GAZETA “BESA” E STAMBOLLIT – TRIBUNË E MENDIMIT KOMBËTAR DHE E ÇËSHTJES SHQIPTARE NË MËRGIM (28)

Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha

Fjala e hapjes së Abas Ermenjit dhe dimensioni ndërkombëtar i Kongresit

Hapja zyrtare e Kongresit të Shtatë të Ballit Kombëtar, të mbajtur në Detroit më 10 dhe 11 tetor 1970, iu besua atdhetarit dhe veprimtarit politik Abas Ermenji[1]. Sipas kronikës së gazetës “Besa”, Ermenji iu drejtua të pranishmëve në dy gjuhë, shqip dhe anglisht[2], një zgjedhje që nuk kishte vetëm karakter praktik, por shprehte qartë edhe dy dimensionet që organizatorët synonin t’i jepnin kongresit: atë kombëtar, të drejtuar ndaj shqiptarëve të mërgatës, dhe atë ndërkombëtar, të orientuar drejt miqve dhe personaliteteve të huaja që kishin ardhur për të marrë pjesë në punimet e tij.

Përdorimi i gjuhës shqipe në hapje kishte një domethënie të natyrshme, por edhe simbolike. Kongresi ishte një tubim politik shqiptar dhe shqipja ishte gjuha përmes së cilës artikuloheshin kujtesa, programi dhe aspiratat e organizatës. Në një sallë të Detroitit, mijëra kilometra larg Shqipërisë, përdorimi publik dhe solemn i shqipes ishte njëkohësisht edhe shprehje e ruajtjes së identitetit në mërgim.

Por fakti që e njëjta fjalë u përcoll edhe në gjuhën angleze dëshmonte se mesazhi nuk synonte të mbetej vetëm brenda rrethit shqiptar. Organizatorët dëshironin që qëndrimet e kongresit të kuptoheshin drejtpërdrejt edhe nga të ftuarit amerikanë dhe ndërkombëtarë. Kështu, që në çastin e hapjes, kongresi projektonte një ambicie më të gjerë: çështjet shqiptare të mos diskutoheshin vetëm brenda mërgatës, por të paraqiteshin edhe përpara opinionit dhe qarqeve politike të botës perëndimore[3].

Në këtë aspekt, dygjuhësia e fjalës së Ermenjit mund të shihet si një formë e komunikimit politik të diasporës. Shqipja shërbente për kohezionin e brendshëm të komunitetit, ndërsa anglishtja për komunikimin me mjedisin e jashtëm. Dy gjuhët pasqyronin kështu edhe vetë realitetin e mërgimit: ruajtjen e lidhjes me atdheun, por njëkohësisht edhe nevojën për të vepruar politikisht në shoqëritë ku shqiptarët tashmë jetonin[4].

Në fjalën e tij, Abas Ermenji u ndal fillimisht te rëndësia që, merrte zhvillimi i këtij kongresi në rrethanat politike të kohës. Për drejtuesit e Ballit Kombëtar, kongresi nuk ishte thjesht një detyrim statutor apo një takim periodik i delegatëve. Ai duhej të shërbente për të vlerësuar gjendjen politike, për të riafirmuar programin e organizatës dhe për të përcaktuar mënyrat e vazhdimit të veprimtarisë në kushtet e fillimit të viteve 1970.

Konteksti ndërkombëtar në të cilin zhvillohej kongresi ishte ai i Luftës së Ftohtë, kur Evropa vazhdonte të ishte e ndarë ndërmjet dy blloqeve të mëdha politike dhe ideologjike. Shqipëria kishte kaluar ndërkohë nëpër ndryshime të rëndësishme në marrëdhëniet e saj me botën komuniste. Për mërgatën politike antikomuniste, këto zhvillime ndiqeshin me vëmendje, sepse çdo ndryshim në raportet ndërkombëtare të Tiranës interpretohej edhe në funksion të mundësive të ardhshme politike.

