të vjetra, mbi mohime të stërzgjatura dhe mbi një kujtesë të cunguar që kërkon të ecë përpara pa e parë kurrë drejt në sy errësirën prej së cilës vjen. Dora e pajtimit, nëse vërtet dëshiron të jetë e pastër, nuk mund të shtrihet mbi plagë ende të pambyllura pa u thënë më parë e vërteta, pa u dënuar më parë mendësia që i hapi ato plagë dhe pa u rrëzuar moralisht e politikisht gjithë ai trashëgim i helmuar që për dekada ka ushqyer urrejtje, mohime dhe projekte shfarosëse.

Do të ishte e udhës, pra, që para çdo thirrjeje për falje a mirëkuptim, të thuhej qartë dhe pa asnjë strehë shmangieje se që prej kohës kur ekziston shteti serb, paralelisht me të kanë ekzistuar edhe elaboratet antishqiptare, projektet e errëta, memorandumet, skemat dhe planet që nuk e kanë parë shqiptarin si fqinj, si njeri, si popull me të drejtë mbi tokën e vet, por si pengesë për t’u larguar, për t’u nënshtruar ose për t’u zhdukur. Dhe kjo nuk është thjesht një njollë e rastësishme e historisë; kjo është një vazhdimësi e rëndë mendësie, një vijë e errët që kalon nga brezi në brez, nga dokumenti në dokument, nga politika në politikë, duke ndryshuar herë gjuhën, herë tonin, por jo qëllimin e saj më të thellë. Prandaj edhe nuk mjafton një heshtje diplomatike, as një fjalor i zbutur, as një gjest formal; duhet një ndarje e qartë, e prerë dhe përfundimtare nga ajo trashëgimi që ka prodhuar aq shumë varre, aq shumë shpërngulje, aq shumë lot e aq shumë errësirë në historinë e popujve të Ballkanit.

Sepse si mund të ndërtohet pajtimi i vërtetë pa u pranuar më parë se ka pasur një politikë shfarosëse? Si mund të kërkohet që viktima të zbusë dhimbjen e saj, kur ende nuk është dëgjuar me forcën e duhur pranimi i fajit, kur ende nuk është thënë me zë të plotë se mbi shqiptarët janë hartuar projekte për dëbim, për nënshtrim, për zhbërje? Si mund të flitet për të ardhmen, kur e kaluara ende endet si hije e pashqiptuar, si një faj që nuk dëshiron të marrë emër? Kjo do të thotë se ne nuk duhet të nxitojmë drejt pajtimit si drejt një formule të bukur politike, por të kërkojmë më parë themelin moral të tij. Dhe ky themel nuk mund të jetë tjetër veçse distancimi i plotë nga politika shfarosëse, nga mendësia e mohimit dhe nga ideologjia që ka parë popuj të tërë si objekt zhdukjeje, jo si bashkudhëtarë të historisë.

Madje, kjo distancë nuk duhet kërkuar vetëm për çfarë është bërë ndaj shqiptarëve. Do të ishte e drejtë dhe e domosdoshme që njëherë e përgjithmonë të dënohej dhe të hidhej poshtë ai vizion i errët që ka goditur jo vetëm shqiptarët, por edhe boshnjakët, kroatët, sllovenët dhe shumë të tjerë. Sepse kur një politikë lind dhe rritet mbi mohimin e tjetrit, ajo nuk ndalet vetëm te një popull. Ajo e ka në natyrën e saj zgjerimin e së keqes, përsëritjen e dhunës, riprodhimin e armiqësisë dhe etjen për dominim. Ajo është si një hije që ecën mbi kombe, si një mendësi që nuk duron dallimin dhe që e përfytyron rendin vetëm atëherë kur tjetri është i nënshtruar, i heshtur ose i zhdukur. Prandaj, distancimi nga kjo politikë nuk është vetëm një detyrim ndaj shqiptarëve; është një akt i domosdoshëm pastrimi moral përballë gjithë historisë së përgjakur të rajonit.

Sa trishtuese dhe sa e rëndë është të mendosh se edhe sot duhet të kërkohet diçka kaq themelore: jo hakmarrje, jo urrejtje, por vetëm një pranim i qartë se programet shfarosëse kanë ekzistuar dhe se ato duhet të dënohen pa mëshirë nga vetë shteti që i ka lindur, i ka ushqyer ose i ka toleruar. Kjo do të duhej të ishte hapi i parë i çdo pajtimi të ndershëm. Sepse pa këtë, gjithçka mbetet e varur në ajër, si një urë pa shtylla, si një paqe pa drejtësi, si një fjalë e bukur që dridhet mbi humnerën e mohimit. Dhe popujt që kanë kaluar nëpër zjarr, dëbime, masakra dhe fyerje historike, nuk mund të ushqehen më me formula boshe. Ata kanë nevojë për të vërtetën, për emërtimin e së keqes, për dënimin e ideologjisë dhe për një akt të qartë ndarjeje me të kaluarën kriminale.

Prandaj, përpara se të flitet për dorën e pajtimit, do të ishte më e drejtë të kërkohej që ajo dorë të pastrohej nga hija e elaboratëve antishqiptare, nga gjuha e vjetër e shfarosjes dhe nga trashëgimia e programeve që e kanë ndjekur popullin tonë si mallkim nëpër dekada. Vetëm atëherë fjala “pajtim” do të kishte peshë. Vetëm atëherë ajo nuk do të tingëllonte si një kërkesë për të harruar, por si një ftesë për të ndërtuar diçka më të drejtë. Vetëm atëherë mund të besohej se kemi hyrë në një kohë tjetër, ku e kaluara nuk mohohet, por pranohet; ku krimi nuk relativizohet, por dënohet; ku viktima nuk detyrohet të heshtë, por nderohet me të vërtetën që i takon.

Sepse përndryshe, çdo thirrje për pajtim mbetet e trishtë në thelb, pothuaj fyese, si një zë që kërkon paqe mbi eshtra ende të paqetë, mbi kujtime ende të lagura me lot dhe mbi plagë që nuk janë mbyllur kurrë si duhet. E historia na mëson se paqja e vërtetë nuk ndërtohet duke varrosur të vërtetën, por duke e nxjerrë atë në dritë, sado e rëndë, sado e dhimbshme, sado tronditëse të jetë. Dhe ndoshta pikërisht aty fillon shpresa e vetme e ndershme: jo te harresa, por te pranimi; jo te fjalët e zbrazëta, por te distancimi i qartë nga politika e shfarosjes; jo te qetësia e rreme, por te e vërteta që dhemb, por që më në fund çliron.

Vetëm atëherë, kur të ndërmerret një hap i tillë me peshë të vërtetë historike e morale, kur të flitet jo me gjuhën e mjegullës, por me zërin e kthjellët të pranimit, mund të nisë të mendohet ndryshe për sinqeritetin e tyre. Vetëm atëherë, kur shteti serb të dalë publikisht para historisë dhe para ndërgjegjes së njerëzimit për të kërkuar falje për të gjitha të bëmat e veta, për gjithë dhunën, padrejtësinë, shpërnguljet, vrasjet, poshtërimet dhe plagët që ka lënë pas në jetën e popujve të tjerë, fjala do të mund të fillonte të kishte peshë. Sepse falja e kërkuar me zë të ulët, ose e fshehur pas diplomacisë së ftohtë, nuk e shlyen barrën e krimit; përkundrazi, ajo e lë të pandëshkuar hijen e tij. Ndaj duhet një akt i hapur, i dukshëm, i pakthyeshëm: një pranim publik i së keqes dhe një përkulje e qartë para së vërtetës.

Por as kjo nuk do të mjaftonte po qe se do të mbetej vetëm te fjala. Bashkë me kërkimfaljen duhet të vihet në bankën e të akuzuarve vetë mendësia që i ka lindur ato të këqija, vetë programet çnjerëzore, vetë elaboratet e errëta, vetë projektet e shfarosjes dhe të dëbimit, që për dekada të tëra kanë helmuar jetën politike dhe kanë ushqyer urrejtjen kundër shqiptarëve e kundër popujve të tjerë. Duhet të dënohen publikisht, pa ekuivok, pa zbukurim, pa strehë arsyetimesh historike. Duhet të emërtohen siç kanë qenë: jo plane shtetërore, jo projekte strategjike, por dokumente të errësirës morale, të lindura nga mendje që e kishin humbur ndjenjën e njeriut dhe të drejtës. Sepse vetëm kur një shoqëri e një shtet guxojnë ta gjykojnë të kaluarën e vet pa mëshirë ndaj së keqes, vetëm atëherë mund të besohet se kanë filluar të çlirohen prej saj.