Prandaj, një pjesë e fjalimit të Ermenjit iu kushtua pozitës ndërkombëtare të Shqipërisë. Për një organizatë që vepronte jashtë vendit, kjo ishte një temë thelbësore. Balli Kombëtar nuk kishte mundësi të ndikonte drejtpërdrejt në institucionet e shtetit shqiptar, ndaj një pjesë e rëndësishme e aktivitetit të tij orientohej drejt opinionit dhe qarqeve politike të vendeve perëndimore. Pozita e Shqipërisë në arenën ndërkombëtare shihej kështu jo vetëm si çështje e politikës së jashtme, por edhe si pjesë e strategjisë së vetë mërgatës.

Në këtë kuadër, Ermenji trajtoi edhe zhvillimet në Shqipëri nën regjimin komunist. Si figurë e rëndësishme e emigracionit politik antikomunist, ai e analizonte realitetin shqiptar nga pozicioni i një kundërshtari të regjimit të Tiranës. Për këtë arsye, vlerësimet e tij mbi gjendjen e vendit duhet të lexohen në kontekstin e qartë politik dhe ideologjik nga i cili fliste.

Në diskursin e Ballit Kombëtar, regjimi komunist paraqitej si shkaku kryesor i pamundësisë së kthimit të mërgatës politike dhe i mungesës së pluralizmit në Shqipëri[5]. Pikërisht për këtë arsye, çështja e brendshme shqiptare dhe ajo e mërgatës ishin të lidhura ngushtë. Për sa kohë që sistemi politik në Shqipëri mbetej i pandryshuar, organizatat antikomuniste jashtë vendit e konsideronin veprimtarinë e tyre të papërfunduar.

Kjo shpjegon pse Ermenji u ndal edhe te veprimtaria e shqiptarëve të mërguar. Në fjalën e tij, mërgata nuk paraqitej si një bashkësi njerëzish të shkëputur nga zhvillimet e atdheut, por si një faktor që duhej të vazhdonte të vepronte politikisht. Kongreset, organizatat, shtypi, kontaktet me personalitete të huaja dhe veprimtaria publike përbënin mjetet kryesore përmes të cilave kjo prani mund të mbahej gjallë[6].

Në këtë interpretim, mërgimi nuk ishte vetëm një gjendje gjeografike, por një kategori politike. Shumë prej pjesëmarrësve të kongresit kishin ndërtuar tashmë jetën e tyre në Shtetet e Bashkuara ose në vende të tjera, por organizata kërkonte që kjo të mos nënkuptonte shkëputje nga çështjet shqiptare. Përkundrazi, liria politike që gëzonin në vendet ku jetonin duhej, sipas kësaj logjike, të shfrytëzohej për të ngritur zërin për çështjet që ata i konsideronin të pazgjidhura në atdhe.

Kjo ishte edhe arsyeja pse prania e miqve ndërkombëtarë merrte një rëndësi të posaçme. Pas përfundimit të fjalës së hapjes, Abas Ermenji i prezantoi personalitetet e huaja që ndodheshin në sallë. Vetë akti i prezantimit të tyre përpara delegatëve ishte pjesë e ceremonialit, por njëkohësisht shërbente për të dëshmuar se kongresi pretendonte të kishte lidhje dhe kontakte përtej rrethit të mërgatës shqiptare.

Në shkrimet e “Besës”, këta të ftuar paraqiteshin si “miq ndërkombëtarë”, një përcaktim që bartte domethënie politike. Miqësia nuk nënkuptonte thjesht marrëdhënie personale me drejtuesit shqiptarë, por afërsi ose interesim për kauzat që mërgata kërkonte të paraqiste në arenën ndërkombëtare.

Pasi i prezantoi të ftuarit, Ermenji ua dha fjalën atyre që kishin ardhur për të përshëndetur Kongresin e Ballit Kombëtar. Kështu, ceremonia e hapjes kalonte nga një fjalim i brendshëm shqiptar në një sekuencë ndërkombëtare përshëndetjesh. Për organizatorët, këto ndërhyrje kishin rëndësi sepse mund të paraqiteshin si shenja të interesimit dhe të mbështetjes morale nga personalitete jashtë komunitetit shqiptar[7].

Në kontekstin e organizatave politike të mërgatës, një përshëndetje publike nga një personalitet i huaj kishte shpesh një peshë që shkonte përtej vetë fjalëve të shqiptuara. Ajo mund të përdorej për të dëshmuar se organizata nuk ishte e izoluar, se kishte kontakte dhe se çështjet që ngrinte arrinin edhe në qarqe të tjera politike e shoqërore.

Kjo është veçanërisht e kuptueshme në realitetin e Luftës së Ftohtë. Në Shtetet e Bashkuara vepronin organizata të shumta të emigrantëve nga vendet komuniste të Evropës Qendrore dhe Lindore. Shqiptarët e mërguar përpiqeshin të krijonin lidhje me këto qarqe, duke e vendosur kundërshtimin e tyre ndaj regjimit të Tiranës brenda një fronti më të gjerë antikomunist ndërkombëtar.

Në këtë mënyrë, Kongresi i Detroitit kishte edhe karakterin e një hapësire të diplomacisë jozyrtare të mërgatës. Balli Kombëtar nuk përfaqësonte shtetin shqiptar dhe nuk dispononte instrumentet e diplomacisë shtetërore, por përmes kongreseve, kontakteve, shtypit dhe pjesëmarrjes në organizata ndërkombëtare përpiqej të ndërtonte rrjete politike dhe të paraqiste interpretimin e vet për zhvillimet në Shqipëri.

Në këtë proces, Abas Ermenji kishte një rol të përshtatshëm. Funksioni i tij si anëtar i Komitetit Qendror të Ballit Kombëtar dhe si drejtues i Komitetit Kombëtar Demokratik “Shqipëria e Lirë” e vendoste atë në një pozicion që lidhte aktivitetin e brendshëm të organizatës me përpjekjet më të gjera të emigracionit politik shqiptar.

Fjala e tij dygjuhëshe mund të interpretohet pikërisht në këtë frymë. Duke folur shqip, ai i drejtohej komunitetit politik që përfaqësonte; duke folur anglisht, ai kërkonte ta përkthente kauzën e këtij komuniteti në një gjuhë të kuptueshme për mjedisin ndërkombëtar ku zhvillohej kongresi. Në këtë mënyrë, gjuha bëhej vetë instrument i veprimit politik.

Nga pikëpamja e historisë së diasporës, kjo është domethënëse. Organizatat e mërgatës nuk mund të mbijetonin vetëm duke komunikuar brenda vetes. Ato kishin nevojë të ndërtonin dy nivele komunikimi: një të brendshëm, për ruajtjen e identitetit, kujtesës dhe kohezionit të anëtarëve; dhe një të jashtëm, për të fituar vëmendje dhe për të krijuar kontakte me shoqëritë dhe institucionet e vendeve ku vepronin.

Kongresi i Detroitit i kombinonte qartë këto dy nivele. Portretet e Skënderbeut, Ismail Qemalit dhe Mithat Frashërit, flamujt shqiptarë dhe pjesëmarrja e qindra delegatëve krijonin hapësirën kombëtare të kongresit; flamujt amerikanë, fjala në anglisht dhe prania e personaliteteve të huaja i jepnin atij dimensionin e jashtëm dhe ndërkombëtar.

Në këtë kuptim, edhe rendi ceremonial i hapjes ishte i menduar me kujdes. Fillimisht paraqitej analiza politike e Ermenjit mbi Shqipërinë dhe mërgatën; më pas prezantoheshin të ftuarit ndërkombëtarë; në fund, atyre u jepej fjala për të përshëndetur delegatët. Kështu krijohej një kalim simbolik nga fjala shqiptare drejt përgjigjes ndërkombëtare.

Gazeta “Besa”, duke i kushtuar vëmendje këtij momenti, kërkonte t’i tregonte lexuesit se Kongresi i Shtatë nuk ishte zhvilluar i mbyllur vetëm brenda rrethit të Ballit Kombëtar. Përkundrazi, në paraqitjen e saj, ai kishte arritur të tërhiqte interesimin e miqve dhe personaliteteve nga jashtë, duke e vendosur veprimtarinë e mërgatës shqiptare në një rrjet më të gjerë kontaktesh[8].