Dhe pikërisht pas kësaj, e vetëm pas kësaj, mund të shtrohet pyetja e vërtetë: sa bindës janë në sjelljet e tyre? Sa e thellë është ndarja e tyre nga ajo trashëgimi? Sa e sinqertë është përpjekja për t’u paraqitur ndryshe para botës dhe para atyre që kanë vuajtur prej tyre? Sepse besueshmëria nuk lind nga deklaratat e bukura, as nga fjalori i zbutur, as nga ceremonitë diplomatike. Ajo lind nga përputhja midis fjalës dhe veprës, midis pranimit dhe ndryshimit, midis kërkimfaljes dhe dënimit të asaj që ka prodhuar krimin. Përndryshe, gjithçka mbetet vetëm një veshje e re mbi një trup të vjetër politike, një maskë e përkohshme mbi një mendësi që ende nuk ka kërkuar të pastrohet.

Historia na ka mësuar të jemi të kujdesshëm, sepse shpesh janë dëgjuar fjalë pajtuese aty ku nuk ka pasur pendesë, janë parë gjeste të matura aty ku nuk ka pasur shkëputje nga e kaluara, janë ofruar fraza paqeje aty ku brenda ka mbetur e gjallë fryma e mohimit. Dhe prandaj nuk mjafton të thuhet se koha ka ndryshuar; duhet të provohet se ndërgjegjja ka ndryshuar. Nuk mjafton të shfaqet një fytyrë më e butë; duhet të dëshmohet se është rrëzuar rrënjësisht ajo filozofi e errët që ka mbjellë aq shumë dhembje. Vetëm atëherë sjelljet e tyre mund të maten me një peshore tjetër, jo më me kujtesën e mashtrimit, por me provën e pendesës së vërtetë.

Sepse një popull që ka kaluar nëpër flakët e dhunës nuk mund të bindet me fjalë të lehta. Një popull që ka bartur mbi supe të kaluarën e rëndë nuk mund të mashtrohet nga gjestet sipërfaqësore. Ai ka nevojë të shohë dënimin e së keqes në burim, jo vetëm trishtimin e vonuar për pasojat e saj. Ka nevojë të dëgjojë jo vetëm një “na falni”, por edhe një “kurrë më”, të mbështetur nga akti moral i përjashtimit të atyre programeve nga çdo kujtesë politike dhe nga çdo përpjekje për t’i relativizuar. Vetëm kështu do të mund të mendohej se kemi të bëjmë me një kthesë të vërtetë dhe jo me një tjetër manovër të historisë.

Prandaj, rruga drejt besimit nuk kalon nga fjalët e shpejta, por nga gjyqi i hapur ndaj së kaluarës. Kur të kërkohet falje publikisht, kur të dënohen haptas programet e elaboratet serbe antishqiptare e çnjerëzore, kur të distancohen pa mëdyshje nga ajo politikë e zezë dhe kur kjo të pasqyrohet pastaj në sjellje, në qasje dhe në vepra konkrete, atëherë mund të fillohet të mendohet me maturi për bindshmërinë e tyre. Deri atëherë, dyshimi ynë nuk është padrejtësi; është kujtesë. Nuk është kokëfortësi; është mbrojtje morale. Nuk është refuzim i paqes; është kërkesë që paqja të mbështetet më në fund mbi të vërtetën dhe jo mbi harresën.

Gjithçka mund të ndodhë në rrjedhën e historisë, madje edhe ajo që për një kohë të gjatë është dukur e pamundur: që Serbia, një ditë, të përpiqet të dalë e çliruar nga pesha e baltës së vet historike, nga errësira morale që e ka ndjekur nëpër kohë dhe nga hija e rëndë e veprave që kanë lënë gjurmë të dhimbshme mbi shqiptarët dhe mbi shumë popuj të tjerë. Por një gjë duhet thënë qartë e pa asnjë mjegull- askush nuk del i pastër nga balta e historisë vetëm duke heshtur për të, vetëm duke e mbuluar me fjalë diplomatike, ose vetëm duke pritur që koha t’i zbehë gjurmët e saj. Balta e historisë nuk thahet me harresë, ajo mbetet e ngjitur në ndërgjegje derisa të lahet me të vërtetën, me pranimin dhe me pendesën.