Natyrisht, rëndësia konkrete e këtyre kontakteve duhet vlerësuar duke parë se cilët ishin të ftuarit, çfarë funksionesh mbanin dhe çfarë përmbajtjeje kishin përshëndetjet e tyre. Vetë prania e personaliteteve të huaja nuk duhet barazuar automatikisht me mbështetje zyrtare të shteteve që ata përfaqësonin. “Besa”, si gazetë e afërt me mjedisin e kongresit, kishte interes ta theksonte sa më shumë dimensionin ndërkombëtar të ngjarjes.

Megjithatë, kjo nuk ia zvogëlon rëndësinë historike ceremonisë së hapjes. Përkundrazi, ajo na ndihmon të kuptojmë mënyrën se si Balli Kombëtar kërkonte ta projektonte veten në vitin 1970: si organizatë shqiptare me rrënjë në historinë e vet politike, por njëkohësisht si pjesë e një mjedisi ndërkombëtar antikomunist dhe si zë i mërgatës që kërkonte të dëgjohej në Perëndim. Prandaj, temat që ai trajtoi – rëndësia e kongresit, pozita ndërkombëtare e Shqipërisë, zhvillimet nën regjimin komunist dhe veprimtaria e shqiptarëve të mërguar – përmblidhnin në thelb boshtet kryesore mbi të cilat Balli Kombëtar e ndërtonte veprimtarinë e vet në atë periudhë.

Në të njëjtën kohë, prezantimi i miqve të huaj dhe dhënia e fjalës për përshëndetjet e tyre shënonte kalimin nga vetëpohimi politik i organizatës drejt kërkimit të jehonës ndërkombëtare. Në një sallë të Detroitit, larg Shqipërisë, mërgata përpiqej kështu ta kthente përvojën e saj politike në një çështje që duhej komunikuar edhe jashtë kufijve të komunitetit shqiptar. Pikërisht ky ndërthurim ndërmjet identitetit kombëtar dhe komunikimit ndërkombëtar përbënte një nga tiparet më domethënëse të hapjes së Kongresit të Shtatë të Ballit Kombëtar.

Përshëndetjet ndërkombëtare dhe shqiptare në Kongresin e Shtatë

Një pjesë domethënëse e ceremonisë së hapjes së Kongresit të Shtatë të Ballit Kombëtar iu kushtua përshëndetjeve të personaliteteve të ftuara. Sipas kronikës së gazetës “Besa”, numri dhe prejardhja e tyre ishin të konsiderueshme, çka i jepte tubimit, të paktën në mënyrën se si ai paraqitej nga organizatorët, një dimension që tejkalonte kufijtë e komunitetit politik shqiptar. Krahas figurave të jetës publike amerikane, në kongres ishin të pranishëm ose e përshëndetën atë edhe përfaqësues të organizatave të ndryshme të emigracionit politik nga Evropa Qendrore dhe Lindore[9].

Për Ballin Kombëtar, një prani e tillë kishte rëndësi të veçantë. Organizata vepronte prej vitesh në mërgim dhe një nga mënyrat për ta bërë të dëgjueshme kauzën e saj ishte krijimi i lidhjeve me personalitete politike amerikane dhe me organizata të popujve të tjerë që kishin komunitete të mëdha emigrantësh në Shtetet e Bashkuara. Në kushtet e Luftës së Ftohtë, këto lidhje ndërtoheshin shpesh mbi një emërues të përbashkët: kundërshtimin ndaj regjimeve komuniste dhe kërkesën për liri politike në vendet e origjinës.

Në mesin e personaliteteve të përmendura nga “Besa” ishte William Milliken, Guvernator i shtetit të Michiganit. Përfshirja e emrit të një figure të këtij niveli në kronikën e kongresit kishte një peshë të veçantë simbolike për organizatorët[10]. Ajo e vendoste ngjarjen në marrëdhënie me jetën publike të shtetit amerikan ku zhvillohej dhe i jepte komunitetit shqiptar mundësinë ta paraqiste tubimin e vet si një aktivitet që kishte tërhequr vëmendje edhe jashtë rrethit të diasporës.

Për mërgatën shqiptare, marrëdhëniet me autoritetet lokale dhe shtetërore amerikane kishin rëndësi që shkonte përtej një përshëndetjeje protokollare. Shqiptarët e vendosur në Michigan tashmë ishin pjesë e jetës ekonomike e shoqërore të vendit dhe, me kalimin e kohës, edhe e proceseve të tij qytetare. Prandaj, kontakti me përfaqësuesit e institucioneve amerikane mund të shërbente njëkohësisht për integrimin e komunitetit në shoqërinë amerikane dhe për ndërkombëtarizimin e çështjeve që shqetësonin mërgatën.

Në kronikë përmendej gjithashtu Lenora Romney, e paraqitur si bashkëshortja e ministrit të ndërtimeve dhe si kandidate për Senatin amerikan në shtetin e Michiganit. Prania ose përshëndetja e saj kishte një domethënie të veçantë në një kongres ku, siç vërehej edhe në shkrimin e Qazim Prodanit, pjesëmarrja aktive e grave kishte lënë përshtypje të dukshme[11]. Kështu, në ceremonialin e kongresit shfaqeshin jo vetëm drejtues politikë meshkuj, por edhe gra të angazhuara në jetën publike amerikane.

Një tjetër figurë ishte Florence Cassidy, drejtoreshë e Institutit Ndërkombëtar të Detroitit. Vetë profili i institucionit që ajo përfaqësonte lidhej natyrshëm me realitetin e një qyteti ku bashkëjetonin komunitete të shumta me prejardhje të ndryshme kombëtare[12]. Për një organizatë shqiptare të mërgatës, kontakti me institucione të kësaj natyre krijonte një urë ndërmjet ruajtjes së identitetit të origjinës dhe pjesëmarrjes në jetën e një shoqërie shumëetnike.

Veçanërisht domethënëse ishte prania e Sigurds Rndzitis, të cilin gazeta e paraqiste si kryetar të Komitetit të Kombeve të Robëruara. Vetë terminologjia “kombe të robëruara” ishte karakteristike për diskursin politik antikomunist të Luftës së Ftohtë[13]. Ajo përdorej nga organizata të ndryshme të emigracionit për popujt që, sipas tyre, ndodheshin nën sundimin e regjimeve komuniste dhe nuk mund ta shprehnin lirisht vullnetin e tyre politik.

Pjesëmarrja e një përfaqësuesi të një organizate të tillë e vendoste Kongresin e Ballit Kombëtar brenda një rrjeti më të gjerë të emigracionit politik antikomunist. Shqiptarët nuk paraqiteshin më si një rast i izoluar, por si pjesë e një bashkësie organizatash të ardhura nga vende të ndryshme të Evropës Lindore dhe Qendrore, të cilat përdornin hapësirën politike amerikane për të artikuluar kundërshtimin ndaj regjimeve të vendeve të tyre të origjinës.

Në këtë frymë duhet kuptuar edhe prania e Jan Baksik, i paraqitur si përfaqësues i Partisë Popullore Polake. Përfaqësuesit e emigracionit politik polak kishin përvojën e tyre të organizimit jashtë vendit dhe, në kontekstin e Luftës së Ftohtë, kontaktet ndërmjet organizatave polake, shqiptare, baltike, çekosllovake e të tjera krijonin një terren të përbashkët bashkëpunimi[14].

Nga mjedisi lituanez, “Besa” veçonte Dr. Kazis Karvelis, përfaqësues i Komitetit Qendror të Bashkimit Popullor Fshatar të Lituanisë[15]. Edhe kjo prani dëshmonte për përpjekjen e organizatorëve për ta vendosur çështjen shqiptare pranë çështjeve që ngrinin mërgatat e tjera të Evropës Lindore. Pavarësisht historive dhe synimeve të tyre të ndryshme kombëtare, këto grupe gjenin një pikë takimi në kundërshtimin e komunizmit dhe në kërkesën për ndryshime politike në vendet e origjinës.

Në kongres përfaqësohej edhe mërgata çekosllovake. Gazeta përmendte zotëri dhe zonjën Zemani, të paraqitur përkatësisht si nënkryetar dhe sekretar, si dhe Karel Lipa, përfaqësues të të njëjtit grup të Këshillit Kombëtar Çekosllovak të Amerikës[16]. Prania e disa përfaqësuesve nga i njëjti mjedis organizativ sugjeronte se marrëdhëniet ndërmjet këtyre qarqeve dhe organizatorëve shqiptarë nuk kufizoheshin domosdoshmërisht në një kontakt të vetëm ceremonial.