Nëse Serbia dëshiron vërtet një ditë të dalë përpara botës dhe përpara vetes me një fytyrë tjetër, ajo nuk mund ta bëjë këtë pa kaluar më parë nëpër gjyqin e ndërgjegjes së saj. Duhet të përballet me vetveten, me hijet që i ka ushqyer, me politikat që i ka mbartur, me mendësitë që kanë prodhuar dhunë, mohime, përjashtim dhe tragjedi. Duhet të shohë pa frikë në pasqyrën e historisë së vet dhe të mos e thyejë atë pasqyrë vetëm pse pamja që del prej saj është e rëndë, e zymtë dhe e turpshme. Sepse ka çaste kur një komb ose një shtet nuk shpëtohet nga forca, as nga propaganda, as nga zbukurimi i së kaluarës, por vetëm nga guximi për ta pranuar të vërtetën e vet, sado e hidhur të jetë ajo.

Dhe kjo e vërtetë nuk mund të jetë e pjesshme. Nuk mjafton një shprehje e vakët keqardhjeje, as një formulë e ftohtë politike që kërkon të zbusë plagën pa e emërtuar atë. Duhet kërkuar falje. Jo si gjest formal, jo si fjalë protokolli, por si akt i thellë moral e historik. Duhet kërkuar falje për të bëmat ndaj shqiptarëve, për padrejtësitë, për politikat shtypëse, për dhunën, për shpërnguljet, për mohimin, për programet që kanë synuar t’i lëndojnë, t’i thyejnë apo t’i zhdukin. Por jo vetëm ndaj shqiptarëve. Duhet kërkuar falje edhe ndaj popujve të tjerë që kanë ndier mbi vete peshën e asaj mendësie të errët, sepse historia nuk mban mend vetëm një plagë, por një varg plagësh që janë hapur nga e njëjta frymë sundimi, mohimi dhe ashpërsie.

Vetëm përmes këtij përballimi të dhimbshëm me vetveten mund të fillojë pastrimi i vërtetë. Jo pastrim i rremë, jo zbardhim fasade, jo ndërrim gjuhe për të fshehur të njëjtin thelb, por pastrim i ndërgjegjes. Sepse askush nuk mund të pretendojë pafajësi pa kaluar më parë nëpër pranimin e fajit. Askush nuk mund të kërkojë besim pa u ndarë qartësisht nga mëkatet e veta. Dhe askush nuk mund të shpresojë të dalë nga balta e historisë pa u përkulur para atyre që i ka lënduar, pa e emërtuar të keqen me emrin e saj dhe pa pranuar se rruga e deritanishme ka qenë e përlyer nga padrejtësi të rënda.

Prandaj, po, gjithçka mund të ndodhë. Mund të ndodhë edhe që Serbia të kërkojë një ditë të rilindë moralisht, të shkëputet nga e kaluara e saj e errët dhe të dalë nga balta ku e kanë zhytur politikat e veta historike. Por kjo nuk do të vijë as nga koha, as nga heshtja, as nga përpjekja për të relativizuar krimet dhe mëkatet e saj. Kjo mund të vijë vetëm nga përulësia për të kërkuar falje, nga guximi për t’u përballur me vetveten dhe nga pranimi i plotë i asaj që u është bërë shqiptarëve dhe popujve të tjerë. Vetëm atëherë do të mund të mendohej se një kapitull i ri ka nisur; vetëm atëherë hija e rëndë e historisë do të mund të fillonte të tërhiqej; vetëm atëherë fjala “pastrim” nuk do të tingëllonte si mashtrim, por si mundim i vërtetë moral.

Deri atëherë, çdo pretendim për pafajësi mbetet i zbrazët, çdo gjuhë pajtuese mbetet e paplotë dhe çdo përpjekje për t’u dukur ndryshe mbetet e varur mbi humnerën e një historie që ende kërkon të dëgjohet. Sepse historia nuk fal lehtë ata që nuk guxojnë të pranojnë. Dhe ndërgjegjja e popujve nuk qetësohet me fjalë, por me të vërteta.

4 prill 2026
Prishtinë