Në kontekstin e vitit 1970, pjesëmarrja e përfaqësuesve çekosllovakë kishte edhe një rezonancë të veçantë historike. Ngjarjet e Çekosllovakisë të fundviteve 1960 kishin qenë ende të freskëta në kujtesën politike evropiane. Për mjediset antikomuniste të mërgatës, përvoja çekosllovake përdorej shpesh si pjesë e debatit më të gjerë mbi lirinë politike, sovranitetin dhe kufijtë e reformimit të sistemeve komuniste.

Një prani e dukshme në kongres ishte edhe ajo e përfaqësuesve kroatë. “Besa” përmendte Dzinich, të cilin e cilësonte kryetar të Kongresit Kombëtar Kroat-Amerikan dhe të Bashkimit të Kroatëve të Amerikës, si dhe Prof. Josef Vibiç, të identifikuar si kroat[17]. Edhe këtu shihet përpjekja për të krijuar ura me komunitetet e tjera ballkanike të mërgimit.

Për organizatorët shqiptarë, marrëdhëniet me përfaqësues të popujve të tjerë të Ballkanit kishin një peshë të dyfishtë. Nga njëra anë, ekzistonte bashkësia e përvojës së emigracionit politik dhe e antikomunizmit; nga ana tjetër, Ballkani bartte edhe një histori të ndërlikuar marrëdhëniesh, konfliktesh dhe çështjesh kombëtare të pazgjidhura. Prandaj, prania e përfaqësuesve të komuniteteve të tjera në një kongres shqiptar mund të interpretohej nga “Besa” si dëshmi e mundësisë për bashkëpunim mbi interesa të caktuara politike, pavarësisht dallimeve historike.

Ndër personalitetet e pranishme përmendej gjithashtu At Leo Gabriel, superiori i Kuvendit të Kishës së Shën Andonit në Detroit[18]. Me të, dimensionit politik dhe kombëtar të kongresit i shtohej edhe një element fetar dhe komunitar. Institucionet fetare kishin luajtur historikisht një rol të rëndësishëm në jetën e shumë komuniteteve të emigrantëve, jo vetëm si vende të ushtrimit të besimit, por edhe si qendra takimi, solidariteti dhe ruajtjeje të identitetit.

Lista e të ftuarve të huaj krijonte, në tërësi, një mozaik të rrjeteve ndërkombëtare brenda të cilave Balli Kombëtar kërkonte të pozicionohej. Në të gjendeshin figura të politikës amerikane, përfaqësues institucionesh të Detroitit, drejtues organizatash antikomuniste dhe përfaqësues të emigracionit polak, lituanez, çekosllovak e kroat. Për “Besën”, një përbërje e tillë shërbente si dëshmi se kongresi kishte marrë një jehonë që shkonte përtej kufijve të komunitetit shqiptar.

Megjithatë, është e rëndësishme që këto përshëndetje të mos barazohen automatikisht me mbështetje zyrtare shtetërore për programin e Ballit Kombëtar. Nga pikëpamja e kritikës së burimit, duhet bërë dallimi ndërmjet pranisë personale, një mesazhi përshëndetës, përfaqësimit të një organizate emigracioni dhe qëndrimit zyrtar të një institucioni apo qeverie. “Besa”, e interesuar për të theksuar prestigjin e kongresit, natyrshëm i jepte rëndësi të madhe çdo shenje të interesimit ndërkombëtar.

Përtej të ftuarve të huaj, ceremonia mori një karakter veçanërisht shqiptar dhe shpirtëror kur fjalën e morën Baba Rexhebi dhe At Ambroz Martini, ky i fundit i ardhur posaçërisht nga Kalifornia. Prania e dy klerikëve shqiptarë të traditave të ndryshme fetare kishte një simbolikë që tejkalonte funksionin ceremonial të përshëndetjes së tyre.

Baba Rexhebi ishte i lidhur me traditën bektashiane shqiptare, ndërsa At Ambroz Martini përfaqësonte traditën katolike. Në një kongres politik të mërgatës, paraqitja e tyre në të njëjtën ceremoni mund të lexohej si shprehje e një ideje të kultivuar prej kohësh në diskursin kombëtar shqiptar: se dallimet fetare nuk duhej të pengonin bashkimin rreth çështjeve të përbashkëta kombëtare[19].

Në këtë kuptim, prania e tyre fitonte një domethënie që ishte njëkohësisht fetare, kombëtare dhe simbolike. Ata nuk u paraqitën për të zhvilluar një debat teologjik apo për të përfaqësuar interesat e bashkësive të tyre fetare, por për t’i dhënë kongresit një përshëndetje dhe një bekim shpirtëror. Sipas kronikës, të dy klerikët iu drejtuan Perëndisë me lutje për mbarëvajtjen e kongresit[20]. Ky moment i jepte ceremonisë një dimension solemn. Përpara se delegatët të hynin plotësisht në diskutimet politike dhe organizative, lutja e vendoste tubimin nën një simbolikë morale dhe shpirtërore.

Prania e Baba Rexhebit dhe At Ambroz Martinit në të njëjtën ceremoni mund të shihet gjithashtu si një manifestim i bashkëjetesës ndërfetare shqiptare në diasporë. Në një mjedis politik ku theksi vendosej mbi identitetin kombëtar, përkatësia fetare paraqitej si pjesë e trashëgimisë së komunitetit, por jo si vijë ndarëse ndërmjet shqiptarëve.

Ky moment lidhej natyrshëm edhe me vetë emrin e gazetës, “Besa”, dhe me gjuhën morale që përshkonte raportimin e kongresit: betimi, fjala e dhënë, sakrifica, qëndresa dhe detyrimi ndaj atdheut. Lutjet e dy klerikëve i shtonin kësaj gjuhe politike një dimension shpirtëror, duke e paraqitur angazhimin kombëtar edhe si përgjegjësi morale.

Në një këndvështrim më të gjerë, ceremonia e përshëndetjeve tregon se organizatorët kishin synuar ta ndërtonin Kongresin e Detroitit mbi tri nivele përfaqësimi. I pari ishte ai shqiptar, i mishëruar nga delegatët dhe drejtuesit e Ballit; i dyti ishte ai amerikan, i përfaqësuar nga figura të jetës publike dhe institucionale të Michiganit; ndërsa i treti ishte rrjeti ndërkombëtar i emigracionit politik antikomunist.

Këto tri hapësira bashkoheshin në të njëjtën sallë. Për Ballin Kombëtar, kjo kishte rëndësi sepse i lejonte organizatës ta paraqiste veten njëkohësisht si organizatë kombëtare shqiptare, pjesë të diasporës amerikane dhe pjesëmarrëse në një rrjet më të gjerë ndërkombëtar të mërgatave politike.

Përshëndetjet e personaliteteve të huaja, rrjedhimisht, nuk ishin vetëm një episod protokollar ndërmjet hapjes dhe fillimit të punimeve. Ato kishin funksion politik: i jepnin organizatës mundësinë të tregonte se kishte kontakte, se veprimtaria e saj njihej edhe jashtë komunitetit shqiptar dhe se mesazhi që dëshironte të përcillte mund të hynte në komunikim me aktorë të tjerë të mjedisit amerikan dhe ndërkombëtar.

Në të njëjtën kohë, lutjet e Baba Rexhebit dhe At Ambroz Martinit e rikthenin ceremoninë nga dimensioni ndërkombëtar në një hapësirë të fortë simbolike shqiptare. Pas përshëndetjeve të guvernatorit, figurave publike dhe përfaqësuesve të kombeve të tjera, dy klerikët shqiptarë i drejtoheshin Perëndisë për suksesin e punimeve. Kështu, politika, kombëtarja dhe besimi ndërthureshin brenda të njëjtit ceremonial. Kjo tablo është me interes sepse na tregon se si dëshironte Balli Kombëtar ta paraqiste veten në vitin 1970. Organizata nuk synonte të shfaqej si një grup i mbyllur veteranësh të luftës, por si një strukturë e aftë të mblidhte qindra delegatë, të komunikonte me politikën amerikane, të bashkëpunonte me organizata të tjera të emigracionit dhe, njëkohësisht, të ruante elementet tradicionale të identitetit shqiptar.

Në këtë mënyrë, ceremonia e përshëndetjeve të Kongresit të Shtatë shndërrohej në një pasqyrë të vetë botës politike të mërgatës shqiptare. Ajo ishte një botë e ndërtuar mbi kujtesën e atdheut, kundërshtimin ndaj komunizmit, integrimin në shoqërinë amerikane, lidhjet me mërgatat e tjera dhe ruajtjen e solidaritetit kombëtar përtej dallimeve fetare.

Prandaj, lista e gjatë e personaliteteve që “Besa” regjistronte me kujdes nuk duhet parë vetëm si një varg emrash protokollarë. Për redaksinë, secili prej tyre shërbente për të përforcuar idenë se Kongresi i Detroitit kishte arritur të krijonte një hapësirë komunikimi ndërkombëtar rreth veprimtarisë së Ballit Kombëtar[21]. Ndërsa prania e Baba Rexhebit dhe At Ambroz Martinit i jepte kësaj hapësire edhe një përfundim simbolik: përpara fillimit të punës politike, dy përfaqësues të besimeve të ndryshme shqiptare bashkoheshin në të njëjtën lutje për mbarëvajtjen e kongresit.

Vijon

[1] Profesor Abas Ermenji lindi më 12 dhjetor 1913 në Ermenj dhe vdiq më 10 mars 2003. Ishte arsimtar, historian, publicist dhe veprimtar i shquar i çështjes kombëtare shqiptare. Me bindje socialdemokrate, gjatë gjithë jetës kundërshtoi monarkinë, fashizmin, komunizmin dhe çdo formë të totalitarizmit. Shkollën fillore e kreu në Berat, ndërsa gjimnazin në Shkodër. Gjatë viteve 1934–1938 studioi histori në Fakultetin e Letërsisë të Sorbonës, në Paris. Pas kthimit në Shqipëri, u emërua profesor në Liceun e Korçës. Në nëntor të vitit 1939 u arrestua nga autoritetet italiane dhe u internua në ishullin Ventotene, prej nga u lirua më 1941. Pas kthimit në atdhe, u angazhua në organizimin e rezistencës kundër pushtimit të huaj. Ishte ndër organizatorët e Ballit Kombëtar dhe anëtar i Komitetit Qendror të tij. Me vendosjen e regjimit komunist në Shqipëri, u detyrua të mërgonte. U vendos në Paris, ku drejtoi Komitetin Kombëtar Demokrat «Shqipëria e Lirë», duke vazhduar veprimtarinë politike në mbështetje të demokracisë në Shqipëri dhe të çështjes së Kosovës. Pas rithemelimit të Ballit Kombëtar në Shqipëri, në vitin 1991, u zgjodh dy herë kryetar i kësaj partie, më 1994 dhe 1998. Krahas veprimtarisë politike e atdhetare, Abas Ermenji zhvilloi edhe një veprimtari të gjerë publicistike. Shkrimet e tij u botuan në gazetat «Flamuri» dhe «Balli i Kombit», si dhe në botimin «Albania». Ndër veprat e tij më të rëndësishme është studimi «Vendi që zë Skënderbeu në historinë e Shqipërisë», në të cilin trajton figurën e heroit kombëtar dhe rëndësinë e tij në historinë shqiptare.
[2] Qazim Z. Prodani, Kongresi i lirisë, gazeta “Besa”, nr. 201–206, 29 shkurt 1971, Stamboll-
[3] Po aty.
[4] Po aty.
[5] Po aty.
[6] Po aty.
[7] Po aty.
[8] Po aty.
[9] Po aty.
[10] Po aty.
[11] Po aty.
[12] Po aty.
[13] Po aty.
[14] Po aty.
[15] Po aty.
[16] Po aty.
[17] Po aty.
[18] Po aty.
[19] Po aty.
[20] Po aty.
[21] Po aty